Ηλίας Πετρόπουλος

Περί καφενείων και άλλων τινών

*

ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ ΤΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ
γράφει ο Γιάννης Παρασκευόπουλος

~.~

Ο Θεός να ευλογήσει την ψυχή μου και να με κάνει καλύτερο. Ή να με ξεκάνει.
ΡΟΜΠΕΡΤΟ ΜΠΟΛΑΝΙΟ
Τον κόσμο εμείς μολύνουμε θεότητες πικρές
κι όμως η σκέψη μας συχνά προς τον Θεό γυρίζει.
ΓΚΟΤΤΦΡΗΝΤ ΜΠΕΝ
Δέξο με μειδιόωντα.
ΝΟΝΝΟΣ, Διονυσιακά
Ονειρεύομαι τόσο πολύ που συχνά χάνω την πραγματικότητά μου.
ΑΛΕΞΗΣ ΑΚΡΙΘΑΚΗΣ
Χάσαμε την ψυχή μας στους συνωστισμούς.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΚΡΗΣ
Η κόλαση των ποιητών είναι η ασχήμια, γι’ αυτό οι ποιητές χρειάζεται να oπλοφορούν.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΥΦΑΝΤΗΣ

Ας πάρουμε κυριολεκτικά αυτόν τον στίχο του ποιητού Υφαντή, από τη μακρινή πλέον χρονιά του 1976. Να υπενθυμίσω ότι πολλάκις στο παρελθόν οι ποιητές λάμβαναν τα μέτρα τους όχι μόνον εναντίον της ασχήμιας, ή —πιο σωστά— της δυσμορφίας, που ήταν αναγκασμένοι να ανταμώνουν στο διάβα τους και να ανέχονται στην καθημερινότητά τους, αλλά και εναντίον των πιθανών εχθρών τους που θέλησαν να τους βλάψουν όχι μόνον ηθικά και κοινωνικά, αλλά και σωματικά.

Στην πρεμιέρα της ταινίας των Νταλί και Μπουνιουέλ Ένας ανδαλουσιανός σκύλος (Un Chien Andalou, 1929) που έλαβε χώρα στον θρυλικό κινηματογράφο Studio 28, το οποίο βρίσκεται μέχρι σήμερα στο νούμερο 28 της οδού Tholozé στο 18ο Διαμέρισμα των Παρισίων, τα γιουχαΐσματα, οι προπηλακισμοί και οι αποδοκιμασίες απέκτησαν τέτοια σφοδρή και βίαιη διάσταση που ούτε ο Χένρυ Μίλλερ ούτε η Αναΐς Νιν ούτε και η σουρεαλιστική ομάδα μπόρεσαν να σταματήσουν τους εξοργισμένους θεατές ούτως ώστε να συνεχιστεί η προβολή. Από την επομένη, ο Μπουνιουέλ, φοβισμένος από τις απειλές, ξεκίνησε να κουβαλάει πάνω του ένα ρεβόλβερ σε περίπτωση που…

Σήμερα, στην εποχή της επιβεβλημένης δημοκρατικής κακογουστιάς που επίπλαστα λαμβάνει χώρα μέσω της ομοιογενοποίησης καθώς επίσης και του θριάμβου της επέκτασης της μεγαλούπολης (τους τελευταίους αιώνες προηγείται η ποσοτικοποίηση), δεν γνωρίζω κάποιον ποιητή που να οπλοφορεί, καθότι δεν νομίζω ότι οι στίχοι του ή οι εικόνες του προκαλούν κάποιο αίσθημα απειλής για τους συγκαιρινούς του.[1] Παρομοίως σκέφτομαι και για διάφορους τόπους που θεωρούνται επικίνδυνοι και κακόφημοι, απειλητικοί προς την ευταξία και την κοινωνική οργάνωση και συνοχή. Όπως και με την λειτουργία του ποιητή, οι ρόλοι που παίζουν οι τόποι στη διαμόρφωση της υποκειμενικότητας, καθώς και της συλλογικής προσωπικότητας, έχουν ουδετεροποιηθεί όχι μόνον από την αδιαφορία της ίδιας της κοινωνίας, αλλά κι εκ των έσω, δηλαδή από τις ίδιες τις φωνές που πρεσβεύουν τη ριζοσπαστικότητα της νεωτεριστικής ποίησης ως ενός μέσου του κοινωνείν, ακόμη και ενός επι-κοινωνείν της απόλυτης καταστροφής της παραμορφωμένης κοινωνίας (όπως εμφανίστηκε ως πρόταγμα με κάποιες ροές της πρωτοπορίας) και της αναζήτησης διεξόδου στον τελματικό βαθμό σήψης του αστικού πολιτισμού ή, άλλως, της παρακμής της αστικής κοινωνίας. Η περιγραφόμενη ουδετεροποίηση προέρχεται από την ομογενοποίηση των τόπων που μέσα από τη μήτρα τους δεν μπορει παρά να προβάλλει η μηχανοποιημένη ανθρώπινη ύπαρξη.

«Ο ποιητής είναι τα μάτια του παρόντος», είχε αναφέρει εμβριθώς ο ταλαιπωρημένος από το βάρος του σταλινικού καθεστώτος Βλαντίμιρ Χόλαν. Η ματιά του ποιητού, απαλλαγμένη από οποιοδήποτε ιδεολογικό πέπλο, δεν οφείλει μόνον να καταγράψει αυτό που βλέπει, αλλά και να μετα-ποιήσει αυτήν την πραγματικότητα. Ο ποιητής, μετά τους Έλληνες, μόνο παιδί μπορεί να γίνει και μόνον ως τέτοιο μπορεί να παίζει με τη γλώσσα και το πραγματικό. «Ω Σόλων, Σόλων, εσείς οι Έλληνες είστε πάντοτε παιδιά. Έλληνας γέρος δεν υπήρξε ποτέ», αναφώνησε ο Αιγύπτιος ιερέας. Από που προκύπτει αυτή η παιδικότητα που προσάπτεται στους Έλληνες και που θεωρώ ότι οι ποιητές εξασκούν από εκείνους μέχρι σήμερα; Μία μόνον ερμηνευτική προσέγγιση, προσωπικώς, μπορώ να αποτολμήσω, σε αντιδιαστολή με τους πλατωνικούς χαρακτήρες: από το ελληνικό βλέμμα. Το ηλιακό φως δεν υπήρξε για το πνευματικό τοπίο των Ελλήνων κάποια ευτυχής συγκυρία ανέμελης διαβίωσης. Τουναντίον, φανέρωσε τη θνητότητα με όλες τις κακουχίες και τις ευτυχίες που μπορεί αυτή να βιώσει (ειρήσθω εν παρόδω ότι η λέξη βίος είναι ομόρριζη με την λέξη βία). (περισσότερα…)

Μπάρα και Γούδα: Τα καλιαρντά και το λεξικό που ανταλλάξαμε

του ΑΡΗ ΜΕΝΤΗ

~.~

Κάθε φορά που ακούω από τους μεγαλύτερούς μου φίλους, πάνω σε χαλαρές συζητήσεις, να πέφτουν στο τραπέζι λέξεις όπως «μπάρα» και «γούδα», ρωτάω τη σημασία τους. Τους διακόπτω με την αμηχανία του ανθρώπου που μόλις συνειδητοποίησε ότι είναι ο μόνος ξένος στο τραπέζι. Εκείνοι με κοιτάζουν με ένα μειδίαμα ανάμεσα σε νοσταλγία και συγκατάβαση, μου εξηγούν πως πρόκειται για το μέγεθος των ανδρικών μορίων και το χαμένο μετρικό τους σύστημα. Αρχίζουν να μου λένε ξανά για τα καλιαρντά.

Και κάθε φορά ο ρυθμός της φωνής τους αλλάζει. Γίνεται πιο γρήγορος, πιο συνωμοτικός. Για τα δικά μου αυτιά οι λέξεις ακούγονται σαν γλωσσικά απολιθώματα, μια ρετρό αναλαμπή μιας εποχής που δεν έζησα. Για εκείνους ήταν το αλφάβητο της επιβίωσής τους.

Η γλώσσα, στους ορισμούς της κοινωνιολογίας, λειτουργεί ως γέφυρα: ο τρόπος που το υποκείμενο συνδέεται με το σύνολο. Τα καλιαρντά έκαναν το αντίθετο. Φτιάχτηκαν για να λειτουργήσουν ως τοίχος — ένας κρυπτογραφημένος κώδικας που υψώθηκε από μια κοινότητα σε καθεστώς παρανομίας, με μοναδικό σκοπό να κρατήσει τον υπόλοιπο κόσμο απ’ έξω.

Η γλωσσολογία έχει όνομα γι’ αυτό. Ο Μάικλ Χάλλιντεϋ τα ονόμασε αντι-γλώσσες: κώδικες που κρατούν άθικτη τη γραμματική της κυρίαρχης γλώσσας και ξαναφτιάχνουν από την αρχή το λεξιλόγιο, ακριβώς στα σημεία όπου η ζωή της αντι-κοινωνίας διαφέρει. Γι’ αυτό και όποιος λέει ότι τα καλιαρντά είναι «απλώς λεξιλόγιο» έχει δίκιο στη μηχανική αλλά άδικο στη λειτουργία: το λεξιλόγιο είναι ακριβώς το σημείο όπου χτίζεται ο τοίχος. Στην ίδια κατηγορία ανήκει το Polari των Βρετανών ομοφυλόφιλων, η lubunca της τουρκικής τρανς κοινότητας, το pajubá των Βραζιλιάνων τραβεστί αλλά και  η γκρυπσέρα των πολωνικών φυλακών. Η γεωγραφία αλλάζει μόνο, γιατί η ανάγκη ήταν πάντα η ίδια.

Και είναι πολύ παλαιότερα απ’ όσο φανταζόμαστε. Δεν είναι η αργκό της μεταπολεμικής πιάτσας: τον Νοέμβριο του 1904 ένα αθηναϊκό περιοδικό της εποχής, το «Πετακτό Κόρτε», δημοσίευσε ολόκληρο ρεπορτάζ με λεξιλόγιό τους. Εξήντα εφτά χρόνια πριν από τον Πετρόπουλο, η γλώσσα ήταν ήδη αρκετά διαδεδομένη ώστε να την προσέξει ο Τύπος.

Όταν η ίδια σου η ύπαρξη συνιστά ποινικό αδίκημα ή κοινωνική αυτοκτονία, δεν έχεις την πολυτέλεια της διαφάνειας. Δεν τα μιλούσες για να γράψεις ποίηση. Τα μιλούσες στο Ζάππειο —που μέσα στη γλώσσα λεγόταν Ζαρντέν— στην Ομόνοια, στα στενά της Συγγρού και στα φτηνά λουτρά, για να προειδοποιήσεις τον διπλανό σου ότι έρχεται η αστυνομία. Τα μιλούσες για να κανονίσεις τη συνεύρεση και για να κοροϊδέψεις κατάμουτρα τον πελάτη χωρίς εκείνος να καταλάβει τίποτα.

Δεν είναι τυχαίο ποιοι έφτιαξαν αυτή τη γλώσσα. Δεν γεννήθηκε στα κρυφά σαλόνια των εύπορων ομοφυλόφιλων που μπορούσαν να εξαγοράσουν την ιδιωτικότητά τους. Γεννήθηκε στο πεζοδρόμιο. (περισσότερα…)

Για την Ανύμφευτη Γεωγραφία: Αντιγραφές, Σπαράγματα, Αποστροφές, Περιδιαβάσεις

Το πεζοδρόμιο, «οικία του συλλογικού» κατά τον Βάλτερ Μπένγιαμιν.

 

ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ ΤΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ
γράφει ο Γιάννης Παρασκευόπουλος

~.~

Η παρούσα διερώτηση προκύπτει από την παρατήρηση της νυχτερινής χρωματολογίας. Κοινώς αναρωτιέμαι αν η νύχτα έχει χρώματα· αν η νύχτα έχει το δικό της χρώμα ή αν αναδύει τα χρώματα των πραγμάτων από την ανάποδη, ή αν οι αντανακλάσεις των σωμάτων είναι διαβρωμένες από τη μαυρίλα. Όχι τα τεχνητά χρώματα του ηλεκτρισμού ή των τεχνητών παρεμβάσεων του ανθρώπου. Αν η νύχτα έχει χρώμα, τότε ποιο είναι εκείνο; Αν είναι ένα χρώμα εκ του φυσικού, δεδομένου ότι το μαύρο θεωρείται μη-χρώμα; Τελικώς και εσχάτως μήπως η νύχτα είναι ένας τόπος με τους δικούς του χρωματισμούς; Καρούζος ή ο Έλληνας της Νύχτας:

Κάτι παράξενο συμβαίνει στο δωμάτιό μου
σαν πέσει η νύχτα.

εξωραΐζουμε
τη νύχτα
χωρίς ιδεολογίες·
μονάχα πιστεύοντας
άνθηση·
Θα υπάρξουμε
οπωσδήποτε
κι αύριο

Τη νύχτα που κουράζονται τα πράγματα
και παύουν να με κυνηγούν
έρωτα.

Μέσα στο μαύρο χάλκωμα της νύχτας
οι επιθυμίες
στους κήπους του ερωτικού μεσονυχτίου η καμέλια.

Θα παραπονεθώ για σένα έρωτα στ’ αστέρια
τη νύχτα που είν’ ο μανδύας της απελπισίας μου

«Δεν έχεις ερωτήματα;» ‒ μου λέει το φθαρτό.
Σελήνη φευγαλέα εσύ τάχα ρωτάς αυτή τη νύχτα;

Ο κόσμος της νύχτας είναι πρόσφατος, νεωτεριστικός και μετα-διαφωτιστικός, με την ισχυρή τάση να μετατρέπεται σε αντι-διαφωτιστικό. Η γέννησή του ανάγεται στη χρήση ‒ αρχικά, εκείνη των δημόσιων λαμπτήρων κατά το πρώτο ήμισυ του 19ου αιώνα, για τους οποίους χρησιμοποιούνταν το λίπος φάλαινας, ένας από τους λόγους για τον οποίους και έγινε παγκοσμίως γνωστό το αριστούργημα Μόμπυ Ντικ. Σε έναν από αυτούς τους δημόσιους λαμπτήρες αυτο-απαγχονίστηκε o Ζεράρ ντε Νερβάλ τη νύχτα της 26ης Ιανουαρίου του 1855 στην οδό de la Vieille Lanterne στο πρώτο διαμέρισμα των Παρισίων· δρόμος που δεν υπάρχει πια.

Το νυχτοπερπάτημα και ο μοναχοπερπατισμός αποτελούν τρόπους ζωής για τους νυχτόβιους. Ο νυχτοβάτης είναι το τελείως αντίθετο του ημεροβάτη ορθολογιστή. Με την έλλειψη φωτός, ειδικά το καλοκαίρι, τα καταστήματα, μετά το πέρας του ωραρίου, παραμένουν κλειστά, οι οικογενειάρχες γυρίζουν στην οικογενειακή τους φωλιά, οι περισσότερες εργασίες στην πόλη παύουν να υφίστανται. Ο δρόμος μετατρέπεται για σε σκηνή θεάτρου ή σε θέατρο σκιών. Οι πόρνες βγαίνουν στην πιάτσα («κάνουν πεζοδρόμιο»), οι ταβερνιάρηδες ετοιμάζουν το κρασί και εδέσματα για τους θαμώνες τους, τα μπαρ ανοίγουν περιμένοντας τους πελάτες τους, οι μικροαστοί με τη διπλή ζωή καταφέρνουν ενίοτε να ξεφύγουν από την αχαροσύνη τους και να εισχωρήσουν μετά βουλιμίας σε αυτό που αποκαλείται «βούρκος της νύχτας». Μέχρι πρόσφατα, η μουσική, λαϊκή ή μη, ήταν συνυφασμένη με τη νύχτα. Στα ελληνικά χρησιμοποιείται από τους ηθικολόγους η έκφραση «αυτός είναι του δρόμου», όπως επίσης «αυτός είναι της νύχτας». Για τον δρόμο της νύχτας δεν έχει σημασία αν είναι άνοιξη ή χειμώνας· οι εποχές καταλύονται πολύ εύκολα, όπως και ο ορθολογισμός της ημέρας.

Στο δοκίμιό του Νύχτες στην Μεγάλη Πόλη (Nachts in der großen Stadt, 1991) ο Γιόαχιμ Σλέρ (Joachim Schlör) αναφέρει ως χρονιά που ξεκίνησε η δημόσια συζήτηση για τον δρόμο, τα ήθη και τα έθιμά του, το 1840. Εκείνη τη χρονιά ο δρόμος, σε συνδυασμό με τη νύχτα, ορίζεται «ως ένα θέατρο στο έργο του οποίου διαδραματίζεται η σύγκρουση ανάμεσα στην τάξη και την αταξία, την ασφάλεια και την ανασφάλεια, την ηθικότητα και τον αμοραλισμό». Η συζήτηση για τη νύχτα, την ασφάλεια των πολιτών και όχι μόνον, συνεχίστηκε καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα, αφού αφορμή έδινε συνεχώς η κάθε είδους παράνομη δραστηριότητα που λάμβανε χώρα τη νύχτα με διάσημους κωδικοποιημένους χαρακτήρες και ομάδες, όπως οι Απάχηδες. Άλλοι, πάλι, ονόμαζαν τους διαρρήκτες «εργάτες της νύχτας».

Η αλαμπία και αμαυρότης αποτελούν τους κύριους πρωταγωνιστές της νύχτας, και οι θαυμαστές της μαθαίνουν να αναμειγνύουν τα βήματά τους στις φωτοσκιάσεις που σχηματίζει το φεγγάρι σε συνδυασμό με τους ηλεκτρικούς λαμπτήρες, τα φώτα νέον και ό,τι άλλο παρήγαγε ο βιομηχανικός πολιτισμός, που με βάση αυτές τις τεχνητές ιδιότητες —οι οποίες και γίνονται εύκολα πολύ ανθρώπινες— διαμορφώνονται και οι προσωπικότητες της νύχτας. «Παρόλο που υπόσχεται φόβο και κίνδυνο», ο δρόμος προσφέρει «τη γνώση ως ανταμοιβή». Συμπληρωματικά σε αυτά, ο Σλερ αναφέρει ως επιστέγασμα της νεωτεριστικής νύχτας το γεγονός ότι υπάρχει «μια υποχθόνια μορφή της μητροπολιτικής αίσθησης η οποία και διαφεύγει της χρονολογίας». Ο χρόνος καθαιρείται κατά τη διάρκεια της νύχτας. Θα προσέθετα, βεβαίως, ότι η ημέρα παίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της νυχτερινής ζωής. Κι αυτό διατυπώνεται όχι χωρίς κάποιο βάσιμο λόγο. Η οικονομία της ημέρας με τις δικονομικές της μεταβιβάσεις της στη νύχτα, καθώς και οι συνεχόμενες απαγορεύσεις εκ μέρους του πολιτικού και αστυνομικού σκηνικού επηρεάζουν τη ζωή της νύχτας, και κατά συνέπεια, ή όπως θα λέγαμε πολύ απλά και κοινώς, δεν την αφήνουν σε ησυχία.

*

(περισσότερα…)