*
«Φτερὰ κι ἀγκάθια»
γράφει ὁ
ΘΑΝΑΣΗΣ ΓΑΛΑΝΑΚΗΣ
~.~
Ἀστεῖο ἢ ὄχι, συνωμοσία ἢ ἐπαπειλούμενη πραγματικότητα, τὸ ἐνδεχόμενο μιᾶς κυβερνοεπίθεσης δὲν μπορεῖ νὰ ἀποκλειστεῖ τουλάχιστον τεχνικά. Στὴν ἐποχὴ τῆς κυριαρχίας τῆς τεχνητῆς νοημοσύνης, τῶν προωθημένων τεχνολογικῶν κατακτήσεων καὶ τῆς ἐπάρκειας ἀνθρώπων ποὺ ἔχουν τὰ μέσα νὰ παραλύσουν ὄχι μόνο τὰ ψυγεῖα ἑνὸς μοδάτου κρεοπωλείου στὰ βόρεια προάστια ἀλλὰ τὸ σύστημα τροφοδοσίας ρεύματος στὸ ὑδροκέφαλο λεκανοπέδιο τῆς Ἀττικῆς, ἡ φρενίτιδα ἀγορᾶς νεροῦ, μπαταριῶν, αὐτόνομων ραδιοφώνων καὶ φακῶν δὲν ἑδράζεται στὴν κοινῶς ἀποκαλούμενη «ψέκα» ‒ γιὰ νὰ θυμηθοῦμε ἀντίστοιχα κωμικοτραγικὰ φαινόμενα τῆς περιόδου τῆς πανδημίας· φαινόμενα στὰ ὁποῖα λίγο-πολὺ ὅλοι συμμετεῖχαν, φανερὰ ἢ ἀνομολόγητα.
Εὐρωπαϊκὲς κυβερνήσεις δημοσιεύουν χάρτες καταφυγίων, δίνουν ντιρεκτίβες πρωταρχικῶν καὶ ἄμεσων ἐνεργειῶν πρὸς τοὺς πολίτες, προβαίνουν σὲ ἀσκήσεις ἀκαριαίας ἐκκένωσης κυβερνητικῶν καὶ ἄλλων κτηρίων διὰ πᾶσαν πιθανότητα καὶ ἐκδοχὴ κάποιας «στραβῆς». Ἡ γενιά μας μπορεῖ νὰ καυχιέται ὅτι ζεῖ παρόμοιες καταστάσεις ὅπως στὴν ψυχροπολεμικὴ περίοδο, ὅπου τὸ ἐνδεχόμενο μιᾶς ὑπαρκτῆς ἀπειλῆς πραγματώνεται σὲ ὑπάρχουσα συνθήκη. Τὸ συλλογικὸ φαντασιακὸ σχεδὸν ἡδονικὰ ἀποπειρᾶται νὰ γευτεῖ τὴν ἀποκαλυπτικὴ ἐμπειρία · μάλιστα, ἔχοντας ἀναγάγει ὁ ταυτοτικὸς αὐνανισμὸς τὴν προσωπικότητα τοῦ καθενὸς καὶ τῆς καθεμιᾶς σὲ θέση βασικοῦ πρωταγωνιστῆ, ὅλοι καὶ ὅλες, εἴτε θέλγονται ἀπὸ μιὰ τέτοια πιθανότητα εἴτε ὄχι, φαντασιώνονται τὶς καλὰ σκηνοθετημένες ἐνέργειές τους προκειμένου νὰ σώσουν τοὺς ἀγαπημένους τους ἢ ἀκόμα-ἀκόμα καὶ νὰ ἀνατρέψουν τὴν κατάσταση ἐκτάκτου ἀνάγκης σὰν ἄλλοι Ἀμερικανοὶ πράκτορες ποὺ μάχονται τὴ σκιώδη ἐπιτροπὴ τοῦ κακοῦ.
Ὣς ἐδῶ ὅλα καλά. Ἐφόσον τὸ ἐνδεχόμενο παραμένει τέτοιο, ὅλες αὐτὲς οἱ φαντασιώσεις μποροῦν νὰ μένουν στὸν νοῦ τοῦ καθενὸς γιὰ τὴν ὥρα ποὺ κάνει τὸ μπάνιο του ἢ γιὰ ὅσο ὁδηγᾶ μέσα στὴν κίνηση κάποιας κεντρικῆς λεωφόρου. Ὡστόσο, ἡ φαντασίωση πόρρω ἀπέχει ἀπὸ τὴν πραγματικότητα.
Ἀλήθεια, πόσο προετοιμασμένοι εἶναι οἱ πολίτες ἑνὸς μεγάλου ἄστεως στὸ ἐνδεχόμενο μιᾶς ὁλοκληρωτικῆς παράλυσης κάθε ἠλεκτροδοτούμενου συστήματος; Ἔστω, πόσο προετοιμασμένοι εἶναι σὲ μιὰ παρατεταμένη κατάσταση κρίσης, ὅταν πιὰ οἱ προμήθειες λιγοστεύουν καὶ οἱ μπαταρίες τελειώνουν; Ἡ ἀπάντηση εἶναι μᾶλλον προφανής.
Ἡ διαρκὴς μετριοπαθὴς ἐπικινδύνευση τῆς καθημερινότητας στὴν Ἑλλάδα τῆς Κρίσης καὶ τῆς ἐθελόδουλης πολιτικῆς τῶν συστημικῶν κομμάτων ἐξουσίας, μᾶλλον ἀπονεκρώνει παρὰ προετοιμάζει γιὰ μιὰ τέτοια κατάσταση. Ἡ παγιωμένη συνθήκη ἐπισφάλειας λειτούργησε μιθριδατικὰ γιὰ τὸ μεγαλύτερο μέρος τῆς κοινωνίας. Προοδευτικὰ τὰ πράγματα ἔφτασαν σὲ ἕνα φαινομενικὸ —ἴσως καὶ οὐσιαστικὸ— μὴ ἀναστρέψιμο τέλμα, τὸ ὁποῖο σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴν τοξικὴ νεοελληνικὴ αὐτοπεποίθηση δημιούργησε ἕνα ἐκρηκτικὸ μεῖγμα ἀδράνειας. Ἀκόμα καὶ τὰ μεγαλύτερα οἰκονομικὰ σκάνδαλα, ὑποθέσεις πολιτικῆς, δικαστικῆς καὶ ἀστυνομικῆς διαφθορᾶς, ἐκχωρήσεις ἐθνικῆς κυριαρχίας, περιπτώσεις νεποτισμοῦ καὶ οἰκογενειοκρατίας, ἔχουν πάψει νὰ ἐγείρουν δυναμικὲς ἀντιδράσεις, πέραν τῶν καθιερωμένων ὀργισμένων σχολίων στὰ ΜΚΔ, πορεῖες, ἴσως κάποια μικροεπεισόδια καὶ κινητοποιήσεις· ἔστω ὅμως ὅτι ἡ ἀδρανοποιητικὴ ἀποπολιτικοποίηση ὁδηγεῖ τὴ λαϊκὴ βάση σὲ μιὰν ἀποστροφὴ πρὸς τέτοιες ὑποθέσεις ποὺ εἴτε τιμωρηθοῦν εἴτε μποῦν στὸ ἀρχεῖο δὲν θὰ ἐπηρεάσουν τὸν μισθὸ ποὺ τελειώνει λίγο πρὶν τὰ μισὰ τοῦ μήνα, ἀκόμα καὶ ζοφερὲς ὑποθέσεις ποὺ βάλλουν στὸ ἠθικὸ θυμικὸ τοῦ λαοῦ, βιασμοὶ καὶ παιδοβιασμοί, ζητήματα πατριωτικῆς ταυτότητας, στεγαστικὴ κρίση, ἐκκλησιαστικὰ σκάνδαλα καὶ ἄλλα παρόμοια, μοιάζουν ἁπλὲς παρονυχίδες γιὰ μιὰ κοινωνία πολιτικὰ —τῇ εὐρείᾳ ἐννοίᾳ— ἀδρανῆ. Ἡ Ἑλλάδα, πέρα ἀπὸ τὸ πολιτικό, οἰκονομικό, ἠθικό, ἐθνικοπατριωτικὸ ἢ ἐργατολαϊκὸ πεδίο, βρίσκεται σὲ ἕνα κοινωνικὸ ἀδιέξοδο. Κάπως ἔτσι, λοιπόν, μιὰ ἐνδεχόμενη κατάσταση ἐκτάκτου ἀνάγκης θὰ ἀπέβαινε μοιραία γιὰ αὐτὸ ποὺ ὀνομάζεται «ἐλάχιστη κοινωνικὴ βάση».
Τὰ φῶτα σβήνουν. Τὰ ἀποθέματα τῶν ταμιευτηρίων ὕδατος ἀρχίζουν καὶ λιγοστεύουν ἀφοῦ δὲν μπορεῖ πιὰ νὰ πραγματοποιεῖται ἡ χλωρίωση. Οἱ μπαταρίες τῶν ραδιοφώνων λιγοστεύουν. Ἡ περιώνυμη νεοελληνικὴ ἀλληλοβοήθεια καταφέρνει νὰ ὑπερνικήσει τὰ ἐμπόδια τῶν ἐχόντων καὶ μὴ ἐχόντων. Ὅλα ὅμως ἔχουν ἕνα τέλος. Λίγο πρὶν ἀπ’ τὸ τέλος αὐτό, μιὰ νέα ἄτυπη τάξη γεννιέται. Αὐτὴ τῶν «ἐκδικητῶν».
Πρόκειται γιὰ μιὰ διαταξικὴ ὁμάδα ἀνθρώπων ἡ ὁποία εἴτε ἐπέλεξε συνειδητά, ἤδη ἀπὸ τὰ χρόνια τῆς πλασματικῆς εὐμάρειας, νὰ βρίσκεται στὸ περιθώριο τοῦ παραδεδεγμένου κοινωνικοῦ συμβολαίου, εἴτε ἔχουν περιθωριοποιηθεῖ βίαια ἀπὸ τὴν κοινωνία ἀναπτύσσοντας ἐχθρότητα ἀπέναντί της, εἴτε ἁπλῶς διαθέτουν τὰ μέσα γιὰ νὰ ἐπιβιώσουν μέσα στὴ νέα συνθήκη. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοί, ὀδηγημένοι ἀπὸ τὴν ἀνάγκη ἢ ἁπλῶς τὴν αἰσθητικὴ ἀντίληψή τους γιὰ τὴ ζωή, ἐπέλεξαν νὰ ἀπέχουν ἀπὸ τὸν νομικὸ περιορισμό· κυρίως δε, νὰ ἀπέχουν ἀπὸ τὸν ἄνωθεν φορεμένο μοραλιστικὸ χαλινό. Ἔτσι, εἶναι αὐτοὶ ποὺ τὴν ἑνδεκάτη ὥρα πρὶν ἀπὸ τὸ τέλος τῆς κατανάλωσης καὶ τῆς προετοιμασίας, θὰ ἀναλάβουν δράση προκειμένου νὰ σώσουν πρῶτα-πρῶτα τοὺς ἑαυτούς τους, κι’ ὕστερα τοὺς ἄμεσους συντρόφους καὶ ἀγαπημένους τους ‒ ἂν ὑπάρχουν τέτοιοι. Εἶναι αὐτοὶ ποὺ θὰ παραβιάσουν μὲ κάποιο πρόσχημα τὴν πόρτα ἀσφαλείας τοῦ κατὰ τ’ ἄλλα συμπαθοῦς γείτονα καὶ θὰ τοῦ πάρουν τὰ ὑπάρχοντα, φαγώσιμα καὶ τιμαλφῆ. Ἐνδεχομένως θὰ τοῦ πάρουν καὶ τὴ ζωή, τοὺς τίτλους ἰδιοκτησίας τοῦ διαμερίσματός του, προετοιμάζοντας τὴ ζωὴ μετὰ τὴν κρίση. Εἶναι αὐτοὶ ποὺ θὰ πάρουν τὸ πορτοφόλι τῆς ἀνήμπορης κυρίας στὸν δρόμο. Θὰ ἀνοίξουν τὶς βάνες γιὰ τὰ καύσιμα στὰ αὐτοκίνητα τῆς γειτονιᾶς ἀδειάζοντας τὰ ρεζερβουάρ τους, γιὰ νὰ γεμίσουν τὰ δικά τους ὀχήματα. Ἢ ἁπλῶς θὰ πάρουν τὸ ὄχημα τοῦ παραπάνω γείτονα. Θὰ μπουκάρουν στὸ μίνι μάρκετ, στὴν ἀποθήκη τροφίμων ἑνὸς παντοπωλείου, στὸ μανάβικο, στὸ χασάπικο, στὸ κοσμηματοπωλεῖο. Θὰ ἐπιβάλουν τὴν ἐξουσία τους στὸ οἰκοδομικό τους τετράγωνο. Μιὰ κυνηγετικὴ καραμπίνα καὶ κάμποσα φυσίγγια ἀρκοῦν. Ἴσως καὶ μία ἢ δύο παραδειγματικὲς ἐκτελέσεις.
Ἡ ἐκδίκηση ἀπέναντι σὲ μιὰ κοινωνία ἀδράνειας παύει νὰ ἐνδύεται τὸν χαρακτήρα τοῦ παράνομου. Τὸ κοινωνικὸ συμβόλαιο ἔχει καταργηθεῖ ἤ, ἔστω, βρίσκεται σὲ προσωρινὴ ἀναστολή· ὁ νόμος δὲν λειτουργεῖ πλέον ‒ ἂν λειτουργοῦσε καὶ ποτὲ γι’ αὐτοὺς τοὺς ἴδιους. Ἡ κεντρικὴ ἐξουσία βρίσκει μπροστά της ὅλους αὐτοὺς ποὺ κάποτε περιφρόνησε. Αὐτὸ ποὺ θὰ ὀνόμαζε κανεὶς «τρομοκρατία» ἔχει χάσει πλέον τὸ νόημά του. Ὅταν τὸ Κράτος καταλύεται, τότε ἡ Βία ἀναλαμβάνει δράση ὑποκαθιστῶντας το. Ἡ ἀλλαγὴ παραδείγματος δημιουργεῖ νέες συνθῆκες, νέα ἤθη, νέους τρόπους μὲ τοὺς ὁποίους οἱ ἄνθρωποι κάνουν τὰ πράγματα. Ὅλες οἱ εὐχετικὲς προσπάθειες κατευνασμοῦ ἀνταποκρίνονται στὸ προηγούμενο πολιτειακὸ παράδειγμα. Τὸ ἀρχικὸ χάος, προοδευτικά, δίνει τὴ θέση του σὲ ἕναν ἄτυπο φύλαρχο ποὺ ἀδιαφορεῖ νὰ δημιουργήσει πολίτες ἢ ὑπηκόους. Ἡ ἀντανακλαστική του —στιρνερικῆς ἔμπνευσης— πρωτοβουλία τὸν διασφαλίζει γιὰ λίγες μέρες, ἑβδομάδες ἢ κάποιους μῆνες ‒ κι’ αὐτὸ ἀρκεῖ.
Ὅσοι βρίσκονται στὴν ἄλλη μεριὰ τῆς ὄχθης τοῦ ποταμοῦ, μένουν ἀνεπηρέαστοι ἀπὸ τὴν ἐπικινδύνευση μιᾶς κοινωνίας καὶ μιᾶς χώρας μὲ δύσκολα οἰκονομικά. Κι’ ἂν πραγματικὰ δὲν ὑπάρχει τίποτα γι’ αὐτοὺς νὰ χάσουν, τότε τὸ κλισὲ ὅτι ὁ κόσμος τοὺς ἀνήκει μοιάζει νὰ ἐπιβεβαιώνεται. Ἐδῶ, λοιπόν, ἀνακύπτει τὸ κρίσιμο ἐρώτημα. Τὰ φῶτα σβήνουν. Ἐξακολουθεῖ κανεὶς νὰ κινεῖται στὸ μῆκος κύματος τοῦ κοινωνικοῦ συμβολαίου ἢ ἀναλαμβάνει δράση σωτηρίας; Κι’ ἂν ἡ δοθείσα ἀπάντηση εἶναι ἡ πρώτη, ποιός εἶναι ἕτοιμος νὰ ἀντιμετωπίσει ὅσους ἀπαντήσουν θετικὰ στὸ δεύτερο σκέλος τοῦ ἐρωτήματος; Καλύτερα: ποιός θὰ ἐξακολουθήσει νὰ κρίνει ἀρνητικά —τώρα ποὺ τὰ φῶτα εἶναι ἀκόμη ἀναμμένα— αὐτοὺς ποὺ ἐπιλέγουν νὰ κινοῦνται στὸ περιθώριο τῆς καλῆς γειτονίας; Καὶ ἀκόμα καλύτερα: ποιός θὰ ἐπιλέξει νὰ σκεφτεῖ νὰ περάσει στὴν ἀντίπερα ὄχθη, βλέποντας ἀνοικτὸ τὸ ἐνδεχόμενο νὰ εἶναι ὁ συμπαθὴς γείτονας τοῦ ὁποίου τὴν πόρτα θὰ χτυπήσει ὁ ἀντικοινωνικὸς τοῦ τρίτου ὀρόφου;
~.~
Ὅλα ξεκινοῦν καὶ κατατείνουν στὸ Κράτος, τοῦ ὁποίου ἡ βασικὴ ἰδιότητα ἐντοπίζεται στὴ μονοπώληση τῆς ἄσκησης βίας ὑπὸ τὴ μορφὴ μιᾶς «δίκαιης» ἀνταλλαγῆς: ἡ νόμιμη βία διασφαλίζει τὴν κοινωνικὴ εὐταξία, ἐνῶ παράλληλα ἐξασφαλίζει τὴν δημόσια τάξη καὶ τὴν προστασία τοῦ πολίτη ‒ ἀμφότεροι τίτλοι τοῦ ἁρμόδιου ὑπουργείου στὴν Ἑλλάδα κατὰ καιρούς. Ἔτσι, ἡ κοινωνικὴ ὑπακοὴ στὴν ἰδεατή της ἐκδοχὴ δὲν συνιστᾶ ἁπλῶς τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ φόβου τῆς ἐνδεχόμενης κύρωσης, ἀλλὰ μιὰ ἐνδιάθετη ἐνέργεια μὲ τὴν προσδοκία τῆς στοιχειώδους προστασίας τῆς σωματικῆς, ὑλικῆς καὶ πνευματικῆς ἀκεραιότητας τῆς μονάδας ποὺ ὀνομάζεται «πολίτης». Μεταξὺ ἄλλων, οἱ παροχὲς τοῦ Κράτους λειτουργοῦν ὡς συμπληρωματικὰ κομφόρ, ἄσχετα μὲ τὴν οἰκονομική/ἀνταλλακτική τους σχέση μὲ τὴν ἐξουσία (μέσω φόρων καὶ λογαριασμῶν ‒ ἀμφότερων προοδευτικῶν μέτρων γιὰ τὴν ἐξασφάλιση τῆς βελτίωσης τῶν παροχῶν αὐτῶν). Ὅλα μαζὶ συνιστοῦν μιὰ ἐλάχιστη βάση ἐπιβίωσης μέσω τῶν μέσων ποὺ παρέχονται κρατικά. Ἡ στέρησή τους, ἑπομένως, πιστώνεται στὸ ἴδιο τὸ Κράτος. Στὸ πλαίσιο, λοιπόν, μιᾶς ἀνταλλακτικῆς σχέσης, ἐρχόμαστε ἀντιμέτωποι μὲ ἕνα κρίσιμο συμπέρασμα: μόλις ἡ ἐλάχιστη βάση ἐπιβίωσης διαρρηγνύεται λόγω ἀδυναμίας τοῦ κρατικοῦ μηχανισμοῦ, σχεδὸν αὐτομάτως κλονίζεται καὶ ἡ δέσμευση γιὰ ὑπακοὴ στὴ νόμιμη βία τοῦ Κράτους.
Τὸ ἀντίβαρο τῶν δικαιωμάτων εἶναι οἱ ὑποχρεώσεις ‒ καὶ τανάπαλιν. Ἡ ἀπενεργοποίηση τῶν συνταγματικὰ κατοχυρωμένων δικαιωμάτων αἵρει τὴν ὑποχρέωση τῆς τήρησης τῶν «πολιτικῶν» καθηκόντων. Κι’ αὐτὸ προκύπτει λογικὰ ἀπὸ τὴν κρατικὴ/κοινωνικὴ συνθήκη τῆς παρανομίας: ἡ μὴ τήρηση τῶν ὑποχρεώσεων καὶ τῶν «πολιτικῶν» καθηκόντων συνεπάγεται τὴν ἄρση τῶν δικαιωμάτων μέσω προστίμων, δήμευσης, φυλάκισης, ἐκτέλεσης σὲ ὁρισμένα κράτη κ.ο.κ. Ἔτσι, στὴν ὑποθετικὴ πλὴν ὅμως πραγματικὴ καὶ ἐπαπειλούμενη κατάσταση ἀπώλειας τῶν δικαιωμάτων λόγω τῆς κρατικῆς ἀδράνειας, ὁ πολίτης παύει νὰ τηρεῖ τὴν ὑποχρέωσή του νὰ διάγει βίο πολιτικοῦ ὑποκειμένου καὶ ὑποχρεοῦται νὰ ἀναζητήσει λύσεις ἀτομικῆς ἐπιβίωσης.
Στὴν ἑλληνικὴ περίπτωση, ἡ περίοδος τῆς κρίσης (ἀλλὰ κι’ ὅ,τι προηγήθηκε ἢ ἀκολούθησε) κλόνισε τὴν κρατικὴ ἀξιοπιστία. Ἡ ἐπιλεκτικὴ λειτουργία τῶν θεσμῶν, ἡ ἀσόβαρη ἀπόδοση δικαιοσύνης μὲ καταφανεῖς διακρίσεις ὑπὲρ τῶν ἐχόντων καὶ τῶν ἰσχυρῶν, κι’ ἡ ἀπουσία λογοδοσίας τῆς πολιτικῆς ἐξουσίας, καλλιέργησαν —φαινομενικὰ τουλάχιστον— τὴν πεποίθηση ὅτι ὁ καθένας καὶ ἡ καθεμία πρέπει νὰ φροντίζουν ἀτομικὰ (ἢ ἔστω στὸ πλαίσιο μικρῶν συλλογικοτήτων) τὴν ἀσφάλεια καὶ τὴν ἐπιβίωσή τους. Συνεπῶς, ἐὰν τώρα δὰ ἔσβηναν τὰ φῶτα, ἡ κοινωνικὴ βάση εὔλογα θὰ μποροῦσε νὰ ἐγείρει ζήτημα κρατικῆς, πολιτειακῆς καὶ κυβερνητικῆς νομιμοποίησης. Ἀσφαλῶς, τὸ Κράτος θὰ ἐξακολουθοῦσε νὰ ἀπαιτεῖ συμμόρφωση τῶν κοινωνικῶν ὑποχρεώσεων τοῦ ἑκάστοτε πολίτη· τὸ πρόβλημα προφανῶς ὅμως θὰ ξεκινοῦσε στὴν ἀπουσία τῶν μέσων ποὺ αὐτὸ θὰ εἶχε τόσο γιὰ νὰ τὴν ἐξασφαλίσει εἰρηνικὰ ὅσο καὶ νὰ τὴν ἐπιβάλει διὰ τῆς βίας. Σὲ κάθε περίπτωση, ἡ διάρρηξη αὐτῆς τῆς ἀμφίδρομης συναλλαγῆς θὰ ἔβγαινε στὴν ἐπιφάνεια λόγω τῆς κρίσης τῶν ὑποδομῶν, ὡστόσο αὐτὸ θὰ ἦταν ἁπλῶς τὸ ὁρατὸ σύμπτωμα μιᾶς σήψης ποὺ δούλευε ἀπὸ καιρὸ στὸν γονότυπο τῆς σχέσης αὐτῆς. Κι’ αὐτὸ συμβαίνει σὲ κάθε τέτοια περίσταση: ἡ στιγμὴ τῆς ὁρατῆς διάρρηξης τῆς σχέσης τῶν πολιτῶν μὲ τὸ Κράτος διαφέρει ἀπὸ τὴ στιγμὴ τῆς οὐσιώδους ἄρσης τῆς ἐμπιστοσύνης τους σὲ αὐτό, κι’ ἀκόμα περισσότερο, διαφέρει ἀπὸ τὴ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποία οἱ πολίτες παύουν νὰ θεωροῦν τὸ Κράτος χρήσιμο ἢ ἀναγκαῖο.
Στὸ σημεῖο αὐτό, λοιπόν, τὰ ψέματα τελειώνουν. Δὲν ἔχει σημασία πλέον ποιός κυβερνᾶ, ἀλλὰ ποιός μπορεῖ νὰ διασφαλίσει τὴν ἐλάχιστη βάση ἐπιβίωσης, ἐξασφαλίζοντας καὶ ἀπαιτῶντας ἔτσι τὴν ὑπακοή. Αὐτὸ εἶναι ἑπομένως τὸ σημεῖο τῶν κοινωνικῶν ἐκδικητῶν. Πρόκειται γιὰ τὴ γέννηση μιᾶς νέου τύπου κοινωνικῆς καὶ πολιτικῆς ἱεραρχίας, μιᾶς καὶ ἡ ὑφιστάμενη ἔχει χάσει πλέον τὸ νόημα καὶ τὴν ἀξία της. Ἡ οἰκονομικὴ ἐπιφάνεια, ἡ κοινωνικὴ θέση, τὸ ἐπάγγελμα καὶ τὸ θεσμικὸ ἐπιβάλλον χάνουν μέρος τῆς πρακτικῆς τους ἀξίας. Ἀσφαλῶς, τὸ χρήμα παραμένει χρήσιμο, ὡστόσο ἡ δυνατότητα ἀγορᾶς δὲν συνεπάγεται δυνατότητα πρόσβασης σὲ ἀγαθά. Περισσότερο διατηρεῖ μιὰ συμβολικὴ ἀξία δυνατότητας. Ἡ κατοχὴ ἑνὸς —πολυτελοῦς ἢ εὐτελοῦς· ἀδιάφορο— διαμερίσματος δὲν ἐξασφαλίζει τὴν πρόσβαση σὲ νερό, ρεῦμα ἢ ἀσφάλεια. Κυρίως, ἡ κοινωνικὴ θέση δὲν ἐξαφανίζεται, ἀλλὰ τὸ κύρος της ἐπαναξιολογεῖται βάσει διαφορετικῶν κριτηρίων. Μ’ ἄλλα λόγια, στὸ πλαίσιο τῆς ἀνάδυσης ἑνὸς κοινωνικοῦ κεφαλαίου νέας μορφῆς, ὅλες οἱ προγενέστερες ἰσορροπίες ἀναδιαμορφώνονται καὶ ἀνατροχιοδρομοῦνται πρὸς νέες κατευθύνσεις.
Ἡ καλὴ γειτονία δὲν μπορεῖ μακροπρόθεσμα νὰ λειτουργήσει. Μοιραῖα, οἱ συνθῆκες ἀρχίζουν νὰ εὐνοοῦν τὴ φυσικὴ δύναμη καὶ τὴ δυνατότητα ἄσκησης βίας. Ὅσοι δὲν μποροῦν νὰ ἀσκήσουν βία καὶ νὰ συστήσουν ἱεραρχία στὸ νέο αὐτὸ κοινωνικὸ κεφάλαιο, καταφέρνουν νὰ ἐπιβιώνουν μὲ περιφερειακὲς δεξιότητες, χρήσιμες στὴ νέα τάξη πραγμάτων: ἐπισκευές, εὑρεσιτεχνίες, πρῶτες βοήθειες, καλλιέργεια καὶ συντήρηση τροφῆς κ.λπ. Τὰ δίκτυα ἀλληλοβοήθειας καὶ συνεργασίας μποροῦν βραχυπρόθεσμα νὰ ἀποβοῦν βοηθητικά, ἐφόσον ὅμως ἐξασφαλίζεται ἡ ἀσφάλεια καὶ ἡ προστασία τους. Τὸ καταργημένο πρότερο κοινωνικὸ συμβόλαιο δημιουργεῖ μιὰ νέα μοραλιστικὴ λογική· ὁ σώζων ἑαυτόν κ.λπ. Ἡ πρόσβαση σὲ συγκεκριμένους πόρους δημιουργεῖ ἐκ τῶν πραγμάτων σχέσεις ἐλέγχου καὶ ἐξάρτησης. Ἀκόμα κι’ ἂν πρόκειται γιὰ μιὰ μακρὰ καταστροφή, ἡ προοπτικὴ τῆς ἀνέλιξης εἶναι πάντοτε βραχεία. Ἔτσι, τὰ μέλη τῆς τάξης τῶν ἐκδικητῶν κατὰ τῆς κρατικῆς ἀνημπόριας φιλοδοξοῦν —ἐφόσον ἐπιλέξουν τὸν ρόλο τοῦ «φυλάρχου» κι’ ὄχι τὴ μεμονωμένη δράση— νὰ ἀποκτήσουν ἰσχὺ παρέχοντας ἀσφάλεια, τροφοδοσία, ἢ ἐπιβάλλοντας νέους κανόνες. Ἀσφαλῶς, ἡ προστασία αὐτὴ μετατρέπεται γρήγορα σὲ σχέση ὑποτέλειας ‒ εὔλογα, θὰ ἔλεγε κανείς, ὅταν προσφέρεις ἀσφάλεια, ἀπαιτεῖς ὑπακοή.
Κι’ ἐδῶ ἀναδύεται τὸ παράδοξο τῆς ἀνθρώπινης φύσης καὶ τῆς ὕπαρξης ἐντὸς ἑνὸς κρατικοῦ συστήματος, εἰδικὰ δὲ ὅπως αὐτοῦ τῆς νεοελληνικῆς περίπτωσης. Ἡ ἐπικινδύνευση καὶ ἡ ἐπισφάλεια τῆς κρίσης δὲν διαμόρφωσε ἀντισώματα ἀνθεκτικότητας ‒ ἔστω γιὰ τὸ ζήτημα τῆς ἀκεραιότητας τῆς ἀτομικῆς ἰδιοκτησίας (ΕΝΦΙΑ, προστασία πρώτης κατοικίας κ.λπ.). Ἀντιθέτως, ὁδήγησε στὴν ὕπνωση τὸ κοινωνικὸ σῶμα, ἀφαιμάσσοντάς το ἀπὸ τὰ ὅποια ψήγματα ἀντίστασης καὶ ἀντίδρασης θὰ μποροῦσε νὰ ἐμφανίσει. Ἀντιθέτως, στὴ μετα-καταστροφικὴ κατάσταση —ἂς ἐπιτραπεῖ ὁ θυμικὸς αὐτὸς ὅρος— ἡ ἰδιοκτησία θὰ ἀποκτοῦσε διαφορετικὴ σημασία, ἐφόσον ἡ πραγματικὴ δυνατότητα διατήρησής της θὰ ἐξαρτιόταν πλέον ἀπὸ τὴ δύναμη.
Ὁ ἄτυπος αὐτὸς «φύλαρχος» ποὺ προέρχεται ἀπὸ τὴν τάξη τῶν ἐκδικητῶν δὲν εἶναι τίποτα παραπάνω ἀπὸ ἕνας «ἐπιζών» ποὺ ἐξελίσσεται σὲ τοπικὸ (ἢ ὑπερτοπικὸ) φορέα ἐξουσίας. Ἡ ἐπικράτησή δὲν προκύπτει ἀπὸ κάποιο πολιτικὸ πρόγραμμα, μιὰν ἰδεολογία ἢ κάποια παλαιοῦ τύπου θεσμικὴ νομιμοποίηση. Οὕτως ἢ ἄλλως, ὅλα αὐτὰ ἀνήκουν στὸ προηγούμενο πολιτειακὸ παράδειγμα. Ἀρκεῖ ἡ δυνατότητα ἐπιβολῆς ἀποφάσεων καὶ ἡ διὰ τῆς πυγμῆς ἐφαρμογή τους γιὰ νὰ στηριχθεῖ ἡ ἐξουσία του σὲ μιὰ βεντάλια ποὺ κυμαίνεται ἀπὸ τὴν προσωπικὴ πίστη καὶ τὴν ἀνταλλαγὴ ὑπηρεσιῶν μέχρι τὸν φόβο καὶ τὴν ἄμεση ἐξάρτηση. Ἄλλωστε, ἡ διάρκεια τῶν χαρακτηριστικῶν αὐτῶν εἶναι ἐν πολλοῖς ἀδιάφορη. Ἡ ρευστότητα κυριαρχεῖ μέσα σὲ ἕνα ἐξίσου ρευστὸ δικαιικὸ σύστημα, ὅπου οἱ τέως οἰκονομικὰ ἰσχυροὶ δὲν εἶναι κατ’ ἀνάγκην ἀκόμη ἰσχυροί, οἱ περιθωριοποιημένοι δὲν εἶναι ἀπαραίτητα εὐάλωτοι, ἐνῶ οἱ τεχνικὰ καταρτισμένοι, οἱ προετοιμασμένοι (ἔστω κι’ ἂν πρόκειται γιὰ ἀνθρώπους σὰν τοὺς preppers) καὶ οἱ ὁπλισμένοι ἀποκτοῦν ἄμεσα μιὰν ἰσχὺ ποὺ βασίζεται στὰ παραπάνω χαρακτηριστικά. Ἡ νέα αὐτὴ ἱεραρχία μπορεῖ νὰ κριθεῖ γιὰ ἀναπαραγωγὴ ἀνισοτήτων ἢ ἀκόμα καὶ γιὰ τὴ δημιουργία νέων, ἐντούτοις καί σὲ αὐτὴν τὴν περίπτωση οἱ χαρακτηρισμοὶ αὐτοὶ ἀπάδουν, μιᾶς καὶ τὸ νέο κοινωνικὸ συμβόλαιο ἀναπροσδιορίζει τὴν τόσο διαφημισμένη στὰ τελευταία χρόνια «κανονικότητα».
Συνεπῶς, μιὰ ἐνδεχόμενη μετα-καταστροφικὴ κοινωνία παραμένει μιὰ ἐξουσιαστικὴ κοινωνία· ὡστόσο, ἐν προκειμένῳ, ἡ ἐξουσία αὐτὴ εἶναι ἀποσυνδεδεμένη ἀπὸ τὶς νομιμοποιητικὲς θεσμικὲς μορφὲς τῆς προ-καταστροφικῆς συνθήκης. Τὸ παράδοξο, λοιπόν, ποὺ ἐκδικεῖται τὴν τωρινὴ τάξη πραγμάτων μπορεῖ νὰ διατυπωθεῖ ὡς ἑξῆς: ἡ ἀποπολιτικοποίηση ποὺ ὁδηγεῖ σὲ μιὰ καταστροφικὴ συνθήκη, δὲν ἐξοβελίζει ἀπὸ τὴν ἐξίσωση τὸ Κράτος. Ἀντιθέτως, τὸ ἀναγεννᾶ σὲ μιὰ νέα, πρωτογενέστερη και ενδεχομένως ὡμότερη ἐκδοχή του, ποὺ θὰ ἀποβεῖ μοιραῖα γιὰ αὐτοὺς ἀκριβῶς ποὺ θεώρησαν ὅτι ἡ προηγούμενη κατάσταση εἶχε καλῶς. Κοινῶς, ὅ,τι δὲν πληρώνεται στὴν ὥρα του, συνήθως τοκίζεται ἐπὶ μακρὸν μὲ καταστροφικὲς συνέπειες σὲ ἀτομικὸ ἐπίπεδο.
Ἡ «κανονικότητα» τῆς μετα-πανδημικῆς ἐποχῆς λανσαρίστηκε ὡς ἕνα ποθούμενο τῆς κεντρικῆς ἐξουσίας, ὄχι μόνο στὴν Ἑλλάδα ἀλλὰ καὶ στὸν κόσμο. Ἔμοιαζε ὡς ἡ ἀπέλπιδα προσπάθεια ἐπανανομιμοποίησης τοῦ Κράτους ὡς προστάτη τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων, ὡστόσο τὴν ἴδια στιγμὴ αὐτὴ ἡ τοποθέτηση λειτούργησε ὡς τὸ ἔναυσμα γιὰ μιὰ κατακόρυφη αὔξηση τῶν ὑποχρεώσεων ‒ κυρίως δὲ μέσω τῆς «ἀτομικῆς εὐθύνης». Ἡ ἐπιβίωση μετατοπίστηκε σὲ ἠθικὸ πλεον ἐπίπεδο καὶ μετατράπηκε σὲ προϊὸν κοινωνικῆς κανονικότητας. Ὡστόσο, τόσο στὸ προνεωτερικὸ ὅσο κυρίως στὸ νεωτερικὸ κρατικὸ παράδειγμα, οἱ καθημερινὲς ἠθικὲς «απαγορεύσεις» ποὺ ἀφοροῦν κυρίως τὴν ὑλικὴ διάσταση τοῦ κοινωνεῖν προϋποθέτουν τὴν ὕπαρξη ἑνὸς λειτουργικοῦ κοινωνικοῦ περιβάλλοντος. Ὅταν, λοιπόν, οἱ ὑλικὲς αὐτὲς προϋποθέσεις παύουν νὰ ὑφίστανται, ξεγυμνώνονται μὲ τὴ σειρά τους καὶ οἱ ἠθικοὶ κανόνες χάνοντας τὴ δεσμευτικότητά τους. Ἡ προνεωτερικῆς φύσεως συμπλοκὴ τοῦ ἠθικοῦ μὲ τὸ νόμιμο ἀπὸ τὶς νεοφιλελεύθερες καὶ προσχηματικὰ συντηρητικὲς πολιτικὲς τῆς Δύσεως ἧρε τὴ διάκριση ἀνάμεσα στὰ δύο αὐτὰ μεγέθη. Ὅ,τι κάποτε μπορεῖ νὰ λογιζόταν παράνομα πλὴν ὅμως ἠθικὰ δικαιολογημένο, ἔπαψε νὰ ἐξετάζεται ὡς τέτοιο, ἀλλὰ ὡς μιὰ προτεσταντικῆς προέλευσης ἁμαρτία ἀπέναντι στὴν Ἐκκλησία τῆς Κοινωνίας, δηλαδὴ ἀπέναντι στὸ Κράτος. Παρ’ ὅλα αὐτά, στὴ μετα-καταστροφικὴ κοινωνία ἡ διάκριση αὐτὴ ἐπανέρχεται πέρα ἀπὸ τὶς ἐπιταγὲς τοῦ Ἀστικοῦ Κώδικα. Ἡ κάποτε παράνομη παραβίαση τῆς ἰδιοκτησίας τοῦ Ἄλλου γίνεται πλέον ἠθικὰ νομιμοποιημένη διάρρηξη μὲ στόχο τὴν ἐξασφάλιση μέσων ἐπιβίωσης· ἔτσι ἡ αὐτοσυντήρηση —καὶ συνεπῶς ἡ φαντασίωση κανονικότητας μετὰ τὴν καταστροφή— θολώνει τὴν ἠθικὴ διάσταση τοῦ θέματος, ἀνοίγοντας μιὰ βασιλικὴ ὁδὸ στὴ βία καὶ —ἐσχάτως— στὴν ἠθική της νομιμοποίηση.
Ὁ παραπάνω ἀναφερθεὶς συμπαθὴς γείτονας μετατρέπεται κάπως ἔτσι σὲ ἠθικὸ πρόβλημα. Ἂν ἡ σχέση τῆς γειτονίας εἶναι μιὰ μικρογραφία τοῦ τέως κοινωνικοῦ συμβολαίου, ἡ νέα συνθήκη τὴν καταργεῖ ‒ ἢ, καλύτερα, ὀφείλει νὰ τὴν καταργήσει! Ἡ προτεραιοποίηση τῆς ἐπιβίωσης ἐξουδετερώνει τοὺς παλιοὺς κώδικες καλῆς γειτονίας καὶ τὴν —ἐλέῳ ἀδράνειας, τελικά— κοινωνικὴ συνοχή. Ἡ ἠθικὴ ἀξιολόγηση τῶν παραπάνω γραμμῶν ἰσορροπεῖ πάνω σὲ ἕνα σχοινὶ ποὺ εἶναι δύσκολο νὰ τὸ διαβεῖ κανεὶς ὅταν πλέον πρέπει νὰ σκεφτεῖ ἔξω ἀπὸ τοὺς κοινωνικοὺς —καὶ ἠθικοὺς— αὐτοματισμοὺς ποὺ ἐπιβλήθηκαν ἀπὸ τὸ παλαιὸ καθεστὼς τῶν φορέων κοινωνικοποίησής του. Κι’ αὐτὸ γιατὶ τὸ πέρασμα ἀπὸ τὴν τάξη τοῦ καλού γείτονα στὴν τάξη τοῦ ἐκδικητῆ εἶναι ἁπλῶς μιὰ λεπτὴ γραμμή. Ὅποιος καταδικάζει τὸν παραβατικό, αὔριο μπορεῖ νὰ βρεθεῖ στὴ θέση του. Ὅποιος ὑπερασπίζεται τὴν ἰδιοκτησία, αὔριο μπορεῖ νὰ χρειαστεῖ νὰ τὴν παραβιάσει. Ὅποιος θεωρεῖ τὴν αὐτοδικία ἀπαράδεκτη, αὔριο μπορεῖ νὰ τὴν θεωρήσει ἀναγκαία ἢ νὰ τὴν ἀσκήσει. Κι’ ὅλα αὐτὰ ἐπειδὴ ἡ ἠθικὴ καταδίκη τοῦ ἄλλου ἐνδέχεται νὰ ἀποδειχθεῖ πολὺ εὐκολότερη ἀπὸ τὴν ἠθικὴ συνέπεια ὅταν διακυβεύεται ἡ ἀτομικὴ επιβίωση.
Ἡ «κανονικὴ» κοινωνία δὲν μπορεῖ νὰ διαθέτει ἕνα τρόπον τινὰ ἠθικὸ μονοπώλιο δίχως καμία ἀμφισβήτηση τόσο ἀπὸ τὰ ταμειακῶς ἐντάξει μέλη της ὅσο κι’ ἀπὸ τοὺς προδομένους ποὺ θὰ μετατραποῦν ἀργότερα σὲ ἐκδικητές της. Ἡ ὕπαρξη νόμων δὲν διασφαλίζει τὴν ἠθικότητα τῆς ὀργανωμένης κοινωνίας, ἐφόσον ἡ νομιμότητα συνυπάρχει μὲ τὴν ἐκμετάλλευση ἀνθρώπου ἀπὸ ἄνθρωπο, τὴν κρατικὴ καὶ διαπροσωπικὴ ἀδικία, τὴν ἀδιαφορία καὶ τὴν ἐγκατάλειψη. Γιὰ τοὺς προδομένους ἀντικοινωνικούς, ἡ κοινωνικὴ ἐγκατάλειψη λειτουργεῖ ὡς σπίθα γιὰ τὴν ἐξωκοινωνικὴ ζωή τους καὶ τὴν ἀναμονὴ τῆς ἐκδικητικῆς τους φάσης, ὡστόσο ἡ ἠθική τους ἀποτίμηση σχετίζεται ἄμεσα μὲ τὸ πλαίσιο ἐντὸς τοῦ ὁποίου κρίνονται· μπορεῖ ἡ προ-καταστροφικὴ κοινωνία νὰ μὴν ἀναγνωρίζει ἠθικὴ νομιμοποίηση τῶν ἐνεργειῶν τους, ὡστόσο θὰ μποροῦσε νὰ ἰσχύει τὸ ἴδιο καὶ γιὰ τὴ μετα-καταστροφικὴ φάση; Ἡ ἀπάντηση εἶναι ἁπλὴ καὶ συνάμα σύνθετη γιὰ ἀμφότερες τὶς χρονικὲς συνθῆκες, καθὼς ἐρχόμαστε ἀντιμέτωποι μὲ ἕνα ὀξύμωρο σχῆμα κατὰ τὸ ὁποῖο ἡ κοινωνία ἀπαιτεῖ ἠθικὴ συμμόρφωση ἀπὸ αὐτοὺς ποὺ ἔχει συστηματικὰ ἀποκλείσει ἀπὸ τὰ ὀφέλη της. Πολὺ συχνὰ τὰ πράγματα ἐμφανίζονται στὴν πραγματική τους διάσταση ὅταν ἀπομακρυνόμαστε ἀπὸ αὐτά.
Ἡ πραγματικὴ δοκιμασία μιᾶς κοινωνίας ποὺ ἀντιμετωπίζει τὴν ἀπειλὴ τῆς καταστροφῆς σὲ ἐπίπεδο ὑποδομῶν, ξεκινᾶ ὅταν ἡ ἠθική της διάσταση τίθεται ἀπέναντι στὴν Ἀνάγκη. Στὸ σημεῖο αὐτό, τὸ τέως κοινωνικὸ συμβόλαιο καταρρέει ἐκκωφαντικά, μὲ τρόπο τέτοιο ποὺ τελικὰ βρίσκει τὴν κοινωνικὴ συνοχὴ γυμνὴ καὶ ἀπροετοίμαστη. Τὰ νεῦρα τεντώνονται, οἱ ἀντοχὲς δοκιμάζονται, οἱ βεβαιότητες χρόνων βεβηλώνονται. Ἡ γειτονία δίνει τὴ θέση της σὲ μιὰν εὔθραυστη ἀνάδυση νέων ἐξουσιαστικῶν σχέσεων, ἐνῶ οἱ προδομένοι γίνονται ἐκδικητές, ἕτοιμοι νὰ πάρουν βίαια στὰ χέρια τους ὅ,τι δὲν τοὺς δόθηκε δικαιωματικά. Μπρὸς σὲ μιὰ κυβερνοεπίθεση 72 ὡρῶν ἢ σὲ μιὰν ὁλοκληρωτικὴ καταστροφὴ ποὺ θὰ διαρκέσει ἐπ’ ἀόριστον, ἡ μετα-κρατικὴ κατάσταση δοκιμάζεται τηρουμένων τῶν ἀναλογιῶν. Πέρα ἀπὸ τὴν ὑλικὴ (νερά, μπαταρίες, ραδιόφωνα, φακοί) ἀπαιτεῖται καὶ μιὰ ἠθικῆς τάξεως προετοιμασία· μιὰ πρόβα γιὰ μιὰ νέα ἀνθρωπότητα στὴ μετα-κρατικὴ κοινωνία τῆς μετα-καταστροφικῆς ἐποχῆς.
///
*
**