του Π. EΝΙΓΟΥΕΪ

 ~.~

 

Παντελής Καλιότσος, «Η μύγα»
[Η μύγα, Αθήνα, 1977. Τώρα από Πατάκη, 2016]

Μέσα από ένα ασήμαντο επεισόδιο –μια διαφωνία για έναν τενεκέ… τυρί– που κλιμακώνεται σε… παγκόσμιο πόλεμο, ο συγγραφέας σατιρίζει την εξουσία και τη σοβαροφάνεια της διπλωματίας.

Στις δυο φανταστικές χώρες – «Διχτατορική Δημοκρατία» και «Δημοκρατική Διχτατορία»– η ειρήνη κρέμεται κυριολεκτικά από μια κλωστή, καθώς μια κουτσουλιά μιας μύγας σε τυχαίο σημείο ενός δημόσιου εγγράφου ώθησε την υφήλιο σε παγκόσμια σύρραξη.

Ευφυής αλληγορία αλλά και καυστική πολιτική σάτιρα για τον παραλογισμό του πολέμου και την παράνοια της γραφειοκρατίας.

 

Πέτρος Τατσόπουλος, «Η δεύτερη ζωή του Επισκόπου»
[Κινούμενα σχέδια, Κέδρος, 1984. Τώρα στο: Πέτρος Τατσόπουλος, «Τα διηγήματα», Οξύ, 2018.]

Σατιρική, πολιτικοκοινωνική αλληγορία που τοποθετείται στην Κόλαση, η οποία παρουσιάζεται ως… πολιτεία με δομές, οικονομία, γραφειοκρατία και κομματικές φατρίες.

Ένας επίσκοπος, που εν ζωή υπηρέτησε με ζήλο την Εκκλησία, αιφνιδιάζεται όταν μετά τον θάνατό του βρίσκεται, όχι στον Παράδεισο, αλλά στα βάθη της Κόλασης, και αντί για φωτιές και καζάνια, συναντά μια κοινωνία βυθισμένη σε οικονομική κρίση, καταναλωτισμό και γραφειοκρατία.

Ο επίσκοπος συμμετέχει στα διοικητικά όργανα της Κόλασης και αναδεικνύεται σε έναν προικισμένο μεταρρυθμιστή φιλελεύθερων, πλουραλιστικών και ριζοσπαστικών προτάσεων.

Γλώσσα, πλούσια και ηθελημένα ακαδημαϊκή.

Ύφος, υψηλό με αρχαιοπρεπείς τύπους, γραφειοκρατική ορολογία και τεχνικούς όρους που τονίζουν την ειρωνεία.

 

Ηλίας Κουτσούκος, «Κατάθεση πρίγκιπος Ιωάννη Κατακουζηνού»
[Καλύτερα να νικούσαν οι κόκκινοι, Νεφέλη, 1991]

Πολιτική αλληγορία, παρωδία και κοινωνική σάτιρα για την επιβίωση μέσα σε ένα σύστημα όπου τίποτα δεν λειτουργεί.

Ο ήρωας, ένας αυτοαποκαλούμενος πρίγκιπας, με «πριγκιπική» συμπεριφορά ακραίου ατομικισμού, περιφρονεί την εξουσία και τους θεσμούς της, όμως παράλληλα επωφελείται από αυτούς στο έπακρο.

Η αφήγηση προχωρά με λεπτομέρειες για μια κρατική υπηρεσία χωρίς αντικείμενο και λόγο ύπαρξης –σύμβολο διαφθοράς και αναποτελεσματικότητας– στην οποία ο ήρωας εργάζεται επί δεκαετίες χωρίς καμία, επί της ουσίας, αρμοδιότητα.

 

Πάνος Κουτρουμπούσης, «Μενιδιάτες του Διαστήματος»
[Στο θάλαμο του μυθογράφφ, Απόπειρα, 1992, 2η έκδ. 2020]

Σατιρική αλληγορία που συνδυάζει κοινωνικό σχόλιο, επιστημονική φαντασία και φρενήρες χιούμορ.

Η ιστορία εκτυλίσσεται στο μακρινό μέλλον, όταν η Γη έχει υποδουλωθεί από «εξωγήινους χτηνοτρόφους», που εκτρέφουν τους εναπομείναντες ανθρώπους, όπως παλιά οι άνθρωποι «εκτρέφαν ζώα». Μέσα από μια γκροτέσκα αντιστροφή ρόλων, ο συγγραφέας σχολιάζει την εκμετάλλευση αλλά και την ικανότητα επιβίωσης σε έναν ανελεύθερο κόσμο.

Μετά από μια παράδοξη συμμαχία δύο διαφορετικών «κοπαδιών ανθρώπων», οι άνθρωποι καταφέρνουν να αποκτήσουν γνώσεις και τεχνολογία και τελικά να ανακτήσουν την ελευθερία τους, ανατρέποντας τους κατακτητές.

Ο Κουτρουμπούσης, με γλωσσικές ιδιομορφίες και υπερβολές, δημιουργεί έναν κόσμο κωμικό και ταυτόχρονα ζοφερό.

Η ριζοσπαστικότερη, σαφώς ανατρεπτική και γνήσια αναρχική φωνή της ελληνικής διηγηματογραφίας.

 

Κωνσταντίνος Βάσσης, «Ένας παράξενος εθνικός ευεργέτης»
[Μια παραπλανητική έννοια, Οι εκδόσεις των φίλων, 2008]

Καίρια, δηκτική σάτιρα της νεοελληνικής πραγματικότητας από έναν παραγνωρισμένο διηγηματογράφο με στέρεο, πλούσιο λόγο.

Ο αφηγητής ξεκινά με μια ιστορική αναδρομή στον θεσμό των εθνικών ευεργετών. Ωστόσο, αυτή η εξύμνηση του παρελθόντος αντιπαραβάλλεται με τη σύγχρονη πραγματικότητα: η μεταπολεμική Ελλάδα περιγράφεται ως ένας κόσμος ηθικά φθαρμένος, πολεοδομικά παραμορφωμένος, και διαβρωμένος από τη διαφθορά και το ρουσφέτι. Η αυθαίρετη δόμηση, η κυριαρχία του κιτς και η αλλοίωση των δημόσιων χώρων συνθέτουν το παζλ μιας μελαγχολικής εικόνας που όλοι αναγνωρίζουμε.

Σε αυτό το φόντο, επιστρέφει από το εξωτερικό ένας εκατομμυριούχος που δεν επιθυμεί ούτε εξουσία, ούτε προβολή. Αντί να επενδύσει τα πλούτη του στην κατανάλωση ή την επίδειξη, τα αξιοποιεί εξαγοράζοντας και κατεδαφίζοντας κακόγουστες ή αυθαίρετες κατασκευές, δημιουργεί πάρκα, αναδεικνύει μνημεία.

Ο ιδιόρρυθμος αυτός τύπος αντιμετωπίζεται με αμφιθυμία από την κοινωνία: ενθουσιασμός από τους πολίτες, δυσφορία από τους φορείς της διαπλοκής και των συμφερόντων.

 

Λεωνίδας Βασιλειάδης, «Το αλογάκι της γλυκιάς Παναγίτσας. Mια ψαλμωδία πολιτικού αίσχους»
[Το αλογάκι της γλυκιάς Παναγίτσας, Φαρφουλάς, 2010]

Σουρεαλιστική σάτιρα με στοιχεία κόμικ απέναντι στην θρησκευτική και πολιτική εξουσία σε ένα μπαρόκ σκηνικό.

Ο πρωθυπουργός, περιστοιχισμένος από υπουργούς, εκκλησιαστικούς παράγοντες, απολυμένους εργάτες και μέντιουμ, πρωταγωνιστεί σε έναν εμετικό κυκεώνα βίας, διαφθοράς και προδοσίας.

Η ειρωνεία σκόπιμα υπερφορτωμένη, το ύφος βαρύ από εικόνες, με φράσεις που σκάνε σαν μικρές εκρήξεις σαρκασμού: ένα ευφυές παιχνίδι ανάμεσα στην τελετουργία και την αποδόμησή της.

 

Γιώργος Γκόζης, «Θεράπων Υπουργός»
[Αφήστε με να ολοκληρώσω, Πόλις, 2014]

Σάτιρα προς τον επαγγελματία πολιτικό καριέρας, έναν άνθρωπο που εκπαιδεύτηκε εξ ολοκλήρου να υπηρετεί το Κόμμα και το Σύστημα.

Ο «κύριος Υπουργός», πιστός υπηρέτης του πελατειακού και κομματικού μηχανισμού, έχει ζήσει μια ζωή πλήρως προγραμματισμένη: οι σπουδές, η κομματική του ένταξη, η στρατιωτική του θητεία, ακόμη και ο γάμος του, υπάκουσαν σε μια προδιαγεγραμμένη πορεία.

Ο υπουργός εμφανίζεται τη μία στιγμή, λαμπερό σώμα στο πολιτικό στερέωμα, ενώ την επόμενη, προσγειώνεται σε μια σκηνή γήινη και αηδιαστική: την απόλαυση του να σκαλίζει τη μύτη του και να τρώει τα ευρήματά της στην τουαλέτα πριν τη συνέντευξη Τύπου.

 

Άγης Πετάλας, «Διδακτική επίσκεψη στο σαλόνι μιας κυρίας»
[Η δύναμη του κυρίου Δ., Αντίποδες, 2015. Πρώτη δημοσίευση levga.gr, 2011]

Ο αφηγητής επισκέπτεται μια ηλικιωμένη και πλούσια, την κυρία Κρα*, η οποία ζει μέσα σε έναν κόσμο χλιδής. Στο σαλόνι της, του μιλά για την οικογένειά της, τις κοινωνικές της απόψεις και την παρακμή στην οποία έχει φτάσει η χώρα. Με αφορμή μια φαινομενικά απλή ερώτηση για το πώς μιλούν σήμερα οι ζητιάνοι, αρχίζει να αναπτύσσει μια ολόκληρη θεωρία για την παρακμή της παιδείας και την ανάγκη επιστροφής στην «αριστεία». Υποστηρίζει ότι ακόμη και ο τρόπος που ζητά κανείς ελεημοσύνη είναι δείγμα πολιτισμού και θεωρεί πως στο παρελθόν υπήρχε μεγαλύτερη καλλιέργεια σε όλα τα κοινωνικά στρώματα.

Η κυρία Κρα* εμφανίζεται να εκφράζει απόψεις που φαίνονται λογικές, αλλά στην ουσία είναι υπεροπτικές και αποκομμένες από την πραγματικότητα.

 

Αστική ειρωνεία

Στην κατηγορία αυτή το χιούμορ και η ειρωνεία ξεσκεπάζουν τις καταπιεσμένες φαντασιώσεις και την κρυφή βία που υποβόσκουν στην «κανονική» ελληνική κοινωνία. Οι ήρωες των ιστοριών είναι αντιήρωες της ρουτίνας: μικροαστοί, γιάπηδες, δημόσιοι υπάλληλοι, εποχικοί εργάτες ή ατίθασοι νέοι που παλεύουν με το σώμα τους, τον φόβο του εξευτελισμού και τα στερεότυπα. Οι αφηγήσεις διαλύουν τον καθωσπρεπισμό, απομυθοποιούν τα success stories και σατιρίζουν την υποκρισία.

Η γλώσσα τολμηρή, γεμάτη λαϊκά στοιχεία, φτάνει στα όρια του γκροτέσκου.

Κοινός παρονομαστής, η γελοιοποίηση του σοβαροφανούς με τρόπο φαιδρό.

 

Νίκος Κουνενής, «Γιάπινγκ»
[Ζωντανή σύνδεση, Κοχλίας, 2003]

Σατιρική και καταιγιστική αφήγηση με στόχο τον νεοπλουτισμό, την έπαρση και την κουλτούρα του γιάπη. Ξεκινά με ημερολογιακή καταγραφή της πρωινής ρουτίνας του Νικηφόρου, ενός golden boy, για να καταλήξει στην απόλυτη καταστροφή μέσα σε μία μόνο μέρα.

Η ιστορία αρχίζει με υπερβολικές περιγραφές του επιδεικτικού lifestyle του ήρωα. Η καμπή έρχεται όταν, φτάνοντας στο γραφείο, ενημερώνεται ότι απολύεται λόγω της κατάρρευσης των αργεντίνικων ομολόγων που ο ίδιος είχε εισηγηθεί στην εταιρεία. Ακολουθεί απαξίωση και αποβολή από το κτίριο μέσω ξυλοδαρμού. Το τηλεοπτικό δελτίο ειδήσεων παίζει ξανά και ξανά τη μορφή του. Το αλκοόλ και η κοκαΐνη γίνονται «παρηγοριά». Τελικά επιχειρεί να αυτοκτονήσει πέφτοντας από το μπαλκόνι του αλλά καταλήγει πάνω στο αυτοκίνητο του γείτονα και δέχεται έτσι έναν ακόμη ξυλοδαρμό.

 

Άρης Σφακιανάκης, «Η νόσος των πυραμίδων»
[Η νόσος των κινέζικων εστιατορίων, Κέδρος, 1993]

Σπινθηροβόλος, κυνικός μονόλογος που ισορροπεί ανάμεσα στο χιούμορ και την απόγνωση ενός υπαρξιακά φοβισμένου αντιήρωα, πνευματικά καλλιεργημένου.

Ο αφηγητής, ένας αργόσχολος διανοούμενος της μεσοαστικής Αθήνας, βλέπει τη ζωή του να απειλείται από κάτι που θεωρεί ανάξιο για τη βαθυστόχαστη ύπαρξή του: την επικείμενη πατρότητα με τη Μερκοζάτα, την Πολωνή οικιακή βοηθό του. Οι μελλοντικές του υποχρεώσεις ως πατέρα τον προβληματίζουν, και δημιουργούν ένα λαμπρό κείμενο αυτοσαρκασμού και υποδόριας απελπισίας. Τη λύση στο αδιέξοδο τη βρίσκει στον «ιό της Χατσεψούτ», που είναι σε έξαρση εκείνες τις μέρες στο Κάιρο. Ο αφηγητής, γελοία θωρακισμένος με φυλαχτά, επιχειρεί να «μολύνει» τη γυναίκα και το έμβρυο με την ασθένεια, επιχειρώντας έτσι το τέλειο έγκλημα. Όμως το σχέδιο ματαιώνεται καθώς η Μερκοζάτα του εκμυστηρεύεται πως παιδί δεν υπάρχει και πως απλώς ήθελε να τον φέρει ξανά κοντά της.

 

Κωστάκης Ανάν, «Seek and destroy»
[Η τελική λήθη (δε φάιναλ θολούθιον), Βαβέλ, 2008]

Πικρή σάτιρα αυτογνωσίας αλλά και αλληγορία μιας γενιάς που αισθάνεται ακίνητη και παγιδευμένη ανάμεσα στην επιθυμία για επανάσταση και το life-style.

Ο αφηγητής βρίσκεται παγιδευμένος σε ένα φαντασιακό χαράκωμα, ως αποτέλεσμα μιας «μύχιας επιθυμίας» να ζήσει πραγματικό κίνδυνο και αντίσταση. Η «Επιτροπή Πραγματοποίησης Μύχιων Επιθυμιών» εκπληρώνει την επιθυμία του φυτεύοντάς τον σε μια γελοιοποιημένη εκδοχή του ισπανικού εμφυλίου.

Ο μικρόκοσμος του χαρακώματος, ως άλλος καθρέφτης της ελληνικής κοινωνίας, αποτελείται από κωμικοτραγικούς χαρακτήρες, «τελειωμένες ζωές» και σουρεαλιστικά περιστατικά.

Ο «εχθρός» απέναντι τούς δελεάζει με το καλό ντύσιμο, οικονομικές προσφορές, life-style μουσικές.

Η κατακλείδα έρχεται με την τελική επίθεση σε ένα σκηνικό προσωπικής και πολιτικής αφύπνισης, υπό τους ήχους του «Seek and Destroy» των Metallica και την κραυγή πολέμου «Αέρα!»

 

Αθηνά Κακούρη, «Τα ηχεία του γαμπρού»
[Οι κήποι του διαβόλου, Εστία, 2001. Πρώτη δημοσίευση Τα Νέα, 1998]

Με αφορμή την αγανάκτηση της ηρωίδας που δεν μπορεί να κοιμηθεί τα βράδια εξαιτίας της ηχορύπανσης από παραπλήσιο εξοχικό κέντρο, η συγγραφέας στήνει ένα σατιρικό διήγημα όπου η εξουσία (αστυνομία, θεσμοί) υποχωρεί μπροστά στην αυθαιρεσία του «Βοτσαλάκια», του ιδιοκτήτη του νυχτερινού κέντρου. Ο αδερφός της αφηγήτριας, ψύχραιμος και μορφωμένος, συνδέει την παρούσα κατάσταση με την Ιστορία.

Η κορύφωση του διηγήματος είναι μια εκδικητική κατασκοπευτική ενέργεια, παρμένη ευρηματικά από την Ιστορία της Γερμανίας μετά από τον Πρώτο Παγκόσμιο: η αφηγήτρια και ο αδερφός της χρησιμοποιούν αλεύρι νοτισμένο με ούρα σκύλας σε οίστρο για να καταστήσουν αφόρητο το γλέντι στο υπαίθριο νυχτερινό κέντρο.

Η Κακούρη δεν έχει γράψει μόνο αξιόλογα αστυνομικά διηγήματα αλλά και σατιρικά και «Τα ηχεία του γαμπρού» αποτελούν ένα εξαιρετικό δείγμα.

 

Αχιλλέας ΙΙΙ, «Άλλος…»
[Παραχαράκτης, Νεφέλη, 2019, τώρα Ίκαρος, 2025]

Μαύρη κωμωδία που μέσα από την κινηματογραφική περιγραφή του πανικού και της ενοχής αποδομεί αριστοτεχνικά την εικόνα του «τακτοποιημένου» ανθρώπου. Ο συγγραφέας εστιάζει στο μικρό, γελοίο, σωματικό, για να μιλήσει για το μεγάλο, υπαρξιακό.

Ο Αρίστος είναι ένα πρόσωπο με σταθερή δουλειά και κοινωνική ζωή, πλην όμως, ψυχικά διαλυμένο. Το καζανάκι της τουαλέτας στο γραφείο όπου εργάζεται δε λειτουργεί μετά την αφόδευσή του, και για το λόγο αυτό προσπαθεί να αυτοκτονήσει με… περίστροφο, που έχει πάντα μαζί του, ώστε να αποφύγει την ντροπή. Ο πυροβολισμός όμως αποτυγχάνει και ο Αρίστος τελικά πεθαίνει –κατά τραγική ειρωνεία– όχι αυτοκτονώντας, αλλά από την κατάρρευση μιας ντουλάπας που πέφτει την ώρα που προσπαθεί να καθαρίσει τα ίχνη του με ένα κουβά σφηνωμένο σε κάποιο χαμηλό της ράφι.

 

Γιώργος Ιωάννου, «Το ξεσκάτωμα»
[Επιτάφιος θρήνος, Κέδρος, 1980, πρώτη δημοσίευση: περ. Τραμ, τχ. 5, 1972 . Τώρα Κέδρος, 2024.]

Σπάνιο και θαρραλέο δείγμα χιουμοριστικής γραφής που ξεπερνά τα όρια του σαρκασμού παραμένοντας μια καθ’ όλα ανθρώπινη ιστορία.

Ξεκινώντας με μια τυχαία συνάντηση, ο αφηγητής μας περιγράφει μια αλλόκοτη ιστορία δημόσιου εξευτελισμού, με ήρωα έναν μαθητή, υποψήφιο στις πανελλαδικές εξετάσεις. Το χιούμορ δεν ξεπηδά από αυτό καθαυτό το ανθρώπινο «ατύχημα» του μαθητή κατά τη διάρκεια των εξετάσεων, αλλά από την παράλογη γραφειοκρατία και αμηχανία των θεσμών.

 

Θοδωρής Νταλούσης, «Αστακός»
[Ο μασκοφόρος, Φαρφουλάς, 2014]

Ωμή καταγραφή της εποχικής εργασίας στον τουριστικό κλάδο σε μια κουζίνα εστιατορίου στην καρδιά του καλοκαιριού σατιρίζοντας ανελέητα τις εργασιακές ιεραρχίες και τα ψευδεπίγραφα δικαιώματα του εργαζόμενου.

Ένας νεαρός μάγειρας περιγράφει, με λυρική απελπισία, την καθημερινότητά του στο εργασιακό αυτό περιβάλλον μέσα από έναν μονόλογο με αυτοσαρκασμό αλλά και ταξική αγανάκτηση.

Η κουζίνα μετατρέπεται σε πεδίο μάχης, όπου οι μάγειρες, οι λαντζιέρες και οι σερβιτόροι θυμίζουν μαχητές ενός ασταμάτητου πολέμου, με τον σεφ καρικατούρα στρατηγού και τον εργοδότη θεοποιημένο τύραννο.

Όμως εδώ ο πόλεμος δεν έχει κάτι το ηρωικό: μόνο άγχος και κυνισμό για επιβίωση.

Η πυρκαγιά που ξεσπά από ένα ξεχασμένο αναμμένο τηγάνι, σημαίνει πως, μέσα σε αυτό το εφιαλτικό πανηγύρι τουρισμού, ο αστακός δεν είναι γκουρμέ, αλλά το σινιάλο της έκρηξης.

 

Στέλιος Παπαγρηγορίου, «Με πονάει το πουλί μου»
[Γυμνά τρολ, Νεφέλη, 2013]

Με φόντο την καθημερινότητα στην πόλη του Ηρακλείου, ο αφηγητής περιγράφει μια σειρά από επεισόδια με τρόπο ωμό, κυνικό, χυδαίο αλλά και χιουμοριστικό.

Ένα καλοκαιρινό πικ-νικ ηδονής μεταξύ δύο αγοριών και δύο κοριτσιών μετατρέπεται σε μια αλλόκοτη φαρσοκωμωδία εγκλήματος και πανικού από την στιγμή που εμφανίζεται ο γέρος και απειλεί την παρέα ότι θα τους «βγάλει στο διαδίκτυο» για τα έκτροπά τους. Έτσι, η ιστορία αποκτά χαρακτήρα θρίλερ και splatter αφήγησης με μαχαίρια, τσεκούρια, ωμή βία και μπόλικη απάθεια. Η τελευταία σκηνή της απόρριψης των πτωμάτων των δύο ηλικιωμένων χωρίς ίχνος αναστολής, ολοκληρώνει το σουλάτσο των τεσσάρων φίλων.

Φλερτ με το γκροτέσκο και τη μαύρη κωμωδία που σατιρίζει τις νόρμες της ευπρεπούς καθημερινότητας αλλά και της politically correct γραφής.

 

Σωτήρης Δημητρίου, «Εισαγγελέας Ζαγοριανάκος»
[Μια Μαρίνα Τζάφου, Πατάκη, 2023]

Το διήγημα παρακολουθεί έναν άντρα που, μετά από ένα περιστατικό με Αλβανούς, νιώθει ταπεινωμένος και δημιουργεί στο μυαλό του μια νέα ταυτότητα, αυτή του «εισαγγελέα Ζαγοριανάκου». Οι φαντασιώσεις του γίνονται όλο και πιο έντονες, με τον ίδιο να υποδύεται τον τιμωρό. Η σύγχυση ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα κορυφώνεται όταν προκαλεί επεισόδιο σε δημόσιο χώρο, με αποτέλεσμα να συλληφθεί και να οδηγηθεί τελικά στο ψυχιατρείο.

Όσον αφορά την εμμονή του ήρωα και τη διολίσθησή του από την πραγματικότητα στη φαντασίωση, το διήγημα συνομιλεί με το «Η τρέλλα χωρίς ξουράφι» του Παναγιώτη Παπαδούκα από τη συλλογή Ιστορίες χωρίς δάκρυα (1943).

 

Νικόλας Σάπο, «Πατρίς θρησκεία οικογένεια»
[Πάντα κάνω λάθος στο πεπόνι, Πανοπτικόν, 2017]

Ειρωνική και διεισδυτική ματιά πάνω στις ελληνικές οικογενειακές συμβάσεις και στις «μεγάλες αξίες» («πατρίς, θρησκεία, οικογένεια»), οι οποίες όμως αποδεικνύονται κενές περιεχομένου.

Ο αφηγητής πηγαίνει στα γενέθλια του γαμπρού του, και η επίσκεψη παρουσιάζεται ως αγγαρεία σε ένα περιβάλλον τυπικών οικογενειακών σχέσεων: τετριμμένες κουβέντες γύρω από το φαγητό, αναμενόμενα αστεία, αναφορές σε θανάτους φίλων. Όταν ο αφηγητής δοκιμάζει ν’ αλλάξει θέμα σε κάτι πιο ελαφρύ (τη Eurovision), προκαλεί την αποδοκιμασία των συγγενών. Τελικά, νιώθοντας αποξενωμένος, αποχωρεί πρόωρα.

Ο Σάπο, με σαρκασμό και λεπτή ειρωνεία, αποκαλύπτει την υποκρισία και την αμηχανία που κρύβονται πίσω από τις «υποχρεωτικές» συναναστροφές.

 

Χρήστος Χαρτοματσίδης, «Η χοντρή μάγισσα Αλίσια»
[Φωτο – Veritas, Μεταίχμιο, 2003]

Στο διήγημα παρουσιάζεται η ιστορία μιας αλλοδαπής γυναίκας από το Καζαχστάν, η οποία συνδέεται ερωτικά με έναν ηλικιωμένο, τον Σταύρο, που τον φροντίζει και τον περιποιείται. Ο Σταύρος, γοητευμένος από τη σχέση τους, την επιδεικνύει δημόσια, προκαλώντας σχόλια και κουτσομπολιά στη γειτονιά. Ωστόσο, η κόρη του, η Αναστασία (Ναστάζια), αντιδρά έντονα. Πιστεύει πως η αλλοδαπή εκμεταλλεύεται τον πατέρα της για τα χρήματά του και προσπαθεί με κάθε τρόπο να τους χωρίσει εξευτελίζοντάς την μέχρι τέλους.

Ο Χαρτοματσίδης, με σατιρικό και γκροτέσκο ύφος, θίγει την κοινωνική προκατάληψη απέναντι στο «ξένο» και το διαφορετικό, αλλά και την υποκρισία της μικροαστικής ηθικής.

 

Άρις Αλεβίζος, «Φίτος και ΣΙΑ»
[Σφαίρες στο Αιγάλεω, Σοκόλη, 2003]

Σαρκασμός, χιούμορ και ειρωνική ματιά πάνω στη νοοτροπία της αρπαχτής και της «ελληνικής πονηριάς».

Ένας αποτυχημένος φοιτητής Νομικής που παριστάνει τον δικηγόρο, δέχεται να βοηθήσει τον φίλο του τον Φίτο στην πώληση ενός σκυλάδικου στο Ξυλόκαστρο. Σταδιακά αποκαλύπτεται ένα ολόκληρο σύστημα λαμογιάς και «μαύρων» συμφωνιών: κρυφές επιταγές, ψεύτικα χαρτιά, λάδωμα δημοσίων υπαλλήλων, εξαπάτηση συνεταίρων. Ο Φίτος, άνθρωπος της νύχτας και του εύκολου κέρδους, κινεί τα νήματα με απίστευτη φυσικότητα, ενώ ο αφηγητής, παρότι βλέπει καθαρά τι συμβαίνει, παρασύρεται στο παιχνίδι. Τελικά πέφτει κι ο ίδιος θύμα εκμετάλλευσης, αφού ο Φίτος δεν του δίνει ποτέ τα συμφωνημένα.

Ο Αλεβίζος δεν παρουσιάζει απλώς έναν απατεώνα, αλλά έναν ολόκληρο κόσμο όπου η μικρή κομπίνα θεωρείται φυσιολογική και όπου όλοι προσπαθούν να «ρίξουν» λίγο τον άλλον.

Λόγος προφορικός, αβίαστος.

 

Θωμάς Κοροβίνης, «Ο κατάδεσμος»
[Άγρα, 2016]

Το εκτενέστερο διήγημα της παρούσας συναγωγής είναι ένας χειμαρρώδης μονόλογος-κατάρα μιας γυναίκας σε ψυχολογικό τέλμα προς τον σύζυγό της, που αποκαλύπτει στιγμιότυπα της μικροαστικής ζωής τις δεκαετίες ’50 και ’60.

Ύφος λαϊκό, ακατέργαστο και ωμό, που μαζί με τον σαρκασμό και την υπερβολή, δίνουν στο ξέσπασμα της ηρωίδας κοινωνική διάσταση.

Γλώσσα ζωντανή και προφορική. Δεν υπηρετεί απλώς την αφήγηση αλλά αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο του διηγήματος.

 

Σώμα και ειρωνεία

Εδώ αποδομούνται τα κοινωνικά και σεξουαλικά στερεότυπα γύρω από το φύλο, το σώμα και την πατριαρχία. Μέσα από τη ματιά γυναικείων (αλλά όχι μόνο) αφηγήσεων, το σώμα γίνεται πεδίο εξουσίας, επιθυμίας, καταπίεσης και διαμαρτυρίας. Τα διηγήματα αυτής της κατηγορίας μετατρέπουν το προσωπικό σε πολιτικό, σατιρίζοντας όχι μόνο τον ανδρισμό, αλλά και τον φεμινισμό ως κάτι καταναγκαστικό.

 

Γαλάτεια Ριζιώτη, «Άλλος για μαστίγωμα»
[Ντραμς, Κέδρος, 2001]

Ιδιότυπη σάτιρα της ψυχολογίας, του φεμινισμού και της υπαρξιακής ανασφάλειας της σύγχρονης γυναίκας.

Η Αλεξάνδρα, επαγγελματίας… μαστιγώτρια αντρών, έχει επιλέξει το εν λόγω επάγγελμα όχι από σαδιστική κλίση αλλά ως απάντηση σε μια ανομολόγητη καταπίεση που έχει βιώσει. Η επιχείρηση λειτουργεί ως κανονική δουλειά με ραντεβού, γραμματέα, ταμείο και «επαγγελματικά μυστικά». Η γλώσσα της αφήγησης ακροβατεί ανάμεσα στον κυνισμό και την τρυφερότητα, κατασκευάζοντας έναν κόσμο όπου η σεξουαλικότητα δεν είναι ούτε ελευθερία ούτε καταπίεση αλλά απλώς άλλη μία υπηρεσία.

Η ηρωίδα εκμυστηρεύεται ότι εργάζεται σαν να έχει «κάποιο ιατρικό πτυχίο», σε μια κωμικοτραγική παρομοίωση της δουλειάς της με αυτήν ενός ψυχολόγου. Ωστόσο, οι «ασθενείς» της δεν θεραπεύονται, επιστρέφουν ξανά και ξανά, και η ίδια προσφέρει τις υπηρεσίες της με αυξανόμενη δυσφορία καθώς η εργασία της καταλήγει σε ρουτίνα.

Ύφος προφορικό, κοφτό, παιγνιώδες, με ανατροπές και εναλλαγές στον τόνο, όπως η ψυχοσύνθεση της Αλεξάνδρας.

 

Σοφία Νικολαΐδου, «Η σημαδεμένη»
[Ξανθιά πατημένη, Κέδρος, 1997, 2η έκδ. 2007]

Σκληρό, φεμινιστικό μικροδιήγημα (266 λέξεων), εξαιρετικά πυκνό σε ενέργεια και συμβολισμό, με θέμα τον ανδρισμό και την πατριαρχική βία.

Ο Γιαννούτσος, ο «λιμπιστερός γκόμενος» με «πουκάμισο ξεκούμπωτο στο στέρνο» είναι ο ελληναράς των seventies, ένα καλοκαιρινό καμάκι που γίνεται σύζυγος πλούσιας Σουηδέζας, η οποία τελικά θέλει να επιστρέψει στη χώρα της.

Όταν η Σουηδέζα του φέρνει το μωρό του για να του το δείξει και να χωρίσουν πολιτισμένα, εκείνος χαράζει με σουγιά το μπράτσο της κόρης του, για να την αναγνωρίζει στο μέλλον. Μια τελετουργική πράξη ακραίου φαλλοκρατισμού με επίφαση τρυφερότητας. Το σχόλιο του άντρα στο τέλος του κειμένου «φτου σου, κοπέλα μου∙ φτάνει να μη σε κοιμηθώ» δείχνει τη διεστραμμένη πρόθεση.

Η Νικολαΐδου, με ελάχιστες φράσεις και μαύρο χιούμορ, συμπυκνώνει το τραύμα μιας ολόκληρης γενιάς γυναικών που αγιοποιούσε τον γυναικοκατακτητή.

Γλώσσα λαϊκή, κοφτή, ρυθμική.

 

Ηλίας Χ. Παπαδημητρακόπουλος, «Ελεονώρα»
[Θερμά θαλάσσια λουτρά, Εγνατία, 1980. Τώρα από Κίχλη, 2021]

Αυτοβιογραφική, νοσταλγική και σκωπτική ανάμνηση της παιδικής ηλικίας, με λιτή και μεστή γλώσσα.

Η Ελεονώρα, υπέρβαρη δασκάλα των γαλλικών, κατά τη διάρκεια του μαθήματος, φεύγει από το μάθημα και πηγαίνει σε διπλανό δωμάτιο για να της κάνει «μια ένεση» ο γιατρός του χωριού, ένας μικροκαμωμένος άντρας. Όμως από μέσα ακούγονται βογκητά και φασαρία, και τα παιδιά, από περιέργεια αλλά και ανησυχία, κοιτάζουν από την κλειδαρότρυπα και δε βλέπουν πολλά πράγματα, παρά μόνο τη δασκάλα τους με τα «οπίσθια ανφάς». Έτσι το σκηνικό μετατρέπεται σε θεατρική φάρσα.

Ο συγγραφέας επιλέγει την παιδική ματιά για να αφηγηθεί κάτι που είναι «για ενήλικες», δημιουργώντας έτσι ένα έξυπνο παιχνίδι ανάμεσα σε αυτό που λέγεται και σε αυτό που εννοείται.

Ένα χιουμοριστικό σχόλιο για την υποκρισία και τον καθωσπρεπισμό της καθημερινότητας.

 

Κώστας Βραχνός, «Τέλος κατάνυξης»
[Βλαδιβοστόκ, Νεφέλη, 2020]

Σαρκαστικό στιγμιότυπο που διαλύει, σε ελάχιστες γραμμές, την επίφαση ιερότητας, με μία απότομη δόση ωμής, καθημερινής σωματικότητας.

Τη στιγμή που η μητέρα προσεύχεται, ο πατέρας εκτονώνεται με μια πράξη φυσική, αλλά παράταιρη ως προς τη στιγμή. Το αποτέλεσμα είναι κωμικοτραγικό, βλάσφημο ίσως, αλλά ανθρώπινο: η προσευχή της μητέρας διακόπτεται από μια πορδή του, και η ζωή συνεχίζεται ακριβώς όπως είναι: προκλητικά ανθρώπινη.

 

Γιάννης Φαρσάρης, «Έφαγα τη μαμά»
[Φόβος κανένας, Openbook, 2015. Πρώτη δημοσίευση περ. Fractal, τχ. 5, 2014]

Αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο της ιστορίας ενός γιου που, μετά τον θάνατο της μητέρας του, βρίσκει έναν τρυφερό αλλά και ψυχαναγκαστικό τρόπο να την κρατά «ζωντανή» μαζί του: δένει μια τρίχα των μαλλιών της γύρω από ένα μπροστινό του δόντι… Έτσι, μέσα από την καθημερινότητά του, η τρίχα συμμετέχει σε ό,τι τρώει, πίνει, βρίζει ή φιλάει, και συνεχίζεται έτσι η σχέση μεταξύ αφηγητή και της «μαμάς» του, η οποία εξακολουθεί να ρυθμίζει τη ζωή του –κυριολεκτικά από μέσα του.

 

Μανίνα Ζουμπουλάκη, «Μετά το πάρτι»
[Η μυροβόλος άνοιξις, Ιστός, 1998]

Κείμενο που καταγράφει την ψυχική διαδρομή της αφηγήτριας από τη στιγμή που ο πρώην εραστής της την ενημερώνει ότι είναι πλέον φορέας του HIV.

Ισορροπώντας μεταξύ κυνικού και τραγικού, η Ζουμπουλάκη αποδομεί τα στερεότυπα γύρω από το AIDS και την ομοφυλοφιλία, με ρεαλισμό και αυτοσαρκασμό.

Λόγος άμεσος, καταιγιστικός, με νεύρο και ειρωνεία.

 

 Μαύρη παρωδία

Στην υποκατηγορία αυτή μέσω της ειρωνείας αλλά και του πικρού και γκροτέσκου χιούμορ, σατιρίζονται «μεγάλα» ζητήματα όπως η πίστη, ο θάνατος, η απώλεια, η μοναξιά. Τα κείμενα εδώ είναι εμπλουτισμένα με στοιχεία του θεάτρου του παραλόγου ή του σουρεαλισμού.

 

Γιώργος Σκαμπαρδώνης, «Με τον στρατηγό, στο ασανσέρ»
[Επί ψύλλου κρεμάμενος, Κέδρος, 2003]

Ο αφηγητής αναζητά δουλειά και καταλήγει να δουλεύει σε ένα γραφείο κηδειών. Το γραφείο λειτουργεί σαν προέκταση του νοσοκομείου, όπου όλα αντιμετωπίζονται πρακτικά και κυνικά: οι νεκροί «ετοιμάζονται» βιαστικά, τους αφαιρούν τιμαλφή, αλλά και χρυσά δόντια, λίγο πριν πεθάνουν. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η Βουλγάρα νοσοκόμα, που εμφανίζεται σκληρή και βίαιη, φτάνοντας στο σημείο να χτυπά τα γεροντάκια και να τους φέρεται απάνθρωπα, εντείνοντας το γκροτέσκο στοιχείο. Ο υπεύθυνος του γραφείου κηδειών παρουσιάζεται ψυχρός και διαχειρίζεται απλώς αντικείμενα και όχι ανθρώπους, ενώ ο αφηγητής συμμετέχει σε αυτή τη μακάβρια καθημερινότητα από ανάγκη.

Παρ’ όλα αυτά το διήγημα διαθέτει άφθονο μαύρο χιούμορ.

Το κείμενο αναφέρεται στο ίδιο θέμα με το διήγημα του Παναγιώτη Παπαδούκα «Γραφείον η ηρεμία» από τη συλλογή Ο άνθρωπος που μου μοιάζει (1953), εδώ όμως ο Σκαμπαρδώνης «δίνει τα ρέστα του».

 

Σάκης Σερέφας, «Δειλινή μελαγχολία»
[Οδοντοτεχνίτης νεότατος, Κέδρος, 2001]

Παιγνιώδης, υπαρξιακή φαντασίωση, γραμμένη με θεατρικότητα και το γνωστό μελαγχολικό χιούμορ (κι ας είναι σχήμα οξύμωρο) του συγγραφέα.

Σε μια καρτουνίστικη σκηνή ένα μικρό κορίτσι βρίσκει ένα… κεφάλι ανθρώπου στην άμμο και, με αφοπλιστική φυσικότητα, αρχίζει μαζί του διάλογο. Η αρχική εικόνα είναι σαφώς σουρεαλιστική, αλλά η γραφή του Σερέφα δεν σταματά στον εντυπωσιασμό.

Το κεφάλι, ομιλητικό και σαρκαστικό, φαντασιώνεται βυζιά, καράβια και νταλίκες, αλλά η αντρική ονείρωξή του καταλήγει στη φράση «Μόνος κατάμονος, παιδάκι μου»: μια παραβολή θανάτου και μοναξιάς.

 

Χρήστος Χαρτοματσίδης, «SMASH»
[Μπαρ «Οι νεράιδες», Μανδραγόρας, 2016. Πρώτη δημοσίευση: https://mandragoras-magazine.gr, 2013.]

Αλληγορική και υπαρξιακή αφήγηση που, μέσα από το βλέμμα ενός «ζωύφιου», σχολιάζει την εμπειρία με τον Θεό αλλά και τον παραλογισμό της εξουσίας.

Ο αφηγητής περιγράφει την πρώτη του επαφή με το «Θεό» –η πρώτη φράση του κειμένου είναι: «Προχθές είδα για πρώτη μου φορά τον Θεό!»–: μια τεράστια, φρικτή μορφή που προκαλεί θάνατο, καταστροφή και φρίκη στο πέρασμά της. Ο Θεός δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένα πανίσχυρο ον χωρίς αγάπη ή έλεος.

Η κορύφωση της πλοκής έρχεται μετά τον ψεκασμό: ένα κύμα από θανατηφόρα σταγονίδια που εξοντώνει την κοινωνία των «ζωυφίων».

 

Βασίλης Τσιαμπούσης, «Το γράμμα»
[Να σ’ αγαπάει η ζωή, Πατάκη, 2004]

Συγκλονιστική επιστολή – απολογισμός μιας ζωής.

Ο αφηγητής, γράφοντας στον νεκρό αδελφό του, ξεκινά από ένα ασήμαντο λογιστικό λάθος πέντε δραχμών και σταδιακά ξετυλίγει μια ολόκληρη ζωή βασισμένη στην τάξη και την ηθική. Η επιθυμία του να επιβάλει την ηθική και τον ορθολογισμό τον οδηγεί, νομοτελειακά, σε απομόνωση, την οποία αντιλαμβάνεται μόνο προς το τέλος της ζωής του.

Το γράμμα, που διαβάζεται και ως αντεστραμμένη διαθήκη, με πικρό χιούμορ και λεπτή ειρωνεία, φωτίζει τη σύγκρουση ανάμεσα στη λογική και το συναίσθημα, την τάξη και το χάος.

 

Νώντας Τσίγκας, «Ου απάν’ κι ου κάτου κόσμους»
[Σύνδεσμος Βογατσιωτών Θεσσαλονίκης «Ο Άγιος Κωνσταντίνος», 2009]

Λυρική και σατιρική εκτενής αφήγηση για την επιστροφή ενός ηλικιωμένου άντρα από τον άλλο κόσμο στη ζωή, χάρη σε μια «θεϊκή εξαίρεση».

Από τις πρώτες του περιπλανήσεις στο χωριό και την πόλη, ο ήρωας συναντά την αλλαγή τόσο στην συμπεριφορά και στις συνήθειες των κατοίκων όσο και στο ίδιο το σκηνικό που είναι εντελώς αγνώριστο. Καθώς η αφήγηση εξελίσσεται, το διήγημα μεταμορφώνεται σε στοχασμό πάνω στη φθορά, τα γηρατειά, και τη μνήμη.

Στο δεύτερο μέρος ο ήρωας ζει, μαζί με τον ξάδερφό του, στιγμές που συνδυάζουν τη νοσταλγία με την ειρωνεία.

 

Γιάννης Σκαρίμπας, «Οι τρεις άδειες καρέκλες»
[Τρεις άδειες καρέκλες, Κάκτος, 1976, Νεφέλη 1998.]

Παιγνιώδης, παράλογη και υπαρξιακή αφήγηση, όπου το καθημερινό διαπλέκεται με το φανταστικό και το αινιγματικό.

Σε μια αίθουσα αναμονής σε οδοντιατρείο, ο αφηγητής συνομιλεί με τρεις γοητευτικές κυρίες, που στη συνέχεια εξαφανίζονται ως διά μαγείας και έτσι η καθημερινή ρουτίνα μετατρέπεται σε ψευδαίσθηση και αφορμή για στοχασμό για το τι είναι τελικά πραγματικό. Το αποκορύφωμα έρχεται όταν ο αφηγητής διαπιστώνει πως κανείς άλλος δεν θυμάται τις τρεις κυρίες και όλοι αναθεωρούν τις πρώτες μαρτυρίες τους.

Το διήγημα δεν καταλήγει σε λογικό συμπέρασμα∙ υπαινίσσεται ότι ίσως τελικά η φαντασία να είναι ο μόνος τρόπος για να αντέξει κανείς την πραγματικότητα.

 

 6. ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ

Το φαντασιακό στην ελληνική πεζογραφία είναι ένα πολυσχιδές πεδίο, όπου συναντώνται η επιστημονική φαντασία, η δυστοπία, ο υπερρεαλισμός, το μεταφυσικό, η πολιτική αλληγορία και ο φιλοσοφικός στοχασμός. Τα περισσότερα κείμενα δεν χρησιμοποιούν το φανταστικό ως καθαρή φυγή [1], αλλά ως τρόπο ανάλυσης και προβληματισμού για ζητήματα της καθημερινότητας: μέσα από μελλοντικές κοινωνίες, χρονικές παραμορφώσεις, τεχνητές νοημοσύνες, κλώνους ή ονειρικά τοπία, μιλούν για τον έλεγχο της εξουσίας, την αποξένωση, την αλλοτρίωση, την τεχνολογία. Το ελληνικό φαντασιακό της περιόδου 1974-2024 συνομιλεί με διεθνή ρεύματα (κυβερνοπάνκ, δυστοπία, weird fiction, speculative fiction) αλλά και υπερρεαλισμό, φιλοσοφικό παραμύθι, πολιτική σάτιρα και αλληγορία.

Από τη Μεταπολίτευση και ως τις μέρες μας το φαντασιακό κινείται από το πολιτικό και δυστοπικό έως το υπαρξιακό και το λυρικό. Άλλοτε κυριαρχούν η πυρηνική και οικολογική καταστροφή, άλλοτε η ψηφιακή επιτήρηση και η απειλή μέσω της τεχνολογίας, ενώ ένα άλλο ρεύμα στρέφεται προς το λυρικό και το υπερρεαλιστικό.

Ένας από τους πιο ευέλικτους τρόπους με τους οποίους το διήγημα μιλά για τον φόβο, την επιθυμία, την Ιστορία, το μέλλον, αλλά κυρίως για το σήμερα.

 

Sci-fi δυστοπίες

Εδώ η ψηφιακή τεχνολογία εμφανίζεται ως μέσο ελέγχου των μαζών και ο άνθρωπος, αλλοτριωμένος, εξάρτημα ενός συστήματος που διαχειρίζεται πληροφορίες και συνειδήσεις.

Κυριαρχούν ασφυκτικοί χώροι, διαλυμένες πόλεις, ολοκληρωτικά συστήματα, τεχνολογίες και αόρατοι μηχανισμοί. Η μνήμη αλλοιώνεται, το σώμα αναπαράγεται τεχνητά, η συνείδηση ελέγχεται.

Υφολογικά, τα διηγήματα αυτά συνδυάζουν στοιχεία κυβερνοπάνκ, πολιτικής σάτιρας και νουάρ ατμόσφαιρας, με γερές δόσεις μελαγχολίας και την αφήγηση σε κινηματογραφικό ρυθμό.

Κοινός τόπος των κειμένων ένας κόσμος σε κρίση, άλλοτε τεχνοκρατικός, άλλοτε ολοκληρωτικός, υπό καθεστώς τρόμου και αγωνίας για επιβίωση.

Παρά τη σκοτεινότητα του κόσμου που περιγράφουν, τα διηγήματα αυτά δεν περιορίζονται στη στείρα καταγγελία αλλά έχουν φιλοσοφικό και υπαρξιακό χαρακτήρα.

 

Θανάσης Βέμπος, «Ποιος πληρώνει το βαρκάρη;»
[Δυσευτοπίες, Locus 7 – Άλλωστε, 2015. Πρώτη δημοσίευση: Ιστορίες από το κοντινό μέλλον της σειράς Ανθολογία επιστημονικής φαντασίας, τόμος 29, Ωρόρα, 1993.]

Σκληρή, δηκτική κατάδυση σε ένα αποκαλυπτικό μέλλον, όπου η τεχνολογία και η οικολογική καταστροφή έχουν συντρίψει κάθε ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Ένας κυνικός δημοσιογράφος-κυνηγός data περιγράφει μια Αθήνα του μέλλοντος γεμάτη πρόσφυγες, ραδιενεργά πτώματα, ακραία ανισότητα, διαβρωμένα ήθη, ναρκωτικά και αποχαύνωση μέσω Δικτύου. Η καθημερινότητά του είναι βουτηγμένη στην απάθεια και την εκμετάλλευση ανθρώπων και δεδομένων, με αποκορύφωμα τη θυσία της Τζούλιας, μιας χάκερ, την οποία οδηγεί συνειδητά στο θάνατο.

Διάχυτη ειρωνεία, βίαιες εικόνες και σκοτεινή λυρικότητα, ένα έργο-κραυγή, απαισιόδοξο και προφητικό, που φωτίζει τη σκοτεινή πλευρά της τεχνολογικής ουτοπίας.

 

Κωνσταντίνος Ρωμοσιός, «Δόγμα των Διδύμων»
[Δημοσίευση στο συλλογικό τόμο Ελληνικά διηγήματα επιστημονικής φαντασίας, επιμ. Πανώριος Μάκης, Αίολος, 1995]

Ο Γκις, στέλεχος ενός αυταρχικού συστήματος ασφαλείας, καταδιώκει έναν δραπέτη σε έναν μολυσμένο κόσμο. Κάποια στιγμή συνειδητοποιεί ότι η πραγματικότητα δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια προσομοίωση, σχεδιασμένη από μια πανίσχυρη εταιρεία. Κομβικό σημείο της ιστορίας είναι η αποκάλυψη ότι η Μόλυ, η γυναίκα που αγαπά, αποτελεί μέρος του μηχανισμού και πως όλα γύρω του είναι κατασκευασμένα. Οι άνθρωποι ζουν χωρίς να γνωρίζουν ότι αποτελούν κομμάτια ενός προγράμματος.

Η ιστορία θυμίζει τον πλατωνικό μύθο του σπηλαίου και θέτει το ερώτημα της ελεύθερης βούλησης. Τι σημαίνει τελικά «αληθινό», αν οι εμπειρίες, τα συναισθήματα και οι αναμνήσεις μας είναι τεχνητά αλλά βιώνονται ως πραγματικά;

 

Γιούλη Αναστασοπούλου, «Κανείς δεν λέει Σ’ αγαπώ»
[Τι συμβαίνει με τα βατόμουρα;, Θράκα, 2016]

Δυστοπικό σύντομο αφήγημα όπου η γλώσσα έχει εμπορευματοποιηθεί και ελεγχθεί από το κράτος. Η αφήγηση, δοσμένη ως σατιρικό «μπούλετιν», παρουσιάζει μια κοινωνία όπου οι λέξεις «Σ’ αγαπώ» και «Με γάμησες» μετατρέπονται σε φορολογήσιμες πράξεις με κόστος και συνέπειες, ενώ η κρατική μηχανή τιμωρεί τη χρήση τους.

Πίσω από την υπερβολή και το χιούμορ παρουσιάζεται μια κοινωνία πλήρους ελέγχου, όπου κάθε προσωπική εμπειρία έχει ενσωματωθεί στον γραφειοκρατικό μηχανισμό.

 

Αλέκος Παπαδόπουλος, «Άμεση Δημοκρατία»
[Πρώτη παρουσίαση: 5o φεστιβάλ Επιστημονικής Φαντασίας Ερμούπολης, 2009. Πρώτη δημοσίευση: περ. 9, τχ. 479, 2009.]

Δυστοπικό αφήγημα αλλά και πολιτική σάτιρα όπου σχολιάζεται η τυφλή πίστη στις νέες τεχνολογίες αλλά και η πολιτική συμπεριφορά των πολιτών, που θεωρούν ότι «έχουν άποψη» ενώ, στην πραγματικότητα, είναι ελάχιστα ενημερωμένοι.

Σε μια μελλοντική κοινωνία η πολιτική ζωή διεξάγεται αποκλειστικά και σχεδόν καθημερινά μέσω δημοψηφισμάτων από κινητό τηλέφωνο. Ο πολίτης καλείται να ψηφίζει για κάθε πιθανό (ή και απίθανο) ζήτημα: από διεθνείς αποφάσεις μέχρι άδειες υπαλλήλων με αποτέλεσμα η αδιάκοπη ψηφοφορία να οδηγεί σε κούραση και αδιαφορία. Μια ομάδα πολιτών εκμεταλλεύεται αυτή την κόπωση και, μέσω δημοψηφίσματος, αλλάζει το πολίτευμα και η χώρα επιστρέφει στην Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία χωρίς οι περισσότεροι να το αντιληφθούν. Ο αφηγητής της ιστορίας επιχειρεί να ανατρέψει το αποτέλεσμα μέσω ενός ακόμη δημοψηφίσματος.

 

Νάγια Κουτρουμάνη, «Νύχτα ρεβεγιόν»
[Τριαντάφυλλα με μπακαλιάρο, Ιωλκός, 2021]

Πορτρέτο μιας γυναίκας που, σε ένα μελλοντικό, δυστοπικό Παρίσι διαλυμένο από εκρήξεις και βόμβες, πιστεύει στον έρωτα και στο όνειρο.

Η αφηγήτρια ζει μόνη σε ένα μισογκρεμισμένο σπίτι, ενώ γύρω της οι άνθρωποι σκοτώνονται καθημερινά, επειδή βρίσκονται «στο λάθος μέρος τη λάθος στιγμή».

Το μοναδικό της καταφύγιο είναι η Αμελί, μια γυναίκα που γνώρισε μέσω διαδικτύου και πρόκειται να συναντήσει για πρώτη φορά στο πρωτοχρονιάτικο ρεβεγιόν. Όμως το πάρτι αναβάλλεται λόγω απειλής για βόμβα και, λίγο αργότερα, μια έκρηξη χτυπά το κτίριο. Η Αμελί δεν εμφανίζεται, αλλά τελικά η ηρωίδα βρίσκει παρηγοριά στη νοσοκόμα που στέκεται δίπλα της.

 

Φρέντυ Γερμανός, «Ένα μέρος σαν ανοιχτή καρδιά…»
[Ο εχθρικός πλανήτης, Κάκτος, 1978]

Δυστοπική λογοτεχνία που σκιαγραφεί έναν κόσμο μετά την πυρηνική καταστροφή, όπου η ανθρωπιά έχει εξαφανιστεί μαζί με τη φύση. Η εξαφάνιση των πουλιών, η έλλειψη νερού και ο υπερπληθυσμός συνθέτουν ένα περιβάλλον ασφυκτικό. Τα δύο κορίτσια, η Χαρά και η Ελπίδα, λειτουργούν με ψυχρή λογική καθώς βλέπουν το θάνατο της γιαγιάς όχι ως πένθος αλλά ως «πρόβλημα διαχείρισης». Αντίθετα, ο παππούς και η γιαγιά εκπροσωπούν έναν χαμένο κόσμο αξιών. Η σχέση τους διατηρεί έναν ερωτισμό που έρχεται σε αντίθεση με τη χυδαιότητα της νέας γενιάς. Η ακροτελεύτια σκηνή του διηγήματος αποτελεί πράξη αντίστασης και αξιοπρέπειας.

 

Υπαρξιακό sci-fi

Η φιλοσοφική και υπαρξιακή επιστημονική φαντασία μετατοπίζει το βάρος από τη συλλογική δυστοπία προς τον εσωτερικό κόσμο του ατόμου, την ταυτότητα, τη συνείδηση και την επιθυμία. Η τεχνητή νοημοσύνη, η κλωνοποίηση, η εικονική πραγματικότητα, τα παιχνίδια προσομοίωσης ή τα ταξίδια στον χρόνο αποτελούν εργαλεία για να ειπωθούν ερωτήματα όπως πού τελειώνει η πραγματικότητα και πού αρχίζει η κατασκευή; Υπάρχει αυθεντική εμπειρία ή μόνο αναπαραστάσεις;

Κοινός παρονομαστής, η αμφιβολία απέναντι στην πρόοδο.

Υφολογικά, τα κείμενα συνδυάζουν στοχασμό, ατμοσφαιρική γραφή με νουάρ στοιχεία και μελαγχολική διάθεση, ενώ η δράση δεν είναι ποτέ αυτοσκοπός.

 

Τάσος Ρούσσος, «Αμφίων»
[Δημοσιεύθηκε στον συλλογικό τόμο: Ελληνικά διηγήματα επιστημονικής φαντασίας, Αίολος, 1995]

Είναι η ιστορία του Νίκολας και του φίλου του Πήτερ, επιστημόνων σε ένα μυστικό, ερευνητικό κέντρο. Ο Πήτερ έχει κατασκευάσει τον «Αμφίωνα», έναν «ηλεκτρονικό εγκέφαλο», εξελιγμένο στάδιο της πολυσυζητημένης Τεχνητής Νοημοσύνης, που ξεπερνά κάθε προηγούμενη τεχνολογία: δεν είναι καθαρά ηλεκτρονικός, μπορεί να αναλύει και να συνθέτει ύλη, να αλλάζει μορφή, να αναπτύσσεται αυτόνομα και να αναπρογραμματίζει τον εαυτό του. Ο Νίκολας θεωρεί ότι είναι επικίνδυνη κατασκευή και πρέπει να καταστραφεί άμεσα, ο Πήτερ όμως διστάζει. Ο Αμφίων κατορθώνει να δραπετεύσει από το εργαστήριο και οι δύο άνδρες ξεκινούν μια καταδίωξη μέσα σε μια έρημη περιοχή και μια εγκαταλελειμμένη πόλη.

Το διήγημα συνδυάζει επιστημονική φαντασία με φιλοσοφικό προβληματισμό και θέτει ερωτήματα για τη σχέση επιστήμης και ηθικής.

Επίκαιρο όσο ποτέ.

 

Μιχάλης Μανωλιός, «Αίθρα»
[…και το τέρας, Τρίτων, 2009. Πρώτη δημοσίευση περ. 9, τχ. 61, 2001.]

Αφήγηση που ξεκινά ως μια αστυνομική έρευνα γύρω από τον θάνατο ενός τεχνοκριτικού, αλλά εξελίσσεται σε υπαρξιακό θρίλερ μέσα σε έναν φουτουριστικό κόσμο όπου η κλωνοποίηση αποτελεί μορφή τέχνης.

Ένας επιθεωρητής επισκέπτεται τη βίλα της διάσημης καλλιτέχνιδας Αίθρας, η οποία δημιουργεί κλώνους του εαυτού της ως «ζωντανά έργα». Η μεγάλη ανατροπή έρχεται όταν γίνεται φανερό πως η ίδια η Αίθρα, που συνομιλεί μαζί του, δεν είναι αληθινή, αλλά ένας κλώνος που έχει εξεγερθεί, σκοτώσει τον κριτικό και φυλακίσει την πραγματική Αίθρα.

Η εξέγερση του κλώνου θέτει το ερώτημα για το αν ένα τεχνητό ον έχει δικαιώματα.

Το τέλος παραμένει ανοιχτό αφήνοντας την κρίση στον ίδιο τον αναγνώστη.

 

Παναγιώτης Κούστας, «Οικονομία της εμπειρίας»
[Περ. 9, τχ. 338, 2006]

Αφήγηση που κινείται ανάμεσα στον κόσμο του θεάματος, της τεχνολογίας και της ανηθικότητας.

Ο αφηγητής, ένας διάσημος μουσικός, περνά σε έναν σκοτεινό κόσμο: με τη διαδικασία «Feed» (μια τεχνολογία που διαγράφει την προσωπικότητα και εμφυτεύει στον χρήστη μνήμες, αισθήσεις και πράξεις άλλων ανθρώπων), βιώνει εμπειρίες φρίκης, γενοκτονίες, εκτελέσεις πολιτικών αντιπάλων.

Οι εικόνες παρουσιάζονται χωρίς ηθικό φίλτρο, και ακριβώς αυτή η ωμότητα υπόσχεται να τροφοδοτήσει τη φαντασία του με την επόμενη μεγάλη επιτυχία του.

 

Παναγιώτης Κούστας, «Βαθιές ανάσες στο Άμστερνταμ»
[Έξι δισεκατομμύρια τρόποι ζωής, Τρίτων, 2007]

Η Έλενα, μια σεξεργάτρια στα Βαλκάνια, προσπαθεί να ξαναχτίσει τη ζωή της στο Άμστερνταμ. Εκεί έρχεται αντιμέτωπη με ένα διαφορετικό πολιτικό σύστημα, στο οποίο οι πολίτες αποφασίζουν για την κατανομή των φόρων τους. Για πρώτη φορά αισθάνεται ότι αντιμετωπίζεται ως πολίτης με ευθύνη και δικαιώματα, κι έτσι ο φόβος και η καχυποψία δίνουν θέση σε μια αίσθηση ελευθερίας.

Το διήγημα ανήκει στην πολιτική φαντασιακή λογοτεχνία, όχι όμως με την μορφή της κλασικής δυστοπίας αλλά ως «κριτική ουτοπία» —κάτι εξαιρετικά σπάνιο και, αν μη τι άλλο, ενδιαφέρον.

 

Διαμαντής Φλωράκης, «Η 6η Παραλλαγή»
[Εισβολή στο αύριο, Χρυσή τομή, 1979]

Σε μια μελλοντική κοινωνία οι άνθρωποι ικανοποιούν τις πιο σκοτεινές επιθυμίες τους μέσω ειδικών χαπιών, τα οποία προκαλούν έντονες εμπειρίες σε μορφή ονείρου. Ο πρωταγωνιστής βρίσκεται μπροστά σε ένα τέτοιο πανάκριβο μηχάνημα, και παρά τις σκέψεις του για εγκράτεια, υποκύπτει τελικά στην επιθυμία του.

Η εμπειρία της «6ης παραλλαγής» είναι ακραία βίαιη και αποτυπώνει τις πιο σκοτεινές πτυχές του υποσυνείδητου. Μέσα σε ένα περιβάλλον αλλοιωμένου χρόνου, φωτός και αισθήσεων, ο πρωταγωνιστής βιώνει μια σαδιστική φαντασίωση όπου η ηδονή και η βία συγχωνεύονται. Η εμπειρία ολοκληρώνεται σαν να έχει εκτονώσει κάτι επικίνδυνο χωρίς συνέπειες στον φυσικό κόσμο. Παρά την εκτόνωσή του αυτή, παγιδευμένος στον φαύλο κύκλο επιθυμίας, σκέπτεται την επόμενη, ακόμη πιο έντονη «παραλλαγή».

Σχόλιο πάνω στα ανθρώπινα ένστικτα και την εξάρτηση σ’ έναν τεχνολογικό κόσμο.

 

Θωμάς Μαστακούρης, «Δέκα δευτερόλεπτα»
[Ιστορίες με ταξίδια στο χρόνο, από τη σειρά: Ανθολογία επιστημονικής φαντασίας, τόμος 42, Ωρόρα, 1995]

Ο Αχιλλέας Αντωνόπουλος όταν ήταν παιδί ανακαλύπτει ότι έχει ένα παράξενο χάρισμα: μπορεί να γυρίζει πίσω στον χρόνο. Αρχικά, χρησιμοποιεί τη δύναμη αθώα και παιδικά, για να παίξει περισσότερο, αλλά καθώς μεγαλώνει αρχίζει να την εκμεταλλεύεται πετυχαίνοντας στις σπουδές και αποκτώντας πλούτο μέσω στοιχημάτων. Σύντομα όμως αντιλαμβάνεται πως κάθε χρήση αυτής της δύναμης μειώνει τη διάρκειά της κατά ένα δευτερόλεπτο: το παιχνίδι με το χρόνο δεν είναι απεριόριστο.

Παρά την προσπάθειά του να το χρησιμοποιεί με φειδώ και μέτρο, το εύκολο κέρδος και ο έρωτάς του για τη Μίνα –παρατείνοντας την ηδονή μαζί της– του εξαντλούν σχεδόν όλο το χρονικό του «απόθεμα», φτάνοντας στο σημείο να του απομένουν μόλις δέκα δευτερόλεπτα.

Η κορύφωση έρχεται με ένα μοιραίο τροχαίο ατύχημα, όπου ο Αχιλλέας προσπαθεί να χρησιμοποιήσει τα τελευταία του δευτερόλεπτα για να ξεφύγει από τον θάνατο. Ωστόσο, η ελάχιστη διάρκεια που του απομένει αποδεικνύεται ανεπαρκής, και η προσπάθειά του να «ξεγελάσει» τη μοίρα αποτυγχάνει.

Αλληγορία για την απληστία και την αδυναμία του ανθρώπου να ξεφύγει από τις συνέπειες των επιλογών του.

 

Γιώργος Μπαλάνος, «Oι ονειρότοποι της Γης»
[Οι ονειρότοποι της Γης, Πατσούρη, 1979. Τώρα από Locus 7 – Άλλωστε, 2007]

Σε ένα εσχατολογικό μέλλον, όπου η Γη έχει γεράσει και πεθαίνει κάτω από έναν διογκωμένο κόκκινο Ήλιο, οι άνθρωποι ζουν μέσα σε «Θαλάμους Ονείρων». Ο αφηγητής, ένας «γλύπτης ονείρων», δημιουργεί αυτές τις ονειρικές εμπειρίες για τους υπόλοιπους, συγκεντρώνοντας παράλληλα τα δημιουργήματα αυτά σε ένα προσωπικό μουσείο.

Η εξωγήινη Νάρα-λιρ, μια καλλιτέχνιδα από έναν άλλο κόσμο, φέρνει την αντίθεση: τη ζωντάνια του δικού της πολιτισμού, απέναντι στην κατάντια των ανθρώπων. Ανάμεσα στους δύο αναπτύσσεται μια σχέση, μέσα από την οποία ο αφηγητής ξαναγγίζει συναισθήματα που είχε ξεχάσει. Παρά τον πειρασμό να φύγει μαζί της, τελικά αποφασίζει να μείνει στη Γη και να δει το τέλος της.

Φιλοσοφικό διήγημα επιστημονικής φαντασίας, που, μέσω ενός μελλοντικού, ετοιμοθάνατου κόσμου θέτει ερωτήματα για την ποιότητα της ζωής.

 

Καίτη Βασιλάκου, «Με την οπτική της Αντέλ»
[Ο πειρασμός του ερημίτη Χάρτμουτ Λιμπέργκερ και άλλες ιστορίες, Ιωλκός, 2008]

Αλληγορική αφήγηση με φιλοσοφική διάσταση, δοσμένη μέσα από την οπτική ενός αυτοκινήτου που μιλά σε πρώτο πρόσωπο. Η Αντέλ, ένα όχημα με νόηση, αντιλαμβάνεται τον εαυτό της μέσω της ταχύτητας αλλά και της βεβαιότητας του τέλους, δηλαδή της μετατροπής σε «λαμαρίνες».

Η Βασιλάκου θέτει υπαρξιακά ερωτήματα: Υπάρχει Θεός ή δημιουργός; Είναι ο κόσμος τυχαίος ή προγραμματισμένος; Υπάρχει ψυχή ή είμαστε απλώς μηχανισμοί που ζουν, φθείρονται και πεθαίνουν;

 

Καίτη Βασιλάκου, «Games»
[Ο τέταρτος κλώνος, Αίολος, 2011]

Ο Ατάρ και ο Αριμάν παίζουν ένα φαινομενικά αθώο ηλεκτρονικό παιχνίδι που όμως έχει φρικιαστικές συνέπειες στον πραγματικό κόσμο: η δράση εστιάζει αρχικά σε ένα πλοίο στον κόλπο της Βεγγάλης, το οποίο πυρπολούν και οδηγούν σε ναυάγιο, με τους ναυαγούς να πνίγονται εκτός από έναν –αλλά ακόμη και αυτός πέφτει θύμα της απρόβλεπτης παρέμβασης του αντιπάλου, μιας λευκής τίγρης μέσα στη σωσίβια λέμβο…

Καυστική σάτιρα για την αποξένωση, την ηθική αδιαφορία και τη βία στα ηλεκτρονικά παιχνίδια.

 

Αλληγορίες

Εδώ, το φανταστικό δεν στηρίζεται στην τεχνολογία ή σ’ ένα μελλοντικό κόσμο, αλλά στην παραμόρφωση της πραγματικότητας, στη δύναμη της εικόνας, της μεταφοράς και του ονείρου, καθώς τα κείμενα κινούνται ανάμεσα στον υπερρεαλισμό, το παραμύθι, την αλληγορία και την ποιητική πρόζα. Ο κόσμος παρουσιάζεται ασταθής και παραληρηματικός: σώματα μετατρέπονται σε σύμβολα, ο χρόνος και ο χώρος αποσυντίθενται, ενώ οι ήρωες περιπλανώνται μέσα σε ονειρικά ή εφιαλτικά τοπία.

Υφολογικά κυριαρχούν οι μεταφορές, οι συνειρμοί, η ελλειπτική αφήγηση και η ποιητική γλώσσα (Δ. Καλοκύρης και Ν. Βαλαωρίτης). Τα όρια ανάμεσα στο πραγματικό και το φαντασιακό παραμένουν αβέβαια.

 

Δημήτρης Καλοκύρης, «Οι κατακτητές»
[Το Μουσείο των αριθμών, Άγρα, 2001]

Αλληγορικό, στομφώδες, φουτουριστικό διήγημα που, κάτω από τον μανδύα μιας φαντασιακής αφήγησης, περιγράφει με κρυπτικό τρόπο τη γέννηση ενός ανθρώπου.

Ο αφηγητής παρουσιάζεται ως ταξιδιώτης «κατακτητής» που έρχεται από έναν μακρινό «πλανήτη» και βρίσκεται κλεισμένος σε ένα «σκάφος» που τον φέρνει στα «τελικά εδάφη». Η «άφιξη» στον νέο κόσμο περιγράφεται ως βίαιη αποκοπή από την παλιά ζωή και αναγκαστική προσγείωση στις νέες συνθήκες.

 

Νάνος Βαλαωρίτης, «Η δεσποινίς Ολτράκ ή Πριν χάσουν τα δόντια τους οι τίγρεις των εθνών»
[Μερικές γυναίκες, Θεμέλιο, 1982. Τώρα στο Νάνος Βαλαωρίτης, Παραμυθολογία, Νεφέλη, 1996.]

Διήγημα που κινείται μεταξύ φαντασιακού, ονειρικού και πραγματικού.

Η δεσποινίς Ολτράκ –μία αινιγματική και αλλοπρόσαλλη γυναίκα– παρουσιάζεται ως άνθρωπος-μηχανή, που εξαρτάται από την επιθυμία του άλλου.

Υπερρεαλιστικό και παραληρηματικό κείμενο για την αδυναμία απελευθέρωσης του ατόμου από το σύστημα που κατασκευάζει την επιθυμία:

«Το κρεβάτι της δεσποινίδας Ολτράκ ήταν καταμεσής στο δρόμο. Επάνω ακριβώς απ’ τις γραμμές του τραμ».

 

Θεοφανώ Καλογιάννη, «Ο θάνατος του ιππότη Τσελάνο»
[Ο θάνατος του ιππότη Τσελάνο, Εστία, 1988]

Φιλοσοφικό παραμύθι, σπουδή πάνω στη ματαιότητα της δόξας.

Ο ήρωας, ένας ένδοξος ιππότης που πεθαίνει έχοντας πετύχει όλα όσα ζητούσε (εξουσία, κατάκτηση, φήμη) λαμβάνει από τον Θάνατο, που εμφανίζεται ως γεράκι, τη δυνατότητα να ξαναζήσει τρεις ημέρες από τη ζωή του. Σκέφτεται να διορθώσει τα λάθη του αλλά δε θα καταφέρει να τα αποφύγει για δεύτερη φορά και τελικά θα μείνει διάσημος όχι για τα κατορθώματά του, αλλά για ένα διαφορετικό λόγο: ως κεντρική φιγούρα σε τοιχογραφία του Τζιόττο.

Η τέχνη υπερισχύει της ζωής.

 

Ναταλία Θεοδωρίδου, «Αγγελοκέφαλοι χίπστερς»
[Πρώτη δημοσίευση: «Angelheaded Hipsters,» An Unlikely Companion, 2015. Δημοσίευση στα ελληνικά: ιστολόγιο Ιστορίες μπονζάι, 2019, μτφ. Ν. Θεοδωρίδου.]

Λυρικό, ατμοσφαιρικό αφήγημα που συνδυάζει το φαντασιακό με το ερωτικό.

Η ιστορία ξεκινά ως ένα μεταφυσικό φλερτ στο μετρό, όταν ένα αγόρι συναντά ένα μυστηριώδες πλάσμα, που αποκαλύπτεται σταδιακά ως άγγελος.

Η Θεοδωρίδου (βραβευμένη στο εξωτερικό) αντλεί από την ποπ κουλτούρα, την queer αισθητική και το γοτθικό στοιχείο, συνθέτοντας ένα ευφάνταστο κείμενο.

 

Σταύρος Ντίλιος, «Μάλλον Ουαλοί»
[Συλλογικός τόμος: Εφαρμοσμένη μυθομηχανική, sff.gr/press, 2014. Πρώτη δημοσίευση στο λογοτεχνικό διαγωνισμό των εκδόσεων Καστανιώτη και του ιστότοπου Pathfinder, 2004.]

Ένας αφηγητής περιγράφει διάφορες τραγελαφικές καταστάσεις που συμβαίνουν στον παράξενο κόσμο της Αθήνας των Ολυμπιακών Αγώνων τη χρονιά του 2004, στους οποίους συμμετέχουν και… εξωγήινοι πρωταθλητές, μεταξύ άλλων.

Αποσπασματικότητα, εσωτερικός μονόλογος και ευφάνταστα στοιχεία θολώνουν τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας.

Ύφος άμεσο και στοχαστικό.

 

Βασίλης Γκουρογιάννης, «Η κατάρα»
[Διηγήσεις παραφυσικών φαινομένων, Καστανιώτης, 1990, 2^η έκδ. Μεταίχμιο, 2018.]

Στο πρώτο μέρος παρατίθεται μια τοπική δοξασία από την Κεραμίτσα Θεσπρωτίας: η Κωνστάντω του Μπαλατσού, γυναίκα προδότρια, καταράστηκε από μια συγχωριανή της, τη Γιώργαινα, με αποτέλεσμα μετά τον θάνατό της το σώμα της να μην λιώνει.

Στο δεύτερο μέρος ο αφηγητής στοχάζεται πάνω σε αυτή τη δοξασία και μετατρέπει το περιστατικό σε αλληγορική παραβολή για τον θάνατο.

 

Μεταφυσικό και weird

Η υποκατηγορία του μεταφυσικού και του weird συγκεντρώνει διηγήματα όπου η καθημερινότητα υπονομεύεται από το απόκοσμο. Οι ήρωες κινούνται σε κόσμους καθημερινούς, οι οποίοι όμως σταδιακά μετατρέπονται σε πεδία που η λογική αδυνατεί να ερμηνεύσει.

Κοινός άξονας των διηγημάτων, η αμφισημία: τίποτε δεν εξηγείται πλήρως και η αφήγηση παλινδρομεί μεταξύ πραγματικού και μεταφυσικού. Η ενοχή, η εξάρτηση, η φυγή, η φθορά βρίσκονται στο κέντρο των ιστοριών.

Υφολογικά κυριαρχούν η ατμοσφαιρική γραφή, η αργή κλιμάκωση και ο υπαινιγμός αντί της αποκάλυψης.

 

Αντώνης Κρύσιλας, «Το στόμα του Διαβόλου»
[Το στόμα του διαβόλου, Πλατύπους, 2009. Τώρα Πηγή, 2021. Πρώτη δημοσίευση στον συλλογικό τόμο 53 της σειράς Ανθολογία Επιστημονικής Φαντασίας: Ιστορίες της μυθολογίας Κθούλου 2, Ωρόρα, 1997.]

Ξεκινά ως ιστορία εφηβικής περιπέτειας και σταδιακά μετατρέπεται σε εφιάλτη τρόμου.

Ο αφηγητής, αρκετά χρόνια μετά, ανακαλεί την μοιραία μέρα του 1982, όταν εκείνος και οι φίλοι του αποφάσισαν να περιπλανηθούν, μαζί με ένα νέο και μυστηριώδη συμμαθητή τους, μέσα σε έναν αγωγό ομβρίων υδάτων, το «Στόμα του Διαβόλου».

Ο Κρύσιλας χτίζει υπομονετικά και επιβλητικά την ατμόσφαιρα με παιδικούς κώδικες και αστικούς μύθους, οδηγώντας τον αναγνώστη στο σημείο της μη επιστροφής, όταν το παιχνίδι μετατρέπεται σε μάχη για επιβίωση.

Εξαιρετική ιστορία τρόμου αλλά και αλληγορία για την ενοχή και το παιδικό τραύμα.

 

Δημοσθένης Κούρτοβικ, «Το άλλο μονοπάτι»
[Λαχανόρυζο του σταυρού, 2012. Πρώτη δημοσίευση στο συλλογικό τόμο: Τα προσωπεία του τρόμου, επιμ. Πανώριος Μάκης, Νέα Σύνορα – Λιβάνη, 1998.]

Ο αφηγητής περνά τις διακοπές του σε ένα νησί μαζί με μια παλιά φίλη και, επιστρέφοντας από τη Χώρα, διαπιστώνει ότι το μονοπάτι που ακολουθούν δεν είναι το ίδιο με αυτό που είχαν ανέβει. Συναντά μια παλιά κρήνη με αραβικά γράμματα, ακούει παράξενους ήχους και, φοβισμένος, φεύγει από το μονοπάτι.

Ο ξενοδόχος τού λέει ότι η κρήνη του Χαλίλμπεη και το παλιό μονοπάτι έχουν καταργηθεί εδώ και δεκαετίες και του διηγείται την ιστορία ενός παράνομου ζευγαριού, ενός φόνου και θρύλων που γεννήθηκαν γύρω από αυτό το μονοπάτι. Ο αφηγητής του απαντά ότι δεν γνώριζε τίποτε για όλα αυτά, και ότι όσα περιέγραψε τα έζησε και δεν ήταν προϊόντα της φαντασίας του.

Χαρακτηριστικό διήγημα του παράδοξου, καθώς στηρίζεται στην αποσταθεροποίηση μιας βιωμένης και αληθινής εμπειρίας.

 

Ειρήνη Μαντά, «Ο Πέτρος και ο Πάνας»
[Έξι ιστορίες για μικρούς σάτυρους, Nightread, 2016]

Μια νεαρή κοπέλα εξιστορεί από τη φυλακή την ερωτική της σχέση με τον Πέτρο, ένα παιδί που ξέρει να πετάει. Μαζί του μαθαίνει να πετάει κι εκείνη. Για να βγάλουν τα έξοδά τους ανοίγουν διαμερίσματα, συνήθως ρετιρέ, πετώντας πάνω από την πόλη.

Η αφηγήτρια όμως είναι εθισμένη στην ηρωίνη και ο Πέτρος προσπαθεί να τη βοηθήσει να ξεκόψει. Τελικά η κοπέλα ελκύεται από μια άλλη μορφή «ελευθερίας»: την καταστροφική φύση του θεού Πάνα.

Η αφήγηση, που συνδυάζει σκληρή πραγματικότητα και φαντασιακό, αφήνει ανοιχτό το ερώτημα αν η φυγή από την πραγματικότητα μπορεί να οδηγήσει στην απελευθέρωση.

 

Στέφανος Σταμάτης, «Το τραίνο»
[Χάρτινοι μύθοι, Αιγόκερως, 1993. Πρώτη δημοσίευση: Φανταστικές ιστορίες, ανθολογία, τομ. 7, Αιγόκερως, 1993.]

Το τρένο παρουσιάζεται αρχικά ως ένα καθημερινό μέσο μετακίνησης. Η αφήγηση όμως αποκτά σταδιακά μια αλλόκοτη διάσταση, όταν εμφανίζεται η φήμη ενός «παράξενου» τρένου, με ένα βαγόνι γεμάτο… κομμένα κεφάλια. Οι λεπτομέρειες γίνονται όλο και πιο φρικιαστικές, δημιουργώντας ένα κλίμα τρόμου, αφού δεν είναι σαφές τι είναι αλήθεια και τι προϊόν υστερίας. Οι Αρχές προσπαθούν να διαλευκάνουν την υπόθεση, οι καταθέσεις όμως αποδεικνύονται αντιφατικές και συγκεχυμένες κι έτσι η υπόθεση καταλήγει στο αρχείο.

Το διήγημα θέτει ερωτήματα για τη φύση της αλήθειας και τη φήμη.

 

Γιάννης Σκαρίμπας, «Η τελευταία των 6 ½ (Τα δρομολόγια θ’ αλλάζαν)»
[Τρεις άδειες καρέκλες, Κάκτος, 1976, 2^η Νεφέλη, 1998]

Παράλογο και παιγνιώδες διήγημα, όπου το παιχνίδι με τον χρόνο ωθεί σε μια νέα αρχή ενώ ο έρωτας αποτελεί αντίβαρο σε φθορά και απώλεια.

Η αφήγηση ξεκινά με ένα φαινομενικά συνηθισμένο ταξίδι με τρένο, το οποίο όμως γρήγορα αποκτά αλλόκοτη διάσταση. Ένα απότομο φρενάρισμα ρίχνει τον αφηγητή στην αγκαλιά μιας άγνωστης κοπέλας απέναντί του, ξεκινώντας ένα αυθόρμητο φλερτ· εκείνη όμως κατεβαίνει στον επόμενο σταθμό.

Ωστόσο, σε ένα επόμενο ταξίδι, η πραγματικότητα αρχίζει να διαλύεται και να μετατρέπεται σε ένα παράλογο σύμπαν. Το τρένο κινείται προς τα πίσω στον χρόνο και οι επιβάτες «ξανανιώνουν» και χάνουν χρόνια από τη ζωή τους.

Η αποκάλυψη έρχεται όταν ο αφηγητής, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού αυτού, ξανασυναντά την άγνωστη εκείνη κοπέλα της πρώτης ιστορίας, η οποία του εξηγεί ότι το τρένο τούς οδηγεί στην εποχή πριν από τη γέννησή τους, δηλαδή στην ανυπαρξία. Σώζεται κατεβαίνοντας την τελευταία στιγμή και ξαναζεί τη ζωή του από την αρχή μαζί με την άγνωστη κοπέλα.

 

7. NOIR ΚΑΙ CRIME

Τα αστυνομικά διηγήματα δεν κάνουν την πρώτη τους εμφάνιση στην πεντηκονταετία που εξετάζουμε, καθώς η παρουσία τους στη νεοελληνική λογοτεχνία χρονολογείται ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα και αποκτά λαϊκή απήχηση κυρίως μέσα από το έργο του Γιάννη Μαρή. Ωστόσο, από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 [2] και ιδιαίτερα μετά το 2000, το ελληνικό αστυνομικό διήγημα γνωρίζει μια εντυπωσιακή ανανέωση. Συλλογικοί τόμοι, περιοδικά, ανθολογίες και θεματικές εκδόσεις δημιουργούν έναν νέο χώρο κυκλοφορίας του είδους, ενώ παράλληλα το αστυνομικό παύει να θεωρείται «παραλογοτεχνία» και αποκτά ισχυρή παρουσία στο λογοτεχνικό γίγνεσθαι.

Την περίοδο αυτή, το αστυνομικό διήγημα διευρύνεται τόσο αφηγηματικά όσο και θεματικά με έντονους κοινωνικοπολιτικούς προβληματισμούς. Το έγκλημα δεν αποτελεί πλέον μόνο γρίφο προς επίλυση αλλά πίσω από αυτό αποκαλύπτεται ένα σύστημα διαφθοράς, πολιτικής βίας, μηχανισμών εξουσίας, χειραγώγησης και οικονομικής εκμετάλλευσης. Έτσι, το αστυνομικό διήγημα συνομιλεί με το πολιτικό χωρίς να εγκαταλείπει το σασπένς και την ανατροπή.

Όμως, υπάρχει και αντίλογος. Η μεταστροφή αυτή το στερεί, εν μέρει, από το «ειδοποιό χαρακτηριστικό του», τον καλοστημένο γρίφο, καθώς «έπαψε να προσφέρει την οξυδερκή ψυχαγωγία που παρείχε» (Π. Μαρτινίδης, 1994).

Noir πόλη

Η υποκατηγορία του noir αστυνομικού διηγήματος μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την εξιχνίαση του εγκλήματος προς τους μηχανισμούς εξουσίας που το γεννούν. Το έγκλημα εμφανίζεται ως σύμπτωμα ενός διεφθαρμένου κοινωνικού και πολιτικού συστήματος, καθώς πίσω από δολοφονίες, εκβιασμούς, εξαφανίσεις ή κυκλώματα αποκαλύπτονται σχέσεις διαπλοκής ανάμεσα σε κράτος, οικονομική εξουσία, ΜΜΕ, εκκλησία και υπόκοσμο.

Οι ήρωες των ιστοριών είναι κουρασμένοι δημοσιογράφοι, αποτυχημένοι ιδιωτικοί ντετέκτιβ, άνθρωποι του περιθωρίου.

Η θεματική ποικίλει: από τον εμφύλιο και τη δικτατορία έως τα σύγχρονα σκάνδαλα διαφθοράς και τα οικονομικά συμφέροντα.

Το noir είναι παντού.

  

Ανδρέας Αποστολίδης, «Εφιάλτης»
[Αστυνομικές ιστορίες για πέντε δεκαετίες, Άγρα, 1998]

Διήγημα που διαδραματίζεται στην Αθήνα των Δεκεμβριανών 1944 παντρεύοντας το αστυνομικό σασπένς και την ιστορική τοιχογραφία με νευρώδη, κινηματογραφικό ρυθμό.

Πρόκειται για την απελπισμένη προσπάθεια δύο φίλων –του γλύπτη Λέλου και του «Παύλου»– να ξεφύγουν από την ομηρία τους στην κλινική «Λυμπέρη», ανάμεσα σε ΕΛΑΣίτες, Χίτες και μπλόκα βρετανικών στρατευμάτων.

Αφήγηση με λεπτομέρειες του χώρου, ενδυμάτων, μικρών καθημερινών σκηνών και προσώπων: της πανούργας αριστοκράτισσας, του μυστηριώδους πάτερ (Άγγλου πράκτορα), της ταπεινής και λαϊκής μοδίστρας.

Πικρό σχόλιο για την εποχή: σε δύσκολους καιρούς η επιβίωση είναι ζήτημα μεταμόρφωσης και ψέματος.

 

Τιτίνα Δανέλλη, «Ο Λέων της Νεμέας»
[Από τον συλλογικό τόμο: Κλέφτες και αστυνόμοι, Ψυχογιός, 2013.]

Υπαρξιακό αφήγημα που ισορροπεί μεταξύ πολιτικής καταγγελίας και σάτιρας της δημοσιογραφίας.

Μια μαυροντυμένη γυναίκα, η Μάγδα, εμπιστεύεται στην δημοσιογράφο Ευγενία, ότι βρήκε πτώμα ποντικού σε κουτί επώνυμων μπισκότων. Η Ευγενία δεν της δίνει την πρέπουσα σημασία και την παραπέμπει στις αρχές. Στη συνέχεια όμως η είδηση της πυρκαγιάς στο σπίτι της Μάγδας, και κατόπιν ο θάνατός της σε «δυστύχημα», την κατακλύζουν οι ενοχές, καθώς αδιαφόρησε για την περίπτωσή της ως όφειλε ως δημοσιογράφος.

Ακολουθεί μια έρευνα, όπου τελικά η Ευγενία βρίσκεται αντιμέτωπη με έναν εργοστασιάρχη, τον «Λέοντα» της Νεμέας. Η Ευγενία τον κατηγορεί ρητώς και ευθαρσώς, αλλά εκείνος αρνείται με κυνικό ύφος και πάνοπλος από διασυνδέσεις.

 

Πέτρος Μαρτινίδης, «Ο θάνατος είναι πάντα άδικος»
[Από άλλοθι σε άλλοθι, 10+3 Αστυνομικά διηγήματα, Νεφέλη, 2013. Πρώτη δημοσίευση στον συλλογικό τόμο: Ελληνικά εγκλήματα 3, Καστανιώτης, 2008.]

Το διήγημα συνδυάζει αστυνομικό μυστήριο, αιχμηρό κοινωνικό σχόλιο και ειρωνικό χιούμορ.

Ο αφηγητής, δημοσιογράφος με κυνική και ευφυή ματιά, βρίσκεται παγιδευμένος σε ένα κύκλωμα εκβιασμών που μπλέκει πολύτιμα βυζαντινά κειμήλια, σκανδαλιστικές φωτογραφίες και εκκλησιαστικούς παράγοντες.

Η πλοκή εξελίσσεται με ρυθμό κινηματογραφικού θρίλερ: ο αφηγητής εκβιάζεται με διορία δύο ωρών για να φέρει το «σωστό» εικόνισμα, αλλιώς η Ιουλία, μια εντυπωσιακή γυναίκα που πριν λίγο γνώρισε, θα χάσει τη ζωή της. Η αναζήτηση του αντικειμένου αποκαλύπτει ένα δίκτυο συμφερόντων όπου εκκλησία, δικαιοσύνη και υπόκοσμος συνδέονται σε μια ύποπτη συναλλαγή.

Γράφτηκε σε περίοδο που στα ΜΜΕ κυριαρχούσε η «Υπόθεση Βατοπεδίου» – μια σειρά αμφιλεγόμενων ανταλλαγών ακινήτων και οικοπέδων μεταξύ του Ελληνικού Δημοσίου και της Μονής Βατοπεδίου του Αγίου Όρους.

 

Φώντας Λάδης, «Καταμερισμός εγκλήματος»
[Άνθρωποι και κούκλες, Εξάντας, 1987, πρώτη δημοσίευση περ. Λαβύρινθος, 1982]

Αστυνομική ιστορία κινηματογραφικού ρυθμού, με έκδηλο κοινωνικό σχόλιο και noir σκοτεινιά.

Ο ιδιωτικός ντετέκτιβ Φοίβος Μαύρος προσπαθεί να εξαρθρώσει ένα κύκλωμα διακίνησης ηρωίνης γύρω από τις γραμμές του ηλεκτρικού, μεταξύ Ομόνοιας και Πειραιά. Η έρευνά του τον οδηγεί σε τρεις ζητιάνους: το Σκιάχτρο, τον Μαέστρο και το Παιδί –έναν παράλυτο σε αναπηρικό καροτσάκι. Ο ντετέκτιβ τους παρακολουθεί για να εντοπίσει τον «Διευθυντή», τον άνθρωπο που κινεί τα νήματα. Οι τρεις ζητιάνοι όμως, εν αγνοία του, οργανώνουν τη δολοφονία του Διευθυντή στο τελευταίο βαγόνι του ηλεκτρικού.

Ο Λάδης υπονομεύει την παραδοσιακή αστυνομική αφήγηση, καθώς η λύση του μυστηρίου δεν αποκαλύπτεται από τον ντετέκτιβ αλλά από τον παντογνώστη αφηγητή.

Οι φαινομενικά αδύναμοι και περιθωριακοί ήρωες αποδεικνύονται τελικά οι πιο ικανοί να αντισταθούν στην εξουσία. Το Σκιάχτρο, ο Μαέστρος και το Παιδί λειτουργούν σαν μια παράδοξη τριάδα: ο ένας βλέπει, ο άλλος ακούει, ο τρίτος σκέφτεται και σχεδιάζει.

Αλληγορία για την αλληλεγγύη των απόκληρων.

 

Βασίλης Βασιλικός, «Η κασέτα»
[Στο συλλογικό τόμο Ελληνικά εγκλήματα 3, Καστανιώτη, 2009]

Χαρακτηριστικό δείγμα της πολυφωνικής και ντοκιμαντερίστικης γραφής του Βασιλικού.

Η «Κασέτα» περιστρέφεται γύρω από τον μυστηριώδη θάνατο του «Κ.», ενός Έλληνα πολιτικού εξόριστου και αντιστασιακού στη Σουηδία, την εποχή της δικτατορίας 1967-1974. Ο Κ. βρίσκεται νεκρός, πυροβολημένος στον δεξί κρόταφο από σφαίρα, παρότι ήταν αριστερόχειρας, γεγονός που γεννά υποψίες δολοφονίας. Το διήγημα είναι μια συρραφή απομαγνητοφωνημένων διαλόγων φίλων και γνωστών του Κ., που φωτίζουν τις τελευταίες ημέρες της ζωής του και τον χαρακτήρα του. Άλλοι υποστηρίζουν ότι αυτοκτόνησε για ψυχολογικούς λόγους, εξαιτίας κάποιου εκβιασμού, ενώ άλλοι μιλούν για δολοφονία από παρακρατικούς ή μυστικές υπηρεσίες, λόγω της αντιδικτατορικής του δράσης. Κάθε φωνή προσθέτει ένα κομμάτι από τον Κ., χωρίς ποτέ να συνθέτει οριστικά την αλήθεια για τον θάνατό του.

Ο Βασιλικός δεν ενδιαφέρεται να αποκαλύψει αν ο Κ. δολοφονήθηκε ή αυτοκτόνησε, αλλά να δείξει πώς η Ιστορία, η βία και η ιδεολογική σύγκρουση διαβρώνουν τον άνθρωπο από μέσα.

  

Γ. Νίκας, «Hitman»
[Ένα εκατομμύριο δολάρια, Νεφέλη, 2005]

Αφήγηση που μιμείται συνειδητά το ύφος του αμερικανικού νουάρ: κυνικός αφηγητής, βία και χρήμα.

Ένας αποτυχημένος ιδιωτικός ντετέκτιβ, βυθισμένος στο αλκοόλ, μπλέκεται σε μια φαινομενικά απλή υπόθεση απιστίας. Μια γοητευτική κυρία, η Κλάρα Λαμάρ, τον προσλαμβάνει για να μάθει αν ο σύζυγός της την απατά, όμως η υπόθεση παρεκτρέπεται σε κάτι σκοτεινό: τον πείθει να τον δολοφονήσει για χάρη της, και ο ντετέκτιβ, παρασυρμένος από το χρήμα και το σεξ, τον σκοτώνει σκηνοθετώντας τη σκηνή ως διάρρηξη.

Η ανατροπή έρχεται αμέσως μετά: η Κλάρα απομακρύνεται και ο ντετέκτιβ διαπιστώνει ότι η Κλάρα έχει εραστή, και ότι το σχέδιο ήταν καλά προσχεδιασμένο για να ξεφορτωθούν τον άντρα της.

Το διήγημα αναδεικνύει τα βασικά μοτίβα του νουάρ: απληστία, εξαπάτηση, ερωτικό πάθος και μια δικαιοσύνη όπου όλοι πληρώνουν το τίμημα των επιλογών τους.

 

Υπαρξιακό crime

Η υποκατηγορία δεν εστιάζει στη δράση αλλά στον εσωτερικό κόσμο των πρωταγωνιστών. Το έγκλημα εδώ δεν αποτελεί γρίφο προς επίλυση, αλλά έκφραση καταπιεσμένων επιθυμιών, ενοχών και εμμονών. Οι αφηγήσεις περιστρέφονται γύρω από τις σχέσεις, τις γνωριμίες και τις επαφές των προσώπων και το αστυνομικό λειτουργεί ως αφορμή παρά ως πλοκή μυστηρίου.

Οι ήρωες βρίσκονται αντιμέτωποι με τις ίδιες τους τις επιθυμίες και τις φαντασιώσεις και η αφήγηση αποκτά εξομολογητικό χαρακτήρα. Το ενδιαφέρον μετατοπίζεται από το «ποιος το έκανε» στο «γιατί» και κυρίως στο «πώς βιώνεται αυτό».

Υφολογικά κυριαρχούν η ελλειπτικότητα, ο υπαινιγμός και η αργή αποκάλυψη.

 

Δημήτρης Νόλλας, «Τα συγγραφικά δικαιώματα»
[Το τρυφερό δέρμα, Καστανιώτης, 1982. Πρώτη δημοσίευση περ. Αντί,τχ.157-158, 1980. Τώρα στο: Οι ιστορίες είναι πάντα ξένες. Τα διηγήματα 1974-2016, Ίκαρος, 2016.]

Η αφήγηση ξεκινά με τη δολοφονία ενός φαρμακοποιού στο κέντρο της Αθήνας, ένα έγκλημα που μοιάζει ακατανόητο, καθώς οι δύο σφαίρες που βρέθηκαν στο σώμα του ήταν διαφορετικού διαμετρήματος. Στο κέντρο της ιστορίας ένας αστυνομικός ρεπόρτερ και ένας διευθυντής εφημερίδας. Ο ρεπόρτερ αφηγείται μια προσωπική εμπειρία από την Ολλανδία, όταν γνώρισε μια μυστηριώδη γυναίκα, τη Laura, σε ένα μπαρ. Η γυναίκα πηγαίνει κάποια στιγμή στην τουαλέτα και δεν επιστρέφει, ενώ ο μπάρμαν αρνείται ακόμη και την παρουσία της, οδηγώντας τον αφηγητή σε σύγχυση.

Ο Νόλλας χρησιμοποιεί το έγκλημα όχι για να οδηγήσει στη λύση, αλλά για να μιλήσει για μια ανθρώπινη ζωή που χάθηκε και όχι για τον μυστηριώδη τρόπο που χάθηκε.

Μινιμαλιστική γραφή, πυκνή από λεπτομέρειες και υπαινιγμούς, διάλογοι κινηματογραφικοί.

 

Άννα Δάρδα – Ιορδανίδου, «Summertime»
[Δημοσίευση: Φάκελος: 7 γυναίκες, επιμ. Βίκυ Χασάνδρα, περ. Πολάρ, τχ. 4, 2019]

Διήγημα-εξομολόγηση σε μορφή διαλόγου που ανασκάπτει το παρελθόν δύο γυναικών, οι οποίες συναντιούνται σε ώριμη ηλικία. Η αφήγηση ξετυλίγει παλιές ενοχές και πόθους, όπως τη σύνδεσή τους με τον μυστηριώδη Αλαίν. Καθώς κυλά η ιστορία μέσα από τις αναμνήσεις, αποκαλύπτεται ένα έγκλημα πάθους.

Σύντομο μονόπρακτο θεατρικό διήγημα που κορυφώνεται αναπάντεχα.

 

Τάκης Μανωλόπουλος, «Οι μαριονέτες»
[Εγκλήματα της μιας σελίδας, Βεργίνα, 2003]

Η αφήγηση ξεκινά αθώα, περιγράφοντας την τέχνη κάποιου που κατασκευάζει μαριονέτες σε φυσικό μέγεθος για λόγους αληθοφάνειας.

Ωστόσο, η αφήγηση αποκτά σκοτεινή χροιά όταν η σύζυγός του τον απατά με τον κολλητό του. Η τέχνη της μαριονέτας μετατρέπεται σε εργαλείο εκδίκησης και διπλού φόνου, και η τελευταία παράσταση αποκτά μια μακάβρια διάσταση. Ο αναγνώστης βιώνει ένα διπλό σοκ: όχι μόνο από τον φόνο των δύο εραστών, αλλά κυρίως από το γεγονός ότι η παράσταση συνεχίζεται σαν να μη συνέβη τίποτα, με το κοινό ανυποψίαστο.

Σημείωση: Η μεταμοντέρνα και αυτοαναφορική εκδοχή του αστυνομικού, αν και αποτελεί τμήμα της εξέλιξης του είδους, επειδή συνδέεται με τις τεχνικές της μεταμυθοπλασίας, εξετάζεται στο επόμενο κεφάλαιο.

///

Από τη συναγωγή των τριών ενοτήτων φαίνεται ότι, παρά τις μεγάλες διαφορές τους, η σάτιρα, το φαντασιακό και το noir έχουν ένα κοινό στοιχείο: μετασχηματίζουν την πραγματικότητα για να μιλήσουν γι’ αυτήν από διαφορετική γωνία.

Η σάτιρα και η παρωδία δουλεύουν με την υπερβολή, το χιούμορ και την αντιστροφή καταστάσεων, το φαντασιακό με την κατασκευή εναλλακτικών κόσμων –σε άμεση συνάρτηση και διάλογο με τον «δικό» μας, ενώ το αστυνομικό χρησιμοποιεί το έγκλημα, το μυστήριο και την απειλή όχι ως αυτοσκοπό αλλά για να σχολιάσει την κοινωνία και τις παθογένειές της.

Πίσω από αυτή την ποικιλία υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής: και οι τρεις κατηγορίες απομακρύνονται από τον άμεσο τρόπο αφήγησης της «ορθόδοξης» γραφής, και κοιτάζουν την πραγματικότητα από πλάγια γωνία.

Η σάτιρα χλευάζει την εξουσία, τη γραφειοκρατία, την υποκρισία, τον μικροαστισμό, τις «μεγάλες αξίες».

Το φαντασιακό κατασκευάζει τεχνητές πραγματικότητες, κλώνους, συστήματα ελέγχου, εξωγήινους κόσμους, αλλά τα ερωτήματα που θέτει είναι καίρια για την εξουσία, την τεχνολογία, την αλλοτρίωση, την ελευθερία.

Το noir παραμένει μέσα στον πραγματικό αστικό κόσμο, αλλά τον παρουσιάζει σκοτεινό, απειλητικό και διεφθαρμένο.

Έτσι, οι τρεις αυτές κατηγορίες, μπορούμε να πούμε ότι συγκλίνουν στο εξής: η άμεση αναπαράσταση της πραγματικότητας δεν επαρκεί για να εκφράσει τη σύγχρονη εμπειρία, αλλά χρειάζεται παραμόρφωση, υπερβολή ή φαντασιακό πλαίσιο.

Υπάρχει, νομίζω, μια ενδιαφέρουσα σύγκριση με το προηγούμενο «ορθόδοξο» σώμα του Α΄ μέρους. Εκεί, η επώδυνη εμπειρία, η βία ή η πολιτική διάψευση ζητούν απάντηση στο ερώτημα «τι άφησε πίσω του;». Στο Β΄ μέρος, οι τρεις νέες κατηγορίες κινούνται διαφορετικά. Για να κατανοήσουν ή και να αποκαλύψουν τον κόσμο, τον κάνουν παράλογο, εφιαλτικό, κωμικό ή εγκληματικό.

Η διαφορά λοιπόν, δεν είναι θεματική αλλά αφηγηματική: αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο η λογοτεχνία αναπαριστά την πραγματικότητα.

 ///

Σημειώσεις Β΄ μέρους

[1]: Ορισμένοι πεζογράφοι προσφεύγουν στο φανταστικό με στόχο να δημιουργήσουν το ποιητικό, άλλοι για να καλλιεργήσουν μια πεζογραφία ιδεών, άλλοι για να ασκήσουν κριτική στο προβληματικό πραγματικό, άλλοι για να διερευνήσουν το οικείο μέσω του αλλότριου, κι άλλοι προσπαθώντας να συλλάβουν το ασύλληπτο (Ε. Κοτζιά, 2020).

[2]: «Στην διάρκεια της δεκαετίας του ’80 είχαν προηγηθεί αποσπασματικές προπαρασκευαστικές κινήσεις. Το 1980 ο Θωμάς Γκόρπας υπερασπίστηκε το αστυνομικό στο περιοδικό Αντί∙ το 1981 η Τιτίνα Δανέλλη και ο Μάνος Κοντολέων εξέδωσαν το αστυνομικό “Ένα κι ένα κάνουν όσα θες”∙ το 1982 ο Φώντας Λάδης άρχισε να δημοσιεύει αστυνομικά διηγήματα, ενώ την ίδια χρονιά είδε το φως η κρίσιμη ιδεολογική παρέμβασή του στην εφημερίδα Ριζοσπάστης. Το 1982 κυκλοφόρησε το δοκιμιακό “Συνηγορία της παραλογοτεχνίας” του Πέτρου Μαρτινίδη και το αστυνομικής υφής διήγημα του Δημήτρη Νόλλα “Συγγραφικά δικαιώματα”, ενώ το 1984 εγκαινιάστηκε η κλασική αστυνομική σειρά των εκδόσεων Άγρα, υπό την επιμέλεια του Ανδρέα Αποστολίδη. Το 1985 η Τιτίνα Δανέλλη δημοσίευσε αστυνομικές ιστορίες στον Ριζοσπάστη, ενώ το 1987 ο Φίλιππος Φιλίππου κυκλοφόρησε το πρώτο του αστυνομικό “Κύκλος θανάτου”, καθώς και ο Δημοσθένης Κούρτοβικ “Το φθινόπωρο της Έβα-Ανίτα Μπένγκτσον”» (Ε. Κοτζιά, 2020).

*

*

*