*

Γράφει ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΟΣΝΑΚΗΣ

~.~

Από το χώμα στη σελίδα: Μια στήλη λογοτεχνικών δοκιμίων όπου το βλέμμα του αρχαιολόγου μπορεί να γίνει και τρόπος ανάγνωσης της λογοτεχνίας. Η αρχαιολογική υπομονή μαθαίνει το μάτι να προσέχει το μικρό και το συγκεκριμένο, να αναγνωρίζει τη σημασία ενός ευρήματος μέσα στη θέση και στις σχέσεις του, να διακρίνει χρονικές αλληλουχίες, να σέβεται τα κενά και να μην αφήνει την ερμηνεία να απομακρύνεται τόσο ώστε να χάσει το ίχνος που την προκάλεσε. Κάπως έτσι διαβάζονται εδώ και τα λογοτεχνικά έργα, μια λέξη, μια χειρονομία, ένας ήχος, ένα αντικείμενο, μια μετατόπιση της οπτικής γωνίας ή μια επανάληψη που επιστρέφει ύστερα από πολλές σελίδες μπορούν να λειτουργήσουν ως ευρήματα και να φωτίσουν την αρχιτεκτονική της αφήγησης ενός ολόκληρου έργου. Η λογοτεχνική σελίδα αποκτά έτσι τη δική της στρωματογραφία και η ανάγνωση κάτι από την πειθαρχία και τη συγκίνηση της ανασκαφής, από το μικρό εύρημα προς τη μορφή, από το ίχνος προς το νόημα.

///

Η γλώσσα πριν από τα βιβλία

Το ερώτημα αναδύθηκε στο τέλος της προηγούμενης διαδρομής μέσα από τα κινούμενα στρώματα μιας ζωής: πώς γεννιέται ένας αναγνώστης; Στο Trains of Thought του Victor Brombert η απάντηση παίρνει τη μορφή μιας αργής συγκρότησης μέσα σε γλώσσες, τόπους, εικόνες, αισθήσεις και κενά. Τα βιβλία εμφανίζονται σε κάθε μεγάλη μετακίνηση της ζωής του, σε σπίτια, σχολεία, τρένα, βιβλιοθήκες, δωμάτια προσφύγων και στρατώνες. Κάποτε προηγούνται από την εμπειρία και περιμένουν χρόνια ώσπου εκείνη να τους προσφέρει νέο νόημα. Άλλοτε φτάνουν αργότερα και μορφοποιούν κάτι που έχει ήδη βιωθεί. Η λογοτεχνία εισέρχεται έτσι στην καθημερινή ύλη της ζωής, ανάμεσα σε δρόμους, φιλίες, ερωτικές αμηχανίες, πολέμους, φόβους και ταξίδια, ώσπου η γραμμή ανάμεσα στη βιωμένη και στην αναγνωστική εμπειρία γίνεται λεπτή, σχεδόν πορώδης. Ο ίδιος θα γράψει ότι η ζωή και οι λογοτεχνικές πραγματικότητες «αντάλλασσαν τους πόρους τους». Μία φράση αρκεί: συνοψίζει τη μακρά μαθητεία του με μεγαλύτερη ακρίβεια από κάθε έτοιμο θεωρητικό σχήμα.

Η ιστορία αρχίζει πριν από τα βιβλία, μέσα στη ρευστότητα των γλωσσών. Ο Brombert αισθάνεται πως, με την αυστηρή έννοια, του έλειπε μία σταθερή μητρική γλώσσα. Η μητέρα του είχε ως πρώτη γλώσσα τα ρωσικά, οι γκουβερνάντες τού μιλούσαν γερμανικά, και τα γαλλικά εγκαταστάθηκαν σταδιακά ως γλώσσα της οικογένειας, για να γίνουν ύστερα η γλώσσα του σχολείου, των φίλων, του δρόμου, του ποδοσφαίρου, των βιβλίων, των ιδεών. Έγιναν τρόπος όρασης και επίκτητη πατρίδα. Πολλά χρόνια αργότερα, τα Αδριανού Απομνημονεύματα της Marguerite Yourcenar θα φωτίσουν αυτή την εμπειρία με την ιδέα ότι πατρίδα μπορεί να γίνει ο τόπος όπου ο άνθρωπος αφυπνίζεται στη συνειδητή αντίληψη του εαυτού και των άλλων. Πρώτα έρχεται η παιδική εμπειρία, κατόπιν ένα βιβλίο τής προσφέρει τις λέξεις με τις οποίες μπορεί επιτέλους να κατανοηθεί.

Η μορφή πριν από την εξήγηση

Οι πρώτες λογοτεχνικές εμπειρίες του Brombert είναι ακουστικές και σωματικές. Η γιαγιά του τον κρατά απολύτως ακίνητο και του ψιθυρίζει στίχους του Lermontov και του Pushkin, χωρίζοντας προσεκτικά τις λέξεις, ώστε το παιδί να τις επαναλαμβάνει με ακρίβεια. Ρυθμός, άρθρωση, ανάσα, άσκηση της μνήμης: έτσι φτάνει αρχικά η λογοτεχνία. Στα μαθήματα αγγλικών στο Παρίσι διαβάζει Shakespeare και Keats με ελάχιστη αναλυτική καθοδήγηση. Ο ώριμος Brombert θα αναγνωρίσει σε εκείνες τις ώρες μια πρώιμη εκδοχή της ιδέας που συνάντησε αργότερα στον T. S. Eliot: η μεγάλη ποίηση μπορεί να επικοινωνεί προτού γίνει πλήρως κατανοητή. Ο ήχος, η εικόνα και η συγκίνηση θεμελιώνουν την πρώτη σχέση με το έργο. Η έννοια ακολουθεί, επιστρέφοντας σε μια μορφή που έχει ήδη εγγραφεί μέσα του. Πρώτα η μορφή. Η εξήγηση έχει τον χρόνο της.

Δίπλα στη μητέρα του σχηματίζεται μια δεύτερη, άτυπη σχολή ανάγνωσης, καθώς διαβάζουν μαζί τους μύθους του La Fontaine. Η πολιτική οξύτητα και η έμμεση κριτική της αυλής βρίσκονται ακόμη έξω από τον ορίζοντα του νεαρού αναγνώστη. Εκείνος βλέπει ζώα που συμπεριφέρονται σαν άνθρωποι, μικρά δράματα ματαιοδοξίας, απληστίας, δειλίας, εξημμένου εγωισμού. Η μητέρα στρέφει τη συζήτηση προς την ανθρώπινη συμπεριφορά. Ο καθηγητής στο lycée τον στρέφει προς τις αρχαϊκές εκφράσεις, τη στιχουργία, τη γραμματική. Δύο μαθήματα, δύο οπτικές, που μαζί χαράζουν τις πρώτες συντεταγμένες του μελλοντικού κριτικού: ακρίβεια απέναντι στη μορφή και αδιάπτωτη περιέργεια για την ανθρώπινη κατάσταση που παίρνει μορφή μέσα στο κείμενο.

Η πόλη πριν από τον ποιητή

Η λογοτεχνική περιέργεια του Brombert ξυπνά και στους περιπάτους του στο Παρίσι. Πριν συναντήσει τον Baudelaire, έχει ήδη νιώσει τη μοναξιά μέσα στο πλήθος, έχει περπατήσει στις μεγάλες λεωφόρους, στα στενά και στα αδιέξοδα, έχει παρατηρήσει περαστικούς, ζευγάρια, την αδιάκοπη ροή των ανώνυμων ανθρώπινων κινήσεων. Ύστερα διαβάζει τα ποιήματα του Baudelaire και αναγνωρίζει την ανωνυμία, τη ζωτικότητα, την αστική ομίχλη που είχαν φτάσει πρώτα σε αυτόν ως αίσθηση. Παρόμοια οικειότητα αισθάνεται απέναντι στην «unreal city» του Eliot. Η ακολουθία έχει σημασία: πρώτα η πόλη, έπειτα ο ποιητής. Το βιβλίο δίνει όνομα, ρυθμό και μορφή σε κάτι που το σώμα του αναγνώστη γνώριζε ήδη.

Το ίδιο συμβαίνει με τα τρένα, που υπήρξαν από την παιδική ηλικία θέαμα, υπόσχεση ταξιδιού, ολόκληρο αισθητηριακό περιβάλλον. Στον Zola ο Brombert αναγνωρίζει τους μεταλλικούς κρότους, τα φρένα, τον ατμό, τα φωτεινά σήματα της Gare Saint-Lazare. Στον Proust συναντά την αγωνία του βλέμματος που παρακολουθεί το τοπίο από το παράθυρο και λαχταρά να το συλλάβει από περισσότερες οπτικές θέσεις. Στον Τολστόι διακρίνει τη σταδιακή σύνδεση του σιδηροδρόμου με τη βία και τον θάνατο στην Άννα Καρένινα. Και τότε προσθέτει, με τρυφερή αμεσότητα, ότι είχε ερωτευθεί την Άννα και είχε υποφέρει μαζί της. Κρατώ ιδιαίτερα αυτή τη μικρή ομολογία. Έχει μεθοδολογική αξία, επειδή αφήνει την κριτική ευφυΐα και τη νεανική συγκίνηση να κατοικήσουν στην ίδια ανάγνωση. Στον Brombert η ακρίβεια βαθαίνει τη συγκίνηση και η συγκίνηση οξύνει την προσοχή. Το ένα βλέμμα τροφοδοτεί το άλλο.

Ο Brombert διαβάζει συχνά μέσω της αναγνώρισης. Το λογοτεχνικό έργο ανασύρει μια προγενέστερη αίσθηση και της προσφέρει την κατάλληλη γλώσσα. Ταυτόχρονα, η βιωμένη εμπειρία κάνει ορισμένες εικόνες του έργου να πάλλονται με ξεχωριστή ένταση. Η ανάγνωση αρχίζει τότε από μια απροσδόκητη συνάντηση: ο άνθρωπος αντικρίζει κάτι που γνώριζε προτού αποκτήσει τις λέξεις για να το γνωρίσει. Μικρός ίλιγγος, μεγάλη χαρά. Αυτή η παλινδρομική κίνηση ανάμεσα στη ζωή και στο βιβλίο θα παραμείνει ο βαθύτερος νόμος της αναγνωστικής του πορείας.

Όταν η ζωή αναθεωρεί την ανάγνωση

Το Trains of Thought αποκτά ιδιαίτερη δύναμη όταν ένα βιβλίο λειτουργεί σε κατεύθυνση διαφορετική από την πρόθεση εκείνων που το πρόσφεραν. Οι γονείς του Brombert ανησυχούν για τη γοητεία που ασκούν στον έφηβο οι πολεμικές εικόνες και του δίνουν αντιπολεμικά έργα του Roland Dorgelès, του Henri Barbusse και, κυρίως, το Ουδέν νεώτερον από το δυτικό μέτωπο του Erich Maria Remarque. Ένας Ρώσος εμιγκρές βιβλιοπώλης φέρνει τα βιβλία στο σπίτι μέσα σε μια φθαρμένη βαλίτσα. Ο νεαρός αναγνώστης βρίσκει στις σελίδες μια μύηση στο θάρρος, στην αυτοθυσία, στην ανδρική συντροφικότητα, στην ενηλικίωση. Η προσδοκία με την οποία μπαίνει στο βιβλίο αλλάζει την κατεύθυνση της ανάγνωσης και φανερώνει πόσο ενεργά συμμετέχει ο αναγνώστης στη σημασία που αναγνωρίζει.

Λίγα χρόνια αργότερα, ο πραγματικός πόλεμος επανεξετάζει εκείνη την πρώτη ανάγνωση. Στη Νορμανδία και στο Hürtgen Forest, ο Brombert συναντά πτώματα, τραυματισμένα σώματα, φόβο, ψυχική κατάρρευση. Τώρα η εμπειρία έχει σάρκα και βάρος. Η λογοτεχνική μνήμη ανασύρει το Voyage au bout de la nuit του Céline, με τη γυμνή εικόνα του τρόμου και του ευάλωτου σώματος. Ο στίχος του Péguy για τον θάνατο σε έναν δίκαιο πόλεμο, που κάποτε τροφοδότησε τον νεανικό ενθουσιασμό, ακούγεται πλέον «perfectly shocking». Ο ώριμος αφηγητής κοιτά τον παλαιό αναγνώστη με τρυφερή αυστηρότητα. Αφήνει την εμπειρία να διορθώσει την ανάγνωση, διαφυλάσσοντας συγχρόνως τη νεανική της αλήθεια. Η διόρθωση έχει μνήμη και επιείκεια.

Τα βιβλία μέσα στη ζωή

Στη Νίκαια, όπου η οικογένεια κατέφυγε το καλοκαίρι του 1940, στη μη κατεχόμενη ζώνη της Γαλλίας υπό το καθεστώς του Vichy, ο νεαρός Brombert έχει αποκοπεί από την κανονική σχολική ζωή και ζει μέσα στην αβεβαιότητα. Περνά ώρες αναρωτώμενος για την ύπαρξη, τον θάνατο, τον χρόνο. Ένας λίγο μεγαλύτερος φίλος τον οδηγεί στον Bergson, και η ανάγνωση αλλάζει λειτουργία. Η διάκριση ανάμεσα στον μετρήσιμο χρόνο και στη βιωμένη διάρκεια, η συνέχεια, η μνήμη, η επιβίωση της εμπειρίας γίνονται τρόποι διατύπωσης ερωτημάτων που είχε ήδη γεννήσει η καθημερινή ζωή. Η ελευθερία και η επισφάλεια έθεσαν το ερώτημα. Το βιβλίο πρόσφερε τις έννοιες για να το σκεφτεί. Πρώτα η ανησυχία, ύστερα η φιλοσοφία.

Η μαθητεία συνεχίζεται στη Δημόσια Βιβλιοθήκη της Νέας Υόρκης, όπου ο Brombert περνά πολλές ώρες πριν από την κατάταξή του στον στρατό. Ξεκινά από τον Beaumarchais. Αμέσως η ανάγνωση ανοίγει προς την προεπαναστατική Γαλλία, την κοινωνία, τη βιογραφία του συγγραφέα, την ιστορία των ιδεών. Το έργο γίνεται είσοδος σε έναν κόσμο, διατηρώντας ακέραιη τη μορφική του ιδιαιτερότητα. Και ο χώρος; Παραμένει μέσα στην ανάμνηση. Το μνημειακό κτίριο, ο κήπος, το παγκάκι όπου συνεχίζει να διαβάζει ανήκουν στη σκηνή, επειδή για τον Brombert το βιβλίο έχει πάντοτε τόπο, υλικότητα και σώμα. Η ανάγνωση συμβαίνει κάπου.

Η φυσική θέση των βιβλίων μέσα στη ζωή του αποτυπώνεται θαυμάσια την ημέρα της κατάταξης. Στη μικρή αποσκευή με τα αναγκαία ο Brombert τοποθετεί έναν λεπτό τόμο με μύθους του La Fontaine, τις Maximes του La Bruyère και επιλεγμένα ποιήματα του Keats. Τρία βιβλία. Εξοπλισμός κάπως ασυνήθιστος για στρατιώτη, παρατηρεί με χάρη ο ώριμος αφηγητής, και τα ονομάζει μέρος των «αποσκευών του lycée». Οι μύθοι, οι ηθικοί αφορισμοί και η ποίηση ταξιδεύουν προς τη Νορμανδία, το Hürtgen και τις Αρδέννες. Ο αναγνώστης γεννιέται και από αυτή τη σωματική οικειότητα: κρατά το βιβλίο κοντά του, του παραχωρεί χώρο ανάμεσα στα απολύτως αναγκαία, το αφήνει να συμμετέχει στις μετακινήσεις του. Μικρό βάρος στην αποσκευή, μεγάλο βάρος στη ζωή.

Όταν η ζωή και το βιβλίο χρωματίζονται αμοιβαία

Η καθαρότερη διατύπωση αυτής της σχέσης γεννιέται από μια άδοξη εφηβική επίσκεψη σε παρισινό οίκο ανοχής. Ο Brombert και ο φίλος του Jacques θυμούνται το περιστατικό επί δεκαετίες. Το ξαναδιηγούνται, γελούν στα ίδια σημεία, συντηρούν μέσα από την επανάληψη μια ιδιαίτερη συνενοχή. Τριάντα χρόνια αργότερα συναντιούνται και επιστρέφουν πάλι στην ιστορία. Τότε ο Brombert τη συνδέει με το τέλος της Αισθηματικής Αγωγής, όπου ο Frédéric και ο Deslauriers ανακαλούν τη δική τους νεανική επίσκεψη σε οίκο ανοχής. Κάθε φορά που διδάσκει το τελευταίο κεφάλαιο του Flaubert, η παλιά αμηχανία προσθέτει στη σελίδα τον δικό της τόνο.

Ο Brombert το διατυπώνει με λεπτότητα: η βιωμένη και η λογοτεχνική εμπειρία «χρωματίζουν η μία την άλλη». Η ζωή προσφέρει έναν πρόσθετο χρωματισμό. Το έργο επιστρέφει στη ζωή μια μορφή, μέσα στην οποία εκείνη αναγνωρίζει τον χρόνο, τη φιλία, την αμηχανία, την τρυφερότητα της ανάμνησης. Το παράδειγμα του Stendhal, που φώτισε ήδη την αρχαιολογία μιας ζωής, προσφέρει εδώ την ώριμη εκδοχή αυτής της κίνησης. Η σχέση με την ίδια σελίδα της Vie de Henry Brulard μεταμορφώνεται, καθώς ο αναγνώστης διασχίζει τον χρόνο που χρειάζεται για να δει περισσότερα. Η σελίδα μένει στη θέση της. Το βλέμμα μετακινείται. Αυτό είναι, νομίζω, το κρυφό θαύμα της επανάγνωσης.

Από τον αναγνώστη στον δάσκαλο

Η θεσμική γέννηση του ακαδημαϊκού προκύπτει από ένα περιστατικό που διατηρεί τη χάρη μιας λογοτεχνικής σύμπτωσης. Επιστρέφοντας απογοητευμένος με τρένο από μια συνέντευξη στο Harvard, ο Brombert σταματά στο New Haven, θυμάται ότι εκεί βρίσκεται το Yale και κατεβαίνει αυθόρμητα λίγο πριν από την αναχώρηση. Λίγες ημέρες αργότερα έχει γίνει δεκτός και σύντομα συναντά τον Henri Peyre, τον άνθρωπο που θα αναγνωρίσει ως μέντορα και πρότυπο. Ο Peyre διακρίνει δυνατότητες σε έναν νέο αμήχανο, ακόμη αδοκίμαστο φοιτητή. Στην αίθουσα κινείται με ελευθερία από τον γαλλικό κλασικισμό και την πρωτοπορία προς τους ηθολόγους, την ελληνική μυθολογία, τον Machiavelli, τον αγγλικό Ρομαντισμό, τη ρωσική ψυχολογία, ακόμη και τη γαστρονομία.

Από τη διδασκαλία του Peyre, ο Brombert αντλεί μια αρχή που αφορά την ίδια την ανάγνωση. Ο δάσκαλος δημιουργεί απορία, διέγερση, πνευματική αναστάτωση. Έπειτα αφήνει τον φοιτητή να αναζητήσει τη δική του φωνή και να αποκτήσει το δικό του βλέμμα. Η πορεία από τον νεαρό αναγνώστη προς τον καθηγητή ολοκληρώνεται ως μετάδοση ελευθερίας. Εδώ η αυτοειρωνεία παίζει κρίσιμο ρόλο: προστατεύει αυτή την ελευθερία από την ακαδημαϊκή ακαμψία. Ο διακεκριμένος καθηγητής εξακολουθεί να κουβαλά μέσα του τον παλιό cancre, τον κακό και απείθαρχο μαθητή του Lycée Janson. Η μνήμη εκείνου του μαθητή τον σώζει, όπως γράφει με χάρη, από την πλήξη απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό.

Ο αναγνώστης που αναδύεται από το Trains of Thought συγκροτείται μέσα από βιωμένες μεταβολές. Ακούει Pushkin και Lermontov πριν αποκτήσει γλώσσα ερμηνείας, με τη μητέρα του μαθαίνει να βλέπει στον La Fontaine τις ανθρώπινες συμπεριφορές και στο lycée να προσέχει τη μορφή, περπατά στο Παρίσι πριν συναντήσει τον Baudelaire και ακούει τους σταθμούς πριν αναγνωρίσει τους ήχους τους στον Zola. Διαβάζει τα αντιπολεμικά βιβλία μέσα από τη νεανική γοητεία του ηρωισμού και τα επανεξετάζει μέσα από τον πραγματικό πόλεμο, στρέφεται στον Bergson επειδή το πρόβλημα του χρόνου τον απασχολεί ήδη, επιστρέφει στον Stendhal και βρίσκει στην ίδια σελίδα ένα νέο στρώμα, συναντά, τέλος, τον Peyre, ο οποίος μετατρέπει την κινητικότητα της ανάγνωσης σε παιδαγωγική αρχή. Έτσι γεννιέται ο αναγνώστης: μετακινούμενος. Από αυτή την πρώτη μαθητεία κρατώ προπάντων την κίνηση: η ανάγνωση ωριμάζει μέσα από επιστροφές, διορθώσεις και αλλαγές απόστασης.

Στο Trains of Thought η ιστορία σταματά σχεδόν στο κατώφλι της πανεπιστημιακής ζωής. Ο αναγνώστης έχει σχηματιστεί. Έχει περάσει από τον πόλεμο και τις βιβλιοθήκες, έχει βρει στον Stendhal τη μεγάλη λογοτεχνική αγάπη και στον Peyre ένα πρότυπο δασκάλου. Τι απέγινε αυτή η μαθητεία, όταν μετατράπηκε σε πέντε δεκαετίες διδασκαλίας, γραφής και συνεχών επιστροφών στα ίδια βιβλία; Πολλά χρόνια αργότερα, με το The Pensive Citadel, ο Brombert θα κοιτάξει ξανά την πανεπιστημιακή ακρόπολη από πολύ διαφορετική απόσταση. Η γέννηση ολοκληρώθηκε. Μένει να δοκιμαστεί η διάρκειά της.

Βιβλιογραφική αναφορά

Brombert Victor, Trains of Thought: Memories of a Stateless Youth, New York: W. W. Norton & Company, 2002.

*

*

*