*
της ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ Σ. ΓΟΥΝΕΛΑ
~.~
Αντρέι Ρουμπλιώφ
Έτος: 1966, Διάρκεια: 185΄
Σκηνοθεσία Αντρέι Ταρκόφσκι
Σενάριο: Αντρέι Κοντσαλόφσκι – Αντρέι Ταρκόφσκι
Φωτογραφία: Βαντίμ Γιούσωφ
Μουσική: Βιατσεσλάβ Οφτσνίκωφ
Ερμηνεία: Ανατόλι Σολονίτσιν, Νικολάι Σεργκέγιεφ,
Νικολάι Γκρίνκο, Ιβάν Λαπόκωφ, Ίρμα Ράους Ταρκόφσκαγια
Αρχές του 15ου αιώνα, Ρωσία. Τρεις αγιογράφοι μοναχοί –ο Αντρέι Ρουμπλιώφ, ο Κύριλλος και ο Δανιήλ– κατευθύνονται προς τη Μόσχα. Εκεί ο Θεοφάνης ο Έλληνας θα επιλέξει τον Ρουμπλιώφ ως βοηθό του για την αγιογράφηση του καθεδρικού ναού της Μόσχας. Η Ρωσία του 15ου αιώνα μαστίζεται από τους εμφυλίους πολέμους, τις επιδρομές των Τατάρων ενώ επικρατεί πνευματική παρακμή. Ο Ρουμπλιώφ βασανίζεται από ένα καίριο ερώτημα: Ποια σχέση έχει το δικό του πνευματικό πιστεύω με την πραγματικότητα που τον περιβάλλει, ερώτημα που προεκτείνεται τόσο στη σχέση τέχνης και ζωής όσο και στη σχέση τέχνης και εξουσίας. Η μοναξιά και η απομόνωση του καλλιτέχνη είναι βέβαια μια απάντηση στη βία, στον πόλεμο, στην κτηνωδία. Ο ίδιος όμως παλεύει ανάμεσα στην ορμέμφυτη επιθυμία του να ζωγραφίσει και στην συμπαγή πραγματικότητα που του γεννά ένα αίσθημα ματαιότητας της κάθε καλλιτεχνικής δημιουργίας. Η πραγματικότητα γύρω του στοιχειοθετείται από εμπρησμούς, λεηλασίες, βιασμούς γυναικών και σφαγές αθώων. Πώς λοιπόν αυτός θα συνεχίσει το έργο του όταν ο δικός του Θεός είναι Θεός της αγάπης, του ελέους και της μετάνοιας; Το μόνο που του μένει να κάνει είναι να συμπάσχει με τους συνανθρώπους του.
Αντί για τον καθεδρικό ναό της Μόσχας ζωγραφίζει τη μητρόπολη του Βλαντιμίρ. Αντίθετα από τους άλλους μοναχούς αγιογράφους πορεύεται βυθισμένος στην αμφιβολία, επιβάλλοντας στον εαυτό του στερήσεις, αρνούμενος να συμμορφωθεί με τους επίσημους κανόνες που αντιβαίνουν στις πεποιθήσεις του. Ο δικός του Θεός δεν έχει καμία σχέση με τον ανελέητο και αυστηρό τιμωρό των φανατισμένων κληρικών. Μετά την ολοσχερή καταστροφή του Βλαντιμίρ από τους Τατάρους παίρνει την απόφαση να μη ξαναζωγραφίσει ποτέ. Σιωπή που θα διαρκέσει δεκαπέντε χρόνια. Ένας τέτοιος όμως επίλογος, ενός μοναχού που απομονώνεται σε κάποιο μακρινό μοναστήρι, θα σήμαινε αποδοχή υποχώρησης, ήττας και σιωπής που δεν ανταποκρίνεται ούτε στην επιθυμία του σκηνοθέτη, ούτε στην πραγματική μετέπειτα πορεία του Ρουμπλιώφ.
Για τους λόγους αυτούς ο Ταρκόφσκι προσθέτει στο τέλος μια μεγάλη σεκάνς που έχει για ήρωα ένα δεκαεφτάχρονο αγόρι, τεχνίτη, μοναδικό επιζήσαντα μιας οικογένειας που κατείχε το μυστικό να χύσεις στο χάλυβα μεγάλες καμπάνες. Στην πραγματικότητα δεν γνωρίζει το μυστικό, το χρησιμοποιεί όμως ως πρόφαση ώστε να καταφέρει να τον πάρουν μαζί τους οι άνθρωποι του μεγάλου Δούκα που χρειάζεται μια τεράστια καμπάνα. Ακολουθούν μήνες δουλειάς, όπου ο νεαρός δίνει οδηγίες με μεγάλη υπευθυνότητα, ζώντας ωστόσο μέσα στη αγωνία για το ψέμα του. Ο ηλικιωμένος πια Ρουμπλιώφ που γυροφέρνει πιστός στη σιωπή του στους χώρους της κατασκευής, μαγεύεται από τη στάση του νεαρού. Όταν τελικά χυθεί η τεράστια καμπάνα και ακουστεί ο βροντώδης ήχος της μπροστά στο Δούκα, ο νεαρός πέφτει κλαίγοντας στην αγκαλιά του Ρουμπλιώφ και ομολογεί το ψέμα του. Ούτε που ήξερε αν θα πετύχαινε. Είναι η στιγμή που κάτι σκιρτά μέσα στον Ρουμπλιώφ και καταλαβαίνει ότι σε τέτοιες συνθήκες η τέχνη όχι μόνο δεν είναι άχρηστη αλλά είναι και χρέος. Η πίστη του ενισχύεται και αρχίζει πάλι να ζωγραφίζει κορυφώνοντας το έργο του με την Αγία Τριάδα στα 1425. Είναι η ένδειξη της ολοκληρωτικής μεταστροφής του, η έκφραση της επιστροφής στο αρχικό όραμά του.
«Τον χαρακτήρα του Ρουμπλιώφ τον διαπερνά το σχήμα της επιστροφής στο ξεκίνημα. Αφού πέρασε από όλα τα στάδια αμφισβήτησης και οδύνης- έγινε ένα με τη μοίρα του λαού του και έχασε την πίστη του στην ιδέα του καλού που δεν συμφιλιωνόταν με την πραγματικότητα- μόνο τότε επιστρέφει στο σημείο απ’ όπου ξεκίνησε. Στην ιδέα της αγάπης του καλού, της αδελφοσύνης»[1].
~.~
Μετά την επιτυχία της ταινίας Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν ο Ταρκόφσκι έχει εξασφαλίσει πλέον την εμπιστοσύνη των ιθυνόντων όσο και έναν γενναίο προϋπολογισμό για την επόμενη ταινία του. Το θέμα της –ο βίος του Αντρέι Ρουμπλιώφ, του μεγάλου Ρώσου αγιογράφου– είναι οικείο στη Σοβιετική ΄Ενωση που πάντα τον μνημόνευε. Οι Σοβιετικοί ιθύνοντες περιμένουν από αυτόν μια ιστορική τοιχογραφία. Το τελικό αποτέλεσμα αντιμετωπίζεται ως προδοσία. Από εδώ και πέρα ξεκινά ο πόλεμος εναντίον του με επιθέσεις από τον τύπο, αναβολές στην προβολή των ταινιών του στην ΕΣΣΔ και στα διεθνή φεστιβάλ, απαράδεκτη διανομή, ελάχιστες κόπιες. Ο Αντρέι Ρουμπλιώφ προβάλλεται για πρώτη φορά το 1966. Αποσύρεται αμέσως μετά την προβολή στη Μόσχα και παίζεται σποραδικά μόνο στις αίθουσες της Δυτικής Ευρώπης.
Αυτό που ενδιέφερε τον Ταρκόφσκι δεν ήταν μια ιστορική αναπαράσταση των γεγονότων του 15ου αιώνα ούτε η αναπαράσταση μιας βιογραφίας. ΄Ηθελε να διερευνήσει τη φύση της ποιητικής ιδιοφυΐας του μεγάλου ρώσου ζωγράφου και να χρησιμοποιήσει το παράδειγμα του Ρουμπλιώφ για να ερευνήσει τη φύση της δημιουργίας στην τέχνη. «Η ταινία θα έδειχνε πως ο εθνικός πόθος για αδερφοσύνη, την εποχή του παράφορου αδελφοκτόνου αγώνα και του ζυγού των Τατάρων, γέννησε την εμπνευσμένη “Αγία Τριάδα” η οποία συνοψίζει το ιδανικό της αδερφοσύνης, της αγάπης και της γαλήνιας ευσέβειας»[2]. Ως προς την ιστορική πλευρά του έργου, δεν θέλει να αναπαραστήσει κάτι νεκρό, κάτι απολιθωμένο, κάτι μουσειακό ακόμα αλλά κάτι ζωοποιό, κάτι που να αναπνέει και σήμερα. Στόχος του είναι να πετύχει την αλήθεια της άμεσης παρατήρησης – όχι τη δημιουργία μιας στυλιζαρισμένης αποτύπωσης, μιας «αίσθησης κειμηλίου».
Εισδύει λοιπόν μέσα στην ιστορία καταργώντας τη γραμμική λογική διάσταση για να αφήσει την ποίηση να μιλήσει. Ξέρει καλά πως η ιστορία δεν είναι νεκρή για να την αναλύει εξ αντικειμένου. Δεν την αναπαρασταίνει. Σχετίζεται μαζί της αισθηματικά και πνευματικά[3]. Το πρόσωπο του Ρουμπλιώφ γίνεται αποκάλυψη μιας ολόκληρης εποχής – ενός κόσμου που σίγουρα ζει ακόμα μέσα στην ψυχή του σημερινού Ρώσου. Ο Ρουμπλιώφ δεν είναι παρών στην ταινία του κυρίως ως παρουσία. Είναι πρώτιστα παρών ως βλέμμα στον κόσμο γύρω του. Και αυτό που καταφέρνει ο Ταρκόφσκι με αριστουργηματικό τρόπο είναι να κάνει το θεατή να ταυτιστεί με την ματιά του Ρουμπλιώφ. Αλλάζει λοιπόν ο Ταρκόφσκι τις διαστάσεις των πραγμάτων με σκοπό να τις κάνει αληθινότερες. Να τις κάνει ζωντανές. Βλέπει στο χρόνο ενότητα.
«Ο 15ος αιώνας δεν μπορεί να αναπλαστεί με τον τρόπο που τον βίωναν οι άνθρωποι τότε. Το βλέμμα τους και το βλέμμα μας διαφέρουν εντελώς. Ούτε βλέπουμε την “Aγία Τριάδα” όπως την έβλεπαν οι σύγχρονοί του. Η “Αγία Τριάδα” όμως ζει αιώνες. ΄Ηταν ζωντανή τότε, είναι ζωντανή και σήμερα. Συνδέει τους ανθρώπους εκείνου του αιώνα με τούτον. Η “Αγία Τριάδα” θεωρείται εξαίρετο μουσειακό κομμάτι – ίσως και πρότυπο ζωγραφικού ύφους εκείνης της εποχής. Μπορούμε όμως να τη δούμε κι αλλιώτικα: να στραφούμε στο ανθρώπινο πνευματικό νόημά της που παραμένει ζωντανό και οικείο για μας που ζούμε στο δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα. ΄Ετσι προσεγγίζουμε κι εμείς την αλήθεια η οποία έδωσε την “Αγία Τριάδα”»[4].
Ας επιστρέψουμε όμως στο κυρίως θέμα του έργου που, εν πολλοίς, αφορά στη νομιμότητα της τέχνης μέσα σ’ έναν κόσμο που κατατρύχεται από το κακό. Ποιας τέχνης όμως; Πως την αντιλαμβάνεται ο Ταρκόφσκι την τέχνη; Κατά τον σκηνοθέτη μας, η μόνη υπαρκτή τέχνη είναι αυτή που απαιτεί να έχει ο κόσμος ένα νόημα. Η τάση του ανθρώπου για δημιουργία είναι η απόδειξη του δεσμού του ανθρώπου με τον Δημιουργό. Πεποίθηση που συνάδει με την θεώρηση της τέχνης ως του κατεξοχήν χώρου που εκφράζεται η ελπίδα του ανθρώπου.
«Η τέχνη πρέπει να εμφορείται από τη δίψα του ανθρώπου για το ιδεώδες, πρέπει να αποτελεί έκφραση αυτής της προσπάθειάς του, πρέπει να δίνει ελπίδα και πίστη στον άνθρωπο. ΄Οσο πιο απελπιστικός είναι ο κόσμος, τόσο πιο καθαρά πρέπει να δούμε το ιδεώδες που τον αντιπαλεύει: αλλιώς η ζωή γίνεται αβίωτη. Η τέχνη συμβολίζει το νόημα της ύπαρξής μας»[5].
H τέχνη λοιπόν δίνει μορφή στο ιδεώδες. Εκφράζει τις βλέψεις του ανθρώπου προς το άπειρο. « Το ιδεώδες αφορά πράγματα που δεν υπάρχουν στον κόσμο όπως τον γνωρίζουμε, παρά μας υπενθυμίζει τι πρέπει να υπάρχει στο πνευματικό επίπεδο»[6]. Με αυτήν την υπενθύμιση συναντιέται μετά από μακρά πορεία και ο Ρουμπλιώφ. Η ιστορία του είναι η ιστορία μιας επιστροφής στο ξεκίνημα. Είναι η πορεία μιας «διδαγμένης» ή «έξωθεν επιβεβλημένης» ιδέας, που καίγεται όταν έρχεται σε επαφή με την ζωντανή πραγματικότητα για να αναδυθεί τελικά από τις στάχτες της σαν καινούργια και πρωτόφαντη ιδέα.
Ο Ρουμπλιώφ, εκπαιδευμένος στο μοναστήρι της Αγίας Τριάδας και του Αγίου Σεργίου, άβγαλτος στη ζωή, έχει αφομοιώσει το βασικό του αξίωμα: αγάπη, κοινότητα, αδελφοσύνη. Την εποχή εκείνη –εποχή πολιτικού αγώνα και αδελφοκτό-νου σπαραγμού, με τη χώρα να την ποδοπατούν οι Τάταροι– το ρητό του, αληθινό και διορατικό, συνόψιζε την ανάγκη για ενότητα και συσπείρωση μπροστά στον ταταρομογγολικό ζυγό, θεωρώντας την μοναδικό τρόπο για να εξασφαλιστεί η επιβίωση και να αποκτήσει η χώρα εθνική ακεραιότητα, θρησκευτική αξιοπρέπεια και ανεξαρτησία. Ο νεαρός Αντρέι είχε αποδεχτεί αυτές τις ιδέες, μ’ αυτές είχε μεγαλώσει. Η πραγματικότητα που συναντά όμως όταν βγαίνει από τους τοίχους του μοναστηριού είναι εξίσου απρόσμενη και απωθητική. Μακριά από την ασφάλεια του μοναστηριακού περιβάλλοντος που του είχε διαμορφώσει μια μονόπλευρη άποψη ζωής, είναι εύκολο να αντιληφθεί κανείς πόσο ανέτοιμος ήταν να αντιμετωπίσει την τραγικότητα της εποχής του. Αφού περνάει όλους τους κύκλους της οδύνης, επιστρέφει στην ιδέα απ’ την οποία ξεκίνησε. Αυτή τη φορά όμως, η αλήθεια της είναι βιωμένη. «Αποτελεί την έκφραση των ελπίδων του βασανισμένου λαού του»[7].
Η πορεία του Ρουμπλιώφ είναι πράγματι οδυνηρή μα και “σημαντική” του βιβλικού κύκλου που οδηγεί την ταινία. Ο Ρουμπλιώφ αναζητά την ομορφιά απορώντας μπροστά σ’ αυτούς που την αρνούνται. Για να εκφράσει ο καλλιτέχνης όμως το ηθικό ιδεώδες της εποχής του, πρέπει να αγγίξει όλες τις πληγές της πραγματικότητας, να πληγωθεί και να υποφέρει και ο ίδιος[8].
Ο Ρουμπλιώφ ανοίγεται στον κόσμο, συναντιέται μαζί του και απογοητεύεται. Στη διαδρομή του συντελείται κανονική αποδόμηση. Ο συνοδοιπόρος του Κύριλλος θα καταδώσει στις αρχές τον γελωτοποιό που διασκεδάζει τον κόσμο της παράγκας, όπου φιλοξενούνται, μέχρι να ξεσπάσει η μπόρα. «Ο Θεός δημιούργησε τον παπά, ο διάβολος τον γελωτοποιό»[9], λέει ο Κύριλλος, εγκαινιάζοντας το κακό που θα εμποδίσει τον Ρουμπλιώφ να ζωγραφίσει. Κατόπιν θα τον στοιχειώσει η μνησικακία και η ζήλεια επειδή ο Θεοφάνης ο ΄Ελληνας θα επιλέξει για μαθητή του τον Ρουμπλιώφ αντί γι αυτόν. Θα εγκαταλείψει τελικά το μοναστήρι ξαναπαίζοντας τη σκηνή του Χριστού που εκδιώκει τους εμπόρους από τον ναό. Είναι όμως αυτός ο ίδιος ο Κύριλλος που «κοιτάζει χωρίς να βλέπει, που ακούει χωρίς να ακούει, ούτε να καταλαβαίνει»[10], όπως λέει ο Χριστός με αφορμή αυτούς που ερμήνευαν κακώς τους λόγους Του[11].
Στο πρόσωπο του δασκάλου του Θεοφάνη ενσαρκώνεται το βασικότερο χαρακτηριστικό του ταρκοφσκικού διανοούμενου. Η πίκρα. Αδιαφορώντας για τα κοσμικά πράγματα, κουρασμένος να αγωνίζεται, παρουσιάζεται σε μία σκηνή αφημένος με χιλιάδες μυρμήγκια να σαλεύουν στα πόδια του. ΄Ολοι οι σκεπτόμενοι-διανοούμενοι στον Ταρκόφσκι εμφανίζονται με το ίδιο κορεσμένο βλέμμα. Στις πολλές συζητήσεις τους πάνω στην ουσία της τέχνης, ο Θεοφάνης εκφράζει τον ορθό λόγο προσπαθώντας να πείσει τον Ρουμπλιώφ πως αν ο Λόγος-Χριστός ξαναερχόταν, και πάλι θα σταυρωνόταν.
Ο Ρουμπλιώφ αποφασίζει να μην ξαναζωγραφίσει. Η τέχνη του δεν χωράει πουθενά, δεν είναι απαραίτητη. Προτιμά να μουτζουρώσει με λάσπη τον άσπρο τοίχο της εκκλησίας παρά να ζωγραφίσει κόντρα στις πεποιθήσεις του. Δε θέλει να ζωγραφίσει την έσχατη κρίση, σκοπός του δεν είναι να φοβίσει τον κόσμο. Κατά τη διάρκεια της λεηλασίας του Βλαντιμίρ –της απογύμνωσης της τυφλής βίας και του απόλυτου τρόμου– ο Ρουμπλιώφ αναγκάζεται να σκοτώσει ένα Τάταρο με σκοπό να αποτρέψει το βιασμό μιας μουγγής, άμυαλης κοπέλας, την οποία κατόπιν, παίρνει σχεδόν υπό την προστασία του. Στην τελευταία του συζήτηση με τον Θεοφάνη –ή μάλλον με το πνεύμα του ή το όραμά του– του εκμυστηρεύεται την αμαρτία του και παίρνει όρκο σιωπής.
«Έκπληκτος από την γενικευμένη ωμότητα και αισθανόμενος το βάρος της αμαρτίας του απομονώνεται, αρνείται τον κόσμο. Ο Ρουμπλιώφ “χάνεται”. Χάνεται εντελώς για να βρει τελικά τον εαυτό του και να διεισδύσει καλύτερα στον κόσμο. Πρόκειται περί ευθείας αναφοράς στην παραίτηση από το “ίδιον θέλημα” της ορθόδοξης παράδοσης, καθώς και στην ευαγγελική ρήση για την “απώλεια” και την “εύρεση” της ψυχής[12]. Αν δεν χάσεις την ψυχή σου δεν θα την βρεις, λέει το Ευαγγέλιο, καλώντας τον άνθρωπο σε μία μετάβαση δια του σταυρού –η θυσία για την οποία έκανε λόγο ο Ταρκόφσκι – στο ξέφωτο της Ανάστασης»[13].
«Ο ταρκοφσκικός άνθρωπος κουβαλάει αιώνια το σταυρό του»[14]. Τα πρόσωπα του Ταρκόφσκι είναι πρόσωπα μαρτύρων. Η διαφθορά τούς είναι σχεδόν απαγορευμένη, η εξυπνάδα τους ταπεινώνεται και η μοναξιά είναι η μοίρα τους. Ο κόσμος του Ταρκόφσκι δεν γνωρίζει ημίμετρα. Το πρόσωπο του ανθρώπου στο έργο του έχει πεπρωμένο. Για να σωθεί πρέπει να αποκτήσει υπαρκτό βάρος. Ο δρόμος περνάει μέσα από τη θυσία. Αυτή τη θυσία παριστά η σιωπή του Ρουμπλιώφ, απάρνηση σκληρή αλλά και απαραίτητη.
«Σιωπή όμως που εμπεριέχει και μία πολύ γλυκύτερη προοπτική. Είναι η σιωπή της ορθόδοξης ανατολικής παράδοσης που απηχεί το σμίξιμο του ουρανού και της γης. Είναι η σιγή εκείνη που σφραγίζει τον άνθρωπο που αφήνει το Θεό να μιλήσει μέσα του και κυρίως, που σωπαίνει για να τον αφουγκραστεί. Ο Ταρκόφσκι έχει νοιώσει αυτό που λέμε ενσάρκωση. Έχει νοιώσει πως ο Λόγος σαρκώθηκε σε τούτον εδώ τον κόσμο, πως η σάρκωση περνά στο καθετί και πως αυτός που μετέχει στο μυστήριο καλείται σε μία ανακεφαλαίωση της Δημιουργίας, σε μία μεταμόρφωση που να συνεχίζει για λογαριασμό του την ενσάρκωση του Λόγου, κάνοντάς την ζωή και προσωπική πράξη»[15].
Άλλωστε, για τον Ταρκόφσκι «ο καλλιτέχνης προσπαθεί πάντα να πετύχει μια εξαντλητική εικόνα της αλήθειας που ορίζει την ανθρώπινη ύπαρξη»[16]. Ο βαθύτερος σκοπός της τέχνης «είναι να ετοιμάζει το ανθρώπινο πνεύμα ώστε να μπορεί να διακρίνει το καλό»[17]. Οι πληγές επουλώνονται μέσα από μία πνευματική κρίση. Αυτή η κρίση είναι απόπειρα να βρει κανείς τον εαυτό του, να αποκτήσει νέα πίστη. Είναι ο κλήρος κάθε ανθρώπου που έχει πνευματικούς στόχους. Δεν αποφεύγεται εφόσον η ψυχή διψά για αρμονία και η ζωή είναι γεμάτη παραφωνία. «Αυτός ο διχασμός αποτελεί το ερέθισμα για να κινηθούμε, την πηγή του πόνου και ταυτόχρονα της ελπίδας μας, επιβεβαίωση του πνευματικού μας δυναμικού και βάθους»[18].
Στις ταινίες του συναντάμε πάντα πρόσωπα που η δύναμή τους έγκειται στην πνευματική τους πίστη και τα οποία επωμίζονται την ευθύνη για λογαριασμό όλων. Τα πρόσωπα αυτά είναι συχνά σαν παιδιά. Από πλευράς κοινής λογικής, η στάση τους φαίνεται ανιδιοτελής, σχεδόν ουτοπική.
«Ο καλόγερος Ρουμπλιώφ κοιτούσε τον κόσμο με απροστάτευτο παιδικό βλέμμα και κήρυσσε την αγάπη, την καλοσύνη και τη μη βίαιη αντίσταση στο κακό. Και μολονότι η μοίρα τον οδήγησε να δει τις πιο βάναυσες, τις πιο σαρωτικές μορφές βίας που εξουσίαζε τον κόσμο και τον οδήγησε στην απογοήτευση, στο τέλος επέστρεψε στην ίδια αλήθεια, ανακάλυψε πάλι για τον εαυτό του την αξία της ανθρώπινης καλοσύνης, της άδολης αγάπης που δεν λογαριάζει το κόστος, του μόνου δώρου που μπορούν να προσφέρουν οι άνθρωποι ο ένας στον άλλον»[19].
Η τέχνη οφείλει να έχει πνευματικότητα. Και είναι χρέος του αληθινού καλλιτέχνη –εδώ τόσο του Ρουμπλιώφ όσο και του Ταρκόφσκι– να υπηρετεί πάντοτε την αθανασία. «Ο καλλιτέχνης που δεν αναζητά την απόλυτη αλήθεια και αγνοεί καθολικούς στόχους για χάρη τυχαίων, περιστασιακών στόχων, είναι υπηρέτης του χρόνου και τίποτε άλλο»[20].
Ολόκληρη η ταινία αποτελεί έναν βαθύ διαλογισμό πάνω στη ρεαλιστική συμπεριφορά των ανθρώπων από τη μία και σε μία υπερβατική-ποιητική διάσταση από την άλλη. «Η τέχνη οφείλει να αναγνωρίσει, να αφομοιώσει την πραγματικότητα και μετά να την υπερβεί, να πραγματοποιήσει δηλαδή το δικό της υψηλότερο στόχο»[21]. Ο Ρουμπλιώφ, βυθισμένος στη σιωπή, κυκλοφορεί ανάμεσα σε μια μεγάλη ομάδα ανθρώπων που έχει αναλάβει την κατασκευή μιας τεράστιας καμπάνας. Οδηγός του έργου, φαινόμενος ως κατέχων το μυστικό της κατασκευής της, είναι ο Μπόρις, ένας νεαρός χύτης. Μια μεγάλη σεκάνς, αφιερώνεται στην βήμα προς βήμα κατασκευή της καμπάνας, δημιουργίας καθοδηγούμενης από ένα παιδί και αποτέλεσμα συλλογικής προσπάθειας-σεκάνς που θέλει να καταδείξει τόσο τη δύναμη της πίστης όσο και τη σημασία της αρμονικής ενότητας των ανθρώπων.
Ο Μπόρις δεν γνωρίζει πραγματικά το μυστικό της κατασκευής. Επιθυμεί όμως διακαώς να συμμετάσχει σε αυτήν και εφευρίσκει αυτή την πρόφαση. Καθόλη τη διάρκεια της κατασκευής της ο Μπόρις βιώνει εναγωνίως το βάρος της ευθύνης του ψέματός του αλλά παράλληλα έχει αφοσιωθεί –στην κυριολεξία με όλο του το είναι– στην επιτυχία της. Είναι αυτός που με απαράμιλλο πάθος οργανώνει, κατευθύνει και συντονίζει την ομάδα. Η καμπάνα θα υψωθεί. Γεννημένη στα έγκατα της γης, θα ορθωθεί στον ουρανό και αγγιγμένη από το πνεύμα θα ηχήσει. Για τον Ταρκόφσκι προηγείται η συγχώνευση με την ύλη και ακολουθεί η υπέρβασή της. Επιβάλλει σ’ όλα του τα δημιουργήματα αυτήν την πορεία.
Ο Ρουμπλιώφ θα εμπνευστεί και θα αναγεννηθεί. Θα εμπνευστεί τόσο από το παιδί,την πίστη του και την πεντακάθαρη αφοσίωσή του, όσο και από τη συνεύρεση των ανθρώπων που οδηγεί στη δημιουργία. Ο Ρουμπλιώφ βλέπει πως σμίγοντας οι ανάσες, πλησιάζοντας, δημιουργούν την καμπάνα-το θαύμα. Δεν είναι καθόλου τυχαίο το ότι η αναγέννηση αυτή του Ρουμπλιώφ προκαλείται από ένα παιδί. Τα παιδιά στον κόσμο του Ταρκόφσκι καταλαμβάνουν περίοπτες θέσεις.
«Το παιδί στο έργο του σημαίνει το άνοιγμα της ψυχής, την καθαρότητα, την αποδοχή, την άμεση πρόσληψη χωρίς διανοητικές μεμψιμοιρίες, επιστημονικές υποθέσεις και μαθηματικά πορίσματα. Είναι τόπος ευαισθησίας, ένα ελεύθερο πρόσωπο που νιώθει τον κόσμο, δεν τον σκέφτεται. Αυτό συνιστά για τον Ταρκόφσκι και την ουσία του καλλιτέχνη. Ο καλλιτέχνης έχει τη φαντασία και την ψυχολογία παιδιού, γιατί όσο βαθυστόχαστες κι αν είναι οι ιδέες του για τον κόσμο, οι εντυπώσεις του είναι πάντα άμεσες»[22].
Η αναγέννηση λοιπόν του Ρουμπλιώφ σημαίνεται ως επιστροφή στην παιδικότητα. Στο πρόσωπο του Μπόρις η ελπίδα παίρνει σάρκα και οστά. Ο πνευματικός κόσμος αφού απειλήθηκε με καταστροφή, αφού σώθηκε με θυσία, ξαναπαίρνει το λόγο. Τον Ταρκόφσκι τον ενδιαφέρει η κάθαρση. Αυτό ακριβώς συμβαίνει στον Ρουμπλιώφ. Αναζητάει, καταστρέφεται, χάνεται, διαλύεται, θυσιάζεται μέχρι να αναγεννηθεί. Προτιμά να υποφέρει μέχρι να αποκατασταθεί το βλέμμα του. Μέχρι να βρει μια αποκαθαρμένη μορφή που θα αποκρυσταλλωθεί στο μεγαλύτερο έργο του, την “Aγία Τριάδα”. Το έργο αυτό του τροφοδοτείται από τις Γραφές. Είναι έργο παραβολικό με τη διπλή έννοια του όρου. Αποκαλύπτει και την ίδια στιγμή αποκρύπτει. Οι εικόνες μιλούν αλλά ταυτόχρονα το αίνιγμα παραμένει.
«Διατί ἐν παραβολαῖς λαλεῖς αὐτοῖς; ὁ δὲ ἀποκριθεὶς εἶπεν αὐτοῖς· ὅτι ὑμῖν δέδοται γνῶναι τὰ μυστήρια τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν, ἐκείνοις δὲ οὐ δέδοται.Ὅστις γὰρ ἔχει, δοθήσεται αὐτῷ και περισσευθήσεται· ὅστις δὲ οὐκ ἔχει, καὶ ὃ ἔχει ἀρθήσεται ἀπ’ αὐτοῦ. Διὰ τοῦτο ἐν παραβολαῖς αὐτοῖς λαλῶ, ὅτι βλέποντες οὐ βλέπουσι καὶ ἀκούοντες οὐκ ἀκούουσιν, οὐδὲ συνιοῦσι […] ».[23]
Ο Ταρκόφσκι κινηματογραφεί ακριβώς με αυτόν τον τρόπο. “Φυλάει” το αίνιγμα τόσο για τα πρόσωπά του όσο και για τους θεατές του που βαθμιαία αντιλαμβάνονται το δρόμο. Κατ’ αυτόν η τέχνη είναι μεταγλώσσα με την οποία οι άνθρωποι προσπαθούν να επικοινωνήσουν, να μεταδώσουν πληροφορίες για τον εαυτό τους και να αφομοιώσουν την εμπειρία των άλλων – στοιχεία που δεν έχουν σχέση με πρακτικά οφέλη παρά με τη συνειδητοποίηση της ίδιας της αγάπης, που το νόημά της έγκειται στη θυσία, στο άκρο αντίθετο του πραγματισμού. «Μου είναι αδύνατον να πιστέψω πως ένας καλλιτέχνης μπορεί ποτέ να εργασθεί μόνο και μόνο για να εκφρασθεί. Η έκφραση του εαυτού του δεν έχει νόημα αν δε βρίσκει ανταπόκριση»[24].
Ο συσχετισμός που κάνει ανάμεσα στην αγάπη και τη θυσία αποτελεί τη σφραγίδα του Ευαγγελίου. Χαράζει ένα δρόμο δύσβατο για τον Ρουμπλιώφ, όχι για να τον απομακρύνει αλλά για να τον κάνει να διεισδύσει βαθύτερα στο πραγματικό.
«Το πραγματικό δεν έχει να κάνει ούτε με την καθημερινή πρακτική, ούτε με τον πραγματισμό. Η αναζήτηση του απολύτου αποτελεί την κινητήρια δύναμη στην ανάπτυξη της ανθρωπότητας. Η ιδέα του ρεαλισμού στην τέχνη συνδέεται με αυτή την δύναμη. Η τέχνη είναι ρεαλιστική όταν προσπαθεί να εκφράσει μια ηθική ιδέα. Ο ρεαλισμός είναι αγώνας για την αλήθεια και η αλήθεια είναι πάντοτε ωραία. Εδώ το αισθητικό συμπίπτει με το ηθικό»[25].
«Βάζει λοιπόν τον Ρουμπλιώφ να πορεύεται το δρόμο του πόνου, ενός πόνου όμως που καθαγιάζει τον άνθρωπο. Είναι πορεία προς την αναγνώριση του “κατ’ εικόνα” όπως και αίσθηση του προορισμού μας»[26].
«Ο Ταρκόφσκι δεν φλυαρεί. Αναζητεί στο πρόσωπο του διπλανού το ανθρώπινο πρόσωπο, το αναγάλλιασμα της συνάντησης, την πνοή που καθαρίζει το βλέμμα. Γυρεύει την υπόσταση με το θείο σημάδι, αναγνωρίζει τα όρια της ανθρώπινης υπόστασης τοποθετημένης μέσα στην κτίση, παίρνει το νήμα από τον Πρώτο διδάξαντα και συνεχίζει το έργο, σμίγοντας βούληση με βούληση, θείο θέλημα με ανθρώπινο, στερεώνοντας μέσα του το δεσμό της εξάρτησης και χτίζοντας πάνω στην αλήθεια της σχέσης που συνέχει τα πάντα. Χωρίς σχέση και χωρίς εξάρτηση δεν υφίσταται ισορροπία. Αυτό έμαθε ο Ταρκόφσκι, αυτό έμαθε μελετώντας τον Ρουμπλιώφ και την Τριάδα του. Η σχέση της Αγίας Τριάδας στερεώνει την ψυχή στη χώρα της αγάπης, δένει την ψυχή πάνω στο σώμα και επιτρέπει στον νου να τα φωτίσει και τα δύο σαρώνοντας τα σκοτάδια που τριγυρίζουν τον άνθρωπο αδυσώπητα»[27].
Το εγχείρημα του Μπόρις που στερεώνει τη βαρύτατη και ογκώδη καμπάνα στα ουράνια δεν συνιστά το θρίαμβο της ελαφρότητας έναντι της βαρύτητας, αλλά την ανύψωση της αβάσταχτης βαρύτητας του Είναι στο φυσικό ανάστημα της Ευχαριστίας προς τον Δημιουργό[28]. Προϊόντος αυτού του θαύματος, η σκιώδης καθόλη τη διάρκεια ασπρόμαυρη ταινία του Ταρκόφσκι, στο τέλος της αποκτά χρώμα, παρουσιάζοντας τα έργα του Ρουμπλιώφ.
«Η τέχνη είναι για τον Ταρκόφσκι ομολογία πίστεως»[29]. Είναι η πράξη που αντανακλά το αληθινό νόημα της ζωής , δηλαδή τη θυσία στο όνομα της αγάπης. Στο απόλυτο φτάνει κανείς με την πίστη και τη δημιουργική πράξη. Όχι επειδή η πίστη δεν αρκεί από μόνη της αλλά επειδή είναι αυτή η πίστη που γεννά τη δημιουργική πράξη. Είναι αυτή ακριβώς η πίστη που οδηγεί τελικά και τον Ρουμπλιώφ στην αριστουργηματική “Αγία Τριάδα” του.
«Ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος για μεγάλα πράγματα. Αυτό όμως δεν είναι κάτι για το οποίο πρέπει να καυχάται, αντίθετα είναι χρέος που καλεί σε σταδιακή εκπλήρωση. Είναι πορεία που οδεύει στο “καθ’ ομοίωση”»[30]. Ο Ταρκόφσκι δεν επικυρώνει την αυταξία του ανθρώπου, αντίθετα δηλώνει πως «ο καλλιτέχνης είναι πάντοτε υπηρέτης και προσπαθεί να ξεπληρώσει το χάρισμα που του δόθηκε»[31]. Για τον Ταρκόφσκι «με κάθε αποτέλεσμα επιστρέφουμε στην πηγή, στην αιτία»[32]. «Ο καλλιτέχνης προσπαθεί ν’ αδράξει αυτήν την αρχή και να της δώσει κάθε φορά σάρκα και οστά, ελπίζοντας να πετύχει αυτήν την εξαντλητική εικόνα της Αλήθειας που ορίζει την ανθρώπινη ύπαρξη. Η ομορφιά βρίσκεται στην αλήθεια της ζωής γι΄ αυτό και είναι αυτή που τελικά κυριαρχεί στον Αντρέι Ρουμπλιώφ ερχόμενη από τον ουρανό, μετουσιωμένη στην Αγία Τριάδα του, υπάκουη στο “καλὰ λίαν”[33] της Δημιουργίας»[34].
Ο Ταρκόφσκι πιστός στις ανησυχίες του, πιστός ουσιαστικά στην Αλήθεια, καλεί τον κόσμο να ασχοληθεί μαζί της. Στον Αντρέι Ρουμπλιώφ έχει ένα και μοναδικό στόχο: Ως ποιητής-μοναχός να αποκαταστήσει την ανώτατη αξία της Πίστης.
~.~
[1] Βλ. Αντρέι Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας τον χρόνο, 1987, σ. 123.
[2] Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σ.46.
[3] Βλ. Σωτήρης Γουνελάς, Ταρκόφσκι: Ένας νοσταλγός του Παραδείσου, 1989, σ. 17.
[4] Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σ. 109.
[5] Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σ.264.
[6] Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σ.308.
[7] Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σ. 123.
[8]Βλ. Γιάννης Βασιλειάδης, Αντρέι Ταρκόφσκι, 2003, σ. 46.
[9] Απόσπασμα από την ταινία και Πρβλ. Antoine de Baecque, Αντρέι Ταρκόφσκι: Ξενάγηση στο έργο του, 1992, σσ. 82-83: «[…] Ο γελωτοποιός-τρελός μέσα στον αχυρώνα που καταφεύγουν οι μοναχοί, δεν είναι μόνο αφομοιωμένος από την κοινωνία των ανθρώπων αλλά και τους διασκεδάζει και φωτίζει τα πρόσωπά τους. Το χοντροκομμένο του γέλιο είναι κάτι περισσότερο από τον ήχο της τρέλας, γίνεται λόγος κατανοητός και σεβαστός. Τα βλέμματα των παιδιών και των ρώσων χωρικών, που καρφώνονται πάνω του, πάνω στο αεικίνητο κορμί του, έχουν μία ένταση που λέει πολλά για τη θέση που κατέχει η τρέλα στο κόσμο. Αυτή ακριβώς τη στιγμή, στη πρώτη σεκάνς του Ρουμπλιώφ, μπαίνουν οι στρατιώτες, κακοποιώντας και συλλαμβάνοντας τον τρελό μετά την κατάδοσή του από το μοναχό Κύριλλο. Η ελευθερία του τρελού είναι μία ελευθερία πρόσκαιρη. Οι αρχές τον φοβούνται: οι στρατιώτες, επειδή η τρέλα είναι φορέας της ανατροπής, του αναποδογυρίσματος των αξιών, ο Κύριλλος επειδή φοβάται την παρουσία του, ευχόμενος να έχει την αποκλειστικότητα στη μεσιτεία μεταξύ αγιοσύνης και ανθρώπων. Το Αντρέι Ρουμπλιώφ σε πολλά σημεία του είναι μία παραβολή που φέρνει στην επιφάνεια τον μεγάλο εγκλεισμό των περιθωριακών, την τακτοποίηση της κουλτούρας για την οποία μιλά ο Φουκώ[…] Ο Μισέλ Φουκώ ψηλάφησε τα σημάδια αυτής της τρέλας με τα δύο πρόσωπα. Ο μεγάλος εγκλεισμός στη διάρκεια του 17ου και 18ου αιώνα, μετέφερε τους τρελούς από την ανοιχτή κοινωνία σε κλειστούς χώρους. Από τον κοινωνικό χώρο, όπου οι τρελοί οι αφομοιωμένοι με τους ανθρώπους έβρισκαν μια θέση αναγνωρισμένη και σεβαστή, θέση αγιοσύνης μέσα στον υλικό κόσμο, φέροντας πάνω στο ασθενικό σώμα τους και στο πρόσωπό τους, τα ίχνη του θεϊκού χεριού και λόγου, από τον κοινωνικό χώρο της αφομοίωσης λοιπόν περάσαμε στη τάξη και την περιθωριοποίηση. Ομαδοποιημένοι και έγκλειστοι, οι τρελοί σιγά-σιγά, απορρίπτονται σαν πρόσωπα, γίνονται ο άλλος, αυτός που παρατηρούν με φόβο, για τον οποίο γελούν με άγχος, ο φορέας του παραλογισμού και της τερατωδίας». Πρβλ. επίσης, Μ. Φουκώ, Ιστορία της τρέλας, Καλέντης, Αθήνα 2006, σσ. 69-114, 115-154, 461-497.
[10] Βλ. Ματθ. 13, 13: «[…] Διὰ τοῦτο ἐν παραβολαῖς αὐτοῖς λαλῶ, ὅτι βλέποντες οὐ βλέπουσι καὶ ἀκούοντες οὐκ ἀκούουσι οὐδὲ συνιοῦσι».
[11]Βλ. Antoine de Baecque, Αντρέι Ταρκόφσκι: Ξενάγηση στο έργο του, 1992, σ. 138.
[12] Βλ. Ματθ. 10, 39: «Ὁ εὑρὼν τὴν ψυχὴ αὐτοῦ ἀπολέσει αὐτήν, καὶ ὁ ἀπολέσας τὴν ψυχὴν αὐτοῡ ἕνεκεν ἐμοῦ εὑρήσει αὐτήν» και Ματθ. 16, 25: «Ὃς γὰρ ἂν θέλῃ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ σῶσαι, ἀπολέσει αὐτήν· ὃς δ’ ἂν ἀπολέσῃ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἕνεκεν ἐμοῦ, εὑρήσει αὐτήν». Ακολούθως, Λουκ. 17, 33: «Ὃς ἐὰν ζητήσῃ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ σῶσαι, ἀπολέσει αὐτήν, καὶ ὃς ἐὰν ἀπολέσῃ αὐτήν, ζῳογονήσει αὐτήν».
[13]Βλ. Γουνελάς, Νοσταλγός, σσ. 21-22.
[14] Βλ. Baecque, Ξενάγηση, σ. 134.
[15] Βλ. Γουνελάς, Νοσταλγός, σ. 12.
[16] Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σ. 144.
[17] Βλ. Baecque, Ξενάγηση, σ. 122.
[18] Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σ. 266.
[19] Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σ. 286.
[20]Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σ. 230.
[21]Βλ. Βασιλειάδης, Αντρέι, σ. 46.
[22] Βλ. Γουνελάς, Νοσταλγός, σ. 27.
[23] Βλ. Ματθ. 13, 10-13.
[24]Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σσ. 54-55.
[25]Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σ. 156.
[26]Βλ. Γουνελάς, Νοσταλγός, σ. 23.
[27] Βλ. Γουνελάς, Νοσταλγός, σ. 42.
[28] Βλ. Νίκος Μαυριδής, «Αντρέι Ταρκόφσκι-Όρσον Γουέλς», manifesto, τχ.10-11, 2007, σ. 21.
[29] Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σ. 156.
[30] Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σ. 52.
[31] Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σ. 52.
[32]Βλ. Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας, σ. 80.
[33] Γεν. Α΄ 31.
[34]Βλ. Γουνελάς, Νοσταλγός, σ. 21.
///
*
**
