*

ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ ΤΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ
γράφει ο Γιάννης Παρασκευόπουλος

~.~

Ο Θεός να ευλογήσει την ψυχή μου και να με κάνει καλύτερο. Ή να με ξεκάνει.
ΡΟΜΠΕΡΤΟ ΜΠΟΛΑΝΙΟ

Τον κόσμο εμείς μολύνουμε θεότητες πικρές
κι όμως η σκέψη μας συχνά προς τον Θεό γυρίζει.
ΓΚΟΤΤΦΡΗΝΤ ΜΠΕΝ

Δέξο με μειδιόωντα.
ΝΟΝΝΟΣ, Διονυσιακά

Ονειρεύομαι τόσο πολύ που συχνά χάνω την πραγματικότητά μου.
ΑΛΕΞΗΣ ΑΚΡΙΘΑΚΗΣ

Χάσαμε την ψυχή μας στους συνωστισμούς.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΚΡΗΣ

Η κόλαση των ποιητών είναι η ασχήμια, γι’ αυτό οι ποιητές χρειάζεται να oπλοφορούν.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΥΦΑΝΤΗΣ

Ας πάρουμε κυριολεκτικά αυτόν τον στίχο του ποιητού Υφαντή, από τη μακρινή πλέον χρονιά του 1976. Να υπενθυμίσω ότι πολλάκις στο παρελθόν οι ποιητές λάμβαναν τα μέτρα τους όχι μόνον εναντίον της ασχήμιας, ή —πιο σωστά— της δυσμορφίας, που ήταν αναγκασμένοι να ανταμώνουν στο διάβα τους και να ανέχονται στην καθημερινότητά τους, αλλά και εναντίον των πιθανών εχθρών τους που θέλησαν να τους βλάψουν όχι μόνον ηθικά και κοινωνικά, αλλά και σωματικά.

Στην πρεμιέρα της ταινίας των Νταλί και Μπουνιουέλ Ένας ανδαλουσιανός σκύλος (Un Chien Andalou, 1929) που έλαβε χώρα στον θρυλικό κινηματογράφο Studio 28, το οποίο βρίσκεται μέχρι σήμερα στο νούμερο 28 της οδού Tholozé στο 18ο Διαμέρισμα των Παρισίων, τα γιουχαΐσματα, οι προπηλακισμοί και οι αποδοκιμασίες απέκτησαν τέτοια σφοδρή και βίαιη διάσταση που ούτε ο Χένρυ Μίλλερ ούτε η Αναΐς Νιν ούτε και η σουρεαλιστική ομάδα μπόρεσαν να σταματήσουν τους εξοργισμένους θεατές ούτως ώστε να συνεχιστεί η προβολή. Από την επομένη, ο Μπουνιουέλ, φοβισμένος από τις απειλές, ξεκίνησε να κουβαλάει πάνω του ένα ρεβόλβερ σε περίπτωση που…

Σήμερα, στην εποχή της επιβεβλημένης δημοκρατικής κακογουστιάς που επίπλαστα λαμβάνει χώρα μέσω της ομοιογενοποίησης καθώς επίσης και του θριάμβου της επέκτασης της μεγαλούπολης (τους τελευταίους αιώνες προηγείται η ποσοτικοποίηση), δεν γνωρίζω κάποιον ποιητή που να οπλοφορεί, καθότι δεν νομίζω ότι οι στίχοι του ή οι εικόνες του προκαλούν κάποιο αίσθημα απειλής για τους συγκαιρινούς του.[1] Παρομοίως σκέφτομαι και για διάφορους τόπους που θεωρούνται επικίνδυνοι και κακόφημοι, απειλητικοί προς την ευταξία και την κοινωνική οργάνωση και συνοχή. Όπως και με την λειτουργία του ποιητή, οι ρόλοι που παίζουν οι τόποι στη διαμόρφωση της υποκειμενικότητας, καθώς και της συλλογικής προσωπικότητας, έχουν ουδετεροποιηθεί όχι μόνον από την αδιαφορία της ίδιας της κοινωνίας, αλλά κι εκ των έσω, δηλαδή από τις ίδιες τις φωνές που πρεσβεύουν τη ριζοσπαστικότητα της νεωτεριστικής ποίησης ως ενός μέσου του κοινωνείν, ακόμη και ενός επι-κοινωνείν της απόλυτης καταστροφής της παραμορφωμένης κοινωνίας (όπως εμφανίστηκε ως πρόταγμα με κάποιες ροές της πρωτοπορίας) και της αναζήτησης διεξόδου στον τελματικό βαθμό σήψης του αστικού πολιτισμού ή, άλλως, της παρακμής της αστικής κοινωνίας. Η περιγραφόμενη ουδετεροποίηση προέρχεται από την ομογενοποίηση των τόπων που μέσα από τη μήτρα τους δεν μπορει παρά να προβάλλει η μηχανοποιημένη ανθρώπινη ύπαρξη.

«Ο ποιητής είναι τα μάτια του παρόντος», είχε αναφέρει εμβριθώς ο ταλαιπωρημένος από το βάρος του σταλινικού καθεστώτος Βλαντίμιρ Χόλαν. Η ματιά του ποιητού, απαλλαγμένη από οποιοδήποτε ιδεολογικό πέπλο, δεν οφείλει μόνον να καταγράψει αυτό που βλέπει, αλλά και να μετα-ποιήσει αυτήν την πραγματικότητα. Ο ποιητής, μετά τους Έλληνες, μόνο παιδί μπορεί να γίνει και μόνον ως τέτοιο μπορεί να παίζει με τη γλώσσα και το πραγματικό. «Ω Σόλων, Σόλων, εσείς οι Έλληνες είστε πάντοτε παιδιά. Έλληνας γέρος δεν υπήρξε ποτέ», αναφώνησε ο Αιγύπτιος ιερέας. Από που προκύπτει αυτή η παιδικότητα που προσάπτεται στους Έλληνες και που θεωρώ ότι οι ποιητές εξασκούν από εκείνους μέχρι σήμερα; Μία μόνον ερμηνευτική προσέγγιση, προσωπικώς, μπορώ να αποτολμήσω, σε αντιδιαστολή με τους πλατωνικούς χαρακτήρες: από το ελληνικό βλέμμα. Το ηλιακό φως δεν υπήρξε για το πνευματικό τοπίο των Ελλήνων κάποια ευτυχής συγκυρία ανέμελης διαβίωσης. Τουναντίον, φανέρωσε τη θνητότητα με όλες τις κακουχίες και τις ευτυχίες που μπορεί αυτή να βιώσει (ειρήσθω εν παρόδω ότι η λέξη βίος είναι ομόρριζη με την λέξη βία). Το ελληνικό και εν γένει το μεσογειακό φως είναι ακραία βίαιο όσο και αθώο, καθαρό, διαυγές και υγιώς διαφωτιστικό· δεν αφήνει περιθώρια για νοητικές σκιές, παρερμηνείες, παρ-εξηγήσεις και κρυφά εγκλήματα. Γι’ αυτό και ο Ήλιος ανακηρύχθηκε Θεός, του οποίου οι αχτίνες έχουν τη δυνατότητα να εμφανίσουν το κακό στους ανθρώπους και, στη συνέχεια, εκείνοι να απονείμουν δικαιοσύνη. Εξ ου και οι Έλληνες εμφανίστηκαν ως κατακτητές του πραγματικού ή του επιστητού· το παρατήρησαν, το ανέλυσαν, το εκ-ποίησαν και το μεταμόρφωσαν. Σε αυτήν τη διαδικασία η υιοθέτηση του βλέμματος του παιδιού απέκτησε έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα. Τα μικρά παιδιά αντιλαμβάνονται σιγά-σιγά το σώμα τους και τις δυνατότητές του, ξεχύνονται στον χώρο και ασχολούνται με ό,τι στους μεγάλους φαντάζει αδιανόητο. Τα παιδιά ασχολούνται με την κρυμμένη σαφήνεια του κόσμου, με ό,τι δεν αντιλαμβάνονται ως χρηστικό και μη, και εν συνεχεία το διαφοροποιούν από την κανονιστική του λειτουργία παίζοντας μαζί του.

Παρομοίως και οι Έλληνες. Με τη διαφορά βέβαια ότι εξάσκησαν το παιχνίδι ως τέχνη πολιτική και ποιητική ανάγοντας τη συνείδηση της θνητότητάς τους σε αυτό που ο Εμπειρίκος διαπίστωσε για εκείνους: «έκαναν ίστρο της ζωής τον φόβο του θανάτου». Ακόμα και ο Πλάτων, που τόσο πολύ απεχθανόταν τους ποιητές όπως και τους δραματουργούς, επιθυμώντας να τους εξορίσει από την Πολιτεία του, εξάσκησε την ποίηση (οι αντιφάσεις της φιλοσοφίας) καθώς και τη σκηνοθεσία σε υψηλό βαθμό στους διαλόγους του. Η υψηλή τέχνη του ζην καθώς και του ζην παιγνιωδώς των Ελλήνων ταυτίζεται σε μεγάλο βαθμό με τη θάλασσα, από τον Ιάσωνα μέχρι, θα τολμήσω να πω, τον Καββαδία. Σε αυτόν τον συσχετισμό προβαίνει και ο Κλαούντιο Μάγκρις στο βιβλίο του Μικρόκοσμοι:

«Η θάλασσα, άπιστη κι άπειρη, είναι ο χώρος αυτής της ξέφρενης περιπέτειας που διαβρώνει νόμους και βωμούς και για την οποία δεν υπάρχει τίποτα απαγορευμένο· είναι ο χώρος της ιερόσυλης Ιστορίας. Το ελληνικό πνεύμα είναι αυτή η ευελιξία, η άπιστη σαν την θάλασσα».

Οι Έλληνες σχημάτισαν με το διατί μια σειρά από επιστήμες, αλλά θεωρώ ότι το σημαντικότερο ερώτημα που έθεσαν ήταν το πολύ απλό: γιατί όχι; Περιπετειώδες ερώτημα που υπέβαλε στην ύπαρξή του και ο θεμελιωτής της σύγχρονης ποίησης, μέγιστος ταξιδιώτης και οπαδός του Μεγάλου Παιχνιδιού, Αρθούρος Ρεμπώ.

Πέρα από την απαξίωση της ποίησης, ερχόμαστε αντιμέτωποι και με την απαξίωση των τόπων. Η πλειονότητα των σύγχρονων γραφιάδων αντικατέστησε τη μάχη με τον θάνατο και την καριέρα. Οι συγγραφείς προσπαθούν να είναι όσο το δυνατόν συμπεριληπτικοί, πράγμα αδύνατον, με μόνο στόχο να αποσπούν τους αναγνώστες από την πραγματικότητα, αντί να τέμνουν το πραγματικό ή να βάζουν δυναμίτη στη φαντασία. Από την κατα-γραφή περνάμε στη δια-γραφή. Οι ποιητές, όπως και οι απελευθερωμένοι τρόπον τινά τόποι, δεν καταφέρνουν δυστυχώς, πλέον, να φέρουν προς το μέρος τους μεγάλη μερίδα της μάζας μεταμορφώνοντά την από αριθμούς σε Ανθρώπους. Οι φωνές όπως και οι τόποι παίζουν πάνω σε μια τεντωμένη συγχορδία μιας ελάσσονος κλίμακας η οποία, ανά περιόδους, ευτυχώς, μπορεί να φθάσει σε ένα κρεσέντο μεγαλεπήβολης συμφωνίας. Λαμπρά παραδείγματα διαθέτουμε.

Σε αυτήν την περίπτωση μπορούμε στη συγχρονία μας να ξεκινήσουμε να διερωτόμαστε: είναι οι τόποι που διαμορφώνουν τους χαρακτήρες ή οι χαρακτήρες διαμορφώνουν τους τόπους μέσα σε αυτό το πλέγμα συγκρούσεων και δικτύωσης των σημείων που αποκαλούμε πραγματικότητα; Συμπληρωματικά: μπορούμε πάνω σε αυτήν, ή και μέσα σε αυτήν, την πραγματικότητα να εξασκήσουμε οποιαδήποτε μορφή παιγνιδιού στους τόπους;

~.~

Σε ένα συνεντευξιακό δεκάλεπτο προσωπικής χρήσης που μου παραχώρησε ο Ζαν-Κριστόφ Μπαϊγύ[2] χάριν της ιδιότητας μου ως ελληνόφωνου υποκειμένου, καθώς και της αθηναϊκής μου καταγωγής, ο στοχαστής μού εξέθεσε τον θαυμασμό του για τα ελληνικά καφενεία των περασμένων εποχών και πιο συγκεκριμένα για το «Καφέ Νέον» (1920-2010· παλαιότερη ονομασία: «Νέον Βυζάντιον»). Το τελευταίο αποτελεί εξάλλου και τίτλο βιβλίου του (Café Neon et autres îles, Arléa, 2021), που το περιεχόμενό του καλύπτει τις ταξιδιωτικές περιηγήσεις του ανά την Ελλάδα καθώς και μια εξαιρετική περιγραφή του εν λόγω μέρους.

Τα ενενήντα χρόνια ζωής του καφενείου συνδέονται όχι μόνο με την καθημερινή ζωή της Ομόνοιας αλλά και με τη νεοελληνική λογοτεχνία και ποίηση. Επάνω στα μαρμάρινα τραπέζια του, καθισμένοι στις βιεννέζικες καρέκλες του, ήπιαν τον ελληνικό τους καφέ οι Λαπαθιώτης, Τσαρούχης, Κατσαρός και φυσικά ο ομονοιακός Γιώργος Ιωάννου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους ξένους επισκέπτες, όπως μου εκμυστηρεύθηκε ο Μπαϊγύ, προκαλεί ο πρωταθλητισμός στο τάβλι, που ως γνωστόν απορροφά τους παίκτες πάνω από μισή ημέρα.

Όμως ο συγγραφέας, στο σύντομο αλλά περιεκτικό του βιβλίο, φρόντισε να εμβαθύνει την ιστορική του σκαπάνη, όχι μόνο με φτυάρι αλλά και με ένα λεπτεπίλεπτο πινέλο, ούτως ώστε να προβεί σε συνειρμούς όπως και σε συσχετισμούς ανάμεσα στον τρόπο ζωής των Νεοελλήνων και των Ιρανών, βασιζόμενος στην εξέταση της εκτεταμένης χρήσης των τόπων από τους κατοίκους των δύο αυτών γεωγραφικών περιοχών, αναδεικνύοντας έτσι τους στενούς συν-δέσμους του ανάμεσα στις διαφορετικές χρονικότητες ‒ εκείνης του παρελθόντος και ενός εύθραυστου παρόντος που βρίσκεται υπό συνεχή μεταμόρφωση. Η εμβριθής φαντασία μπορεί να αποσπάσει το πέπλο του χριστιανισμού πάνω από την πόλη της Αθηνών. Εκεί που αυτό το ιστορικό-χρονικό διάκενο μπορεί να ανοιχτεί με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο είναι η περιοχή γύρω από την Ακρόπολη, δηλαδή από τη Διονυσίου Αρεοπαγίτου μέχρι την Πνύκα, περνώντας από τον πικιωνικό δρόμο που αναδεικνύει το αρχαίο αθηναϊκό τοπίο. (Τα αποχρωματισμένα και μισογκρεμισμένα ελληνικά κτίσματα σε συνδυασμό με την έντονη παρουσία δένδρων δυναμιτίζουν τη φαντασία αντί να την αποθαρρύνουν να διαπραγματευτεί το παγανιστικό ή πανθεϊστικό παρελθόν της πόλης). Στην περίπτωση της Περσίας, τα συμβολικά μοτίβα και τα υλικά σημαινόμενα είναι διαφορετικά: τα πλατάνια στους δρόμους της Τεχεράνης αναζωπυρώνουν στο προϊσλαμικό και ζωροαστρικό παρελθόν της περιοχής, οδηγώντας τους κατοίκους να απαθανατίζουν το παρελθόν μέσω μιας καθημερινής πολιτισμικής και σωματικής έκφρασης ‒ της τροφής. Στην συνοικία Φαρμανιέχ, κατά τον συγγραφέα, η ουρά σε έναν φούρνο ήταν τόσο μεγάλη και όχι δίχως βάσιμο λόγο: το συγκεκριμένο αρτοποιείο συνεχίζει να παράγει τα sangaks, αυτό το είδος επιμήκους και λεπτού ψωμιού, φρεσκοψημένου σε καυτές πέτρες, που όταν βγαίνει από τον φούρνο τα χέρια των πελατών που το κρατούν φαίνεται να καίγονται προς στιγμήν.

Κι ακριβώς ετούτος ο τρόπος παρασκευής του ψωμιού ανάγεται στην εποχή των Αχαιμενιδών. Η απαθανάτιση του παρελθόντος, δηλαδή ο τρόπος τού να το κρατάει κανείς ζωντανό μέσω των βιολογικών του αναγκών και εν συνεχεία μέσω των πολιτισμικών του κινήσεων, διαμορφώνει μια σειρά από στρώματα, —αόρατα και ορατά, απτά και φαντασιακά—, πάνω στη χρονικότητα που ζούμε, —δεν θα ήθελα να αναφερθώ στο περίφημο παλίμψηστο, αλλά θα προτιμήσω τον όρο του Μπαϊγύ, δηλαδή το κολάζ (collage)—, τα οποία ως ένα είδος ιστορικής μουσικής συμφωνίας ακούγονται στην καθημερινότητα αφού είναι εκείνα που την έχουν διαμορφώσει. Σε πολλές περιπτώσεις δεν πρόκειται για μια συνειδητή απόφαση εκ μέρους ενός λαού, αλλά πιο πολύ μια τάση ενός ομαδικού και κοινωνικού ασυνειδήτου να βγαίνει στο φως της ημέρας από τα ιστορικά σκοτάδια και να διαμορφώνει ήθη και έθιμα, τα οποία —εφόσον προϋπήρχαν— αναδημιουργούνται και αναπροσαρμόζονται κατά τις συνθήκες, δίχως ποτέ να σβήσουν οριστικά. Αυτές τις γραμματικές συνιστώσες που έχουν αποτυπωθεί πάνω στο άγραφο, του οποίου το συντακτικό προσπαθεί να αποκωδικοποιήσει ο συγγραφέας, οδηγούν στον προβληματισμό για τη σημερινή διαμόρφωση της πραγματικότητας και των εκφάνσεών της στην πολλαπλότητα των πολιτισμών επί του πλανήτη. Ιδού πώς αναλύει ο συγγραφέας τη σύγκρουση του παρελθόντος φερόμενο από την καθημερινή ιστορία με τη νεωτερικότητα των καιρών μας:

«Αυτό που διακυβεύεται, ανάμεσα σε αυτό που απομένει και σε αυτό που εξαφανίζεται στο καφενείο Νέον, στο αρτοποιείο της Τεχεράνης, παντού σε αυτές τις πόλεις και σε ολόκληρο τον κόσμο, είναι το δράμα μιας σύγκρουσης πολιτισμών, η οποία είναι εσωτερική σε κάθε πολιτισμό και παίρνει διαφορετική μορφή, φυσικά, σε κάθε σημείο όπου αναζωπυρώνεται. Πρόκειται για τη σύγκρουση που αντιπαραβάλλει τις βάσεις, συμπεριλαμβανομένων των αστικών, ενός πολιτισμού ο οποίος προσανατολίζεται θεμελιωδώς από τις συνήθειες του υλικού, τις νοοτροπίες και τους τρόπους αγροτικής ύπαρξης σε έναν εντελώς νέο κόσμο, κτισμένο ή συναρμολογημένο από συσσωρευμένα δίκτυα, δίχως άμεση σύνδεση με ό,τι προηγήθηκε, και ο οποίος είναι υποχρεωμένος να τον υποδεχθεί. Όπως είναι ευρέως γνωστό, αυτή η εντυπωσιακή νεωτερικότητα, έχει αυξήσει σημαντικά τις επιπτώσεις της τα τελευταία τριάντα χρόνια, σε κάθε περίπτωση με τέτοια επάρκεια, ώστε σύμπαντα τα οποία, μέχρι πρόσφατα, εξακολουθούσαν να θεωρούνται συνδεδεμένα, να έχουν ουσιαστικά, εκραγεί. Τουτέστιν, η ένταση των κολάζ και των αποκλίσεων έχει αυξηθεί σημαντικά και παντού πάνω στη γη, από τον έναν δρόμο στον άλλον, κάνοντας εφικτό το να μεταβεί κανείς από τα κατάλοιπα μιας πολύ αρχαίας άγραφης παράδοσης σε επαγόμενα αποτελέσματα που παραμένουν ακόμη άγνωστα, συνδεδεμένα με αντικείμενα που κανείς δεν μπορεί να ελέγξει.»

*

Το νεοκλασσικό κτήριο στο ισόγειο του οποίου στεγαζόταν το Καφέ Νέον επί της Πλατείας Ομονοίας. Από την προηγούμενη δεκαετία υπέπεσε στην ομογενοποίηση των αλυσίδων καφέ.

*

Γιάννης Τσαρούχης, Καφενείον το Νέον (Νύχτα), 1965-1966.

*

Ζούμε επί πολλά χρόνια σ’ ένα έτος μηδέν, το οποίο αποκτά, φαντασμαγορικώς και μόνον, τον χαρακτήρα μιας αιώνιας μήτρας από την οποία ξεπετάγονται συνεχόμενα αλλόκοτοι φλεγόμενοι δράκοι, μυστηριώδεις δυσμορφίες, τερατώδεις συσχετισμοί, ανεξέλεγκτες χίμαιρες, που φαίνονται να εκμηδενίζουν εκ των έσω το κολάζ πολιτισμών της κάθε περιοχής της υφηλίου που αναφέρει ο Μπαϊγύ.

Το καφενείο της Ομόνοιας, όπως και οποιοδήποτε άλλο ιστορικό καφενείο των Αθηνών, έσβησε με το πέρας του χρόνου, αφήνοντας τα σημάδια του όχι μόνον στο συλλογικό συνειδητό και ασυνείδητο, αλλά και στα υπολειπόμενα «παραδοσιακά» καφενεία, ελάσσονος σημασίας πια, που συνεχίζουν να λειτουργούν. Αλλά ας δούμε πώς —πρόκειται πάντα για έναν τροπισμό— το νεοελληνικό καφενείο μονοπώλησε από την απλή και ταπεινή νεοελληνική ζωή μέχρι την αναγωγή του σε τόπο διαμόρφωσης της σκέψης και αισθητικής, από τη σύσταση του ελλαδικού κράτους έως σήμερα. Ο Δημήτρης Χατζόπουλος με αφορμή τον μέτοικο εις Παρισίους και καφενόβιο του πέμπτου διαμερίσματος Jean Moréas (Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλο) αναφέρεται στον ρόλο αυτού του ιδρύματος:

«Το καφενείον εις τα σημερινάς μεγάλας πόλεις είναι ό,τι ήτο η Αγορά εις τας αρχαίας ελληνικάς πόλεις. Σχολαί ποιητικαί, αισθητικαί, καλλιτεχνικαί εδημιουργήθησαν εις το καφενείον, αριστουργήματα της σκέψεως και της εμπνεύσεως συνελήφθησαν εις τα καφενεία των μεγάλων πόλεων. Οικονομικά ζητήματα ελύθησαν εκεί ομοίως, χρηματιστικαί επιχειρήσεις εκεί ανεπτύχθησαν και εθαυματούργησαν. Ό,τι καλούμεν ζωήν κοσμοπόλεως, από τον έρωτα έως την σκέψιν, έχει τον παλμόν του εις το καφενείον. Τι το εκπληκτικόν, λοιπόν, αν επάλλετο και η καρδιά του ποιητού Ζαν Μωρεάς εις το καφενείον, εις το λιτόν και πενιχρόν καφενείον του Καρτιέ Λατέν;»

Στη μελέτη του Φιλολογικά σαλόνια και καφενεία της Αθήνας (Εστία, 1988), ο Γιάννης Παπακώστας αναφέρει:

«Το καφενείο συνδέεται στενά με τη ζωή του Νεοέλληνα. Ήταν —και για την επαρχία παραμένει ακόμη— ο χώρος στον οποίο γινόταν κατά τον αμεσότερο τρόπο η επικοινωνία των πολιτών μεταξύ τους και είχαν έτσι τη δυνατότητα να συζητούν κατά ομάδες, μικρές ή μεγάλες, για θέματα του ενδιαφερόντός των. Οι συζητήσεις μπορεί να είχαν προσωπικό, πολιτικό, κοινωνικό, οικονομικό χαρακτήρα ή να αναφέρονται στη σύγχρονη πολιτική κατάσταση. Ήταν επίσης το δημόσιο καταφύγιο ατόμων με μποέμικη ζωή και χώρος σχόλης για τους εργαζόμενους. […] Αποτελούσε το βήμα από όπου μπορούσε να μιλάει ο ίδιος ή να ακούει άλλους. Είχε επίσης τη δυνατότητα να διαβάζει τον ημερήσιο τύπο, η προμήθεια του οποίου ήταν στις υποχρεώσεις του καταστηματάρχη, να ψυχαγωγείται, παίζοντας τάβλι, ντόμινο, χαρτιά ή μπιλιάρδο, το οποίο σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα, αποτελούσε και το απαραίτητο συμπλήρωμα ενός σύγχρονου, πολυτελούς καφενείου.»

 Ένας άλλος καφενόβιος ποιητής, ο Δημήτριος Παπαρρηγόπουλος, το μόνο πράγμα που ζήτησε από τους συγκαιρινούς του ήταν ένα καφενείο πάνω στον τάφο του.

«Αντί μαρμάρων και μαυσωλείων
επί του τάφου μου καφενείον
ποθώ, ω φίλοι, να εγερθεί!

Οπόταν πίνουν καφέ οι άλλοι
γυμνόν κρανίον θε να προβάλλει
το άρωμά του να οσφρανθεί».

Τέτοια ήταν η αγάπη της κοινωνικότητας και του αγαθού τρόπου τού είναι στο άστυ που το καφενείο ήταν συνυφασμένο με τις διαδοχικές μέριμνες της ημέρας. Το πέρασμα από το καφενείο ή και η ολοήμερη διαμονή σε αυτό αποτελούσε μέχρι πρόσφατα τρόπο ζωής των νεοελλήνων, μποέμηδων ή και νοικοκυραίων.

*

«Παραδοσιακό» καφενείο στην Καλλιθέα της Αττικής σε ώρα ξεκούρασης των καφενόβιων. Η διαφανής τζαμαρία όπως και η λιτότητα της διακόσμησης είναι ένα από τα κύρια στοιχεία του λαϊκού καφενείου τόσο στις μεγαλουπόλεις όσο και στην επαρχία.

*

«Το ελληνικό καφέ “ο Παράδεισος” έκλεινε όλη την ομορφιά της μετανεοκλασικής παράδοσης, τη χαρά και την κακομοιριά μαζί όλης της Ελλάδας. Στιγμές ερωτισμού, χαράς, ένα φως που έβγαινε από τα πρόσωπα των ίδιων των ανθρώπων∙ και το απόγευμα με τα γερόντια που πίνανε καφέ χωρίς να λένε τίποτα, ένα πέρασμα. Έχω πάρει πολλά από τα καφενεία και ήθελα να τους εξασφαλίσω την αιωνιότητα», ανέφερε ο Παύλος Σάμιος πριν μερικά χρόνια. Επίσης, διατύπωσε και την εύστοχη φράση της λειτουργίας αυτού του ιδρύματος: «το καφέ ήταν ναός, καταφύγιο».

*

«Κάνουν οικονομία το μεσημέρι (ο Νήφων και ο Κοσμοκαλόγερος) για να μπορούν το βράδι να πίνουν στου Καχριμάνη. Ο Αλέκος βρίσκει τώρα πως η ρετσίνα είναι κάτι που έλειπε από απ’ τη ζωή του. Η ψυχή του τραβιέται ολοένα περισσότερο στο ταπεινό περιβάλλον, στη χλιαρή εκείνη ατμόσφαιρα όπου η φτώχεια κερνάει τον καημό της, όπου τα κρυστάλλινα τσουγκρίσματα των ποτηριών ακούγονται σαν τρίλιες από εύθυμα πουλιά, τ’ ανύπαρκτα πουλιά της ευτυχίας».

Ο Περάνθης αφουγκράστηκε την ψυχή του εξόριστου νησιώτη στην Βαβυλώνα της Αθήνας, όπως την καταφυγή του στα μέρη των πενήτων στο μυθιστόρημά του ο Κοσμοκαλόγερος. Η θεία μέθη του Όρους και η ανάμνηση του φυσικού κάλλους της Σκιάθου δεν έφυγαν ποτέ από τα θολωμένα από ρετσίνα μάτια του συγγραφέα, που κάποιοι του απέδωσαν τον χαρακτήρα του αλαφροΐσκιωτου: «Μια ψυχή καλόγερου σε πολιτικά και μια καρδιά κοσμικού μέσα σε ράσο». Τι θεία χάρη, να βρίσκεσαι περικυκλωμένος από τα πλήθη και να ατενίζεις από το καφενείο την παγκάλλιστο Εδέμ της νήσου! Μοναχοπότης ως επί το πλείστον, η νυχτοφόρα μέθεξη με τον κρασί τον οδηγούσε στην Αγορά των Αγγέλων, στο παρεκκλήσι του Αγίου Ελισσαίου, να ψάλει τα Ωσαννά του όρθρου αντικριστά από τον ξάδερφό του, απέναντι από εκεί που άλλοτε συναντιόντουσαν οι Αγοραίοι της παλαιάς Αθήνας. Τη γλώσσα τους δεν την ξέχασε· μάζεψε τον Όμηρο, τον Ρωμανό και τους Πατέρες όλους μαζί για να υμνήσει το νησί.

«Ο άνθρωπος των καπηλείων και των τρωγλών, ο περιφερόμενος συχνάκις με το τετριμένον επανωφόριον, τα διπλά καταρακόμενα πανταλόνια και την χείρα αιωνίως επί του στήθους, με το πλατύγυρον λερομένον ημίψηλον, τα άφθονα ακτένιστα μαλλιά, τα πυκνά ακαλλίτεχνα γένεια, την είρωνα φίλοινον φυσιογνωμίαν… Ο εκκεντρικός αυτός τύπος, ο Μένιππος φιλόσοφος, ο πνευματώδης Λουκιανός, η χάρις αυτή του Θεοκρίτου, ο αναλυτικός ψυχολόγος Τουργένιεφ, ο παρατηρητικός Δίκενς, ο μελαγχολικός Κοππέ […]» (Χατζόπουλος).

Πίσω στο νησί, περιμένοντας το αγγελόκρουσμα, ψάχνει να βρει το καφενείο για να συνεχίσει το αγνάντεμα του παντός και τον ρεμβασμό της επίγειας ζωής ή της επουράνιας χάρης:

«Υπάρχει και το “μεγάλο” καφενείο, στην αντικρινή πλευρά της πλατείας. Εκεί πηγαίνει ο δήμαρχος, ο ειρηνοδίκης, ο τελωνοσταθμάρχης. Πηγαίνει κι ο ξάδερφός του ο Σωτήρης, ο σχολάρχης. Αλλά ο κυρ Αλέξανδρος το αποφεύγει. Προτιμάει το “χαμηλό” με τη φτωχολογιά του. Χαμάληδες του λιμανιού, περαστικά ναυτάκια με τη νοσταλγία της θάλασσας στα μάτια τους, περβολαρέοι που πούλησαν τα μποστανικά τους, ψαλτάδες».

Εκατό και πλέον χρόνια μετά τον θάνατο του κυρ-Αλέξανδρου, στη Σκιάθο τη γλώσσα την ελληνική ούτε θα την δεις πουθενά γραμμένη ούτε και θα την ακούσεις, όπως δεν θα ανταμώσεις κι ένα καφενείο….

«Από την εποχή που ο Παύλος ίδρυσε την πρώτη Εκκλησία στους Φιλίππους, η παράδοση μιλούσε ελληνικά και διαμορφωνόταν σταδιακά ως τα χρόνια του’21: διασώζοντας δηλαδή τα νάματα αρχαιοελληνικού πνεύματος μέσα στην γλώσσα των Πατέρων και έχοντας συνάμα μόνιμη επαφή με τον λαό μέσα από την λειτουργική πράξη και την κατήχηση»,

αναφέρει ο Κωστής Παπαγιώργης στο Αλέξανδρος Αδαμαντίου Εμμανουήλ. Ο κυρ-Αλέξανδρος εξάσκησε την οσία ταπείνωση ξανοιγόμενος προς το έξω αλλά κρατώντας το εσωτερικό φυλαγμένο καλά. Η κρασοκατάνυξη βοηθά στη διαφύλαξη των εσώτερων μυστηρίων, στον συνεχή διάλογο με το θείο, στην υπέρβαση του επίγειου βούρκου, στην αμέλεια των κοινωνικών προδιαγραφών όπως επίσης και στην αποστροφή και περιφρόνηση προς την επίγεια εξουσία. Η εσωτερική του όραση, πέραν από τις αξεπέραστες περιγραφές του φυσικού τοπίου, επικεντρώθηκε και σε μία μπαλζακικού τύπου, —όχι Ανθρώπινη Κωμωδία αλλά καλλίτερα σ’ ένα Νεοελληνικό Ψυχόδραμα—, αποτύπωση των χαρακτήρων της κοινωνίας του, τους αφημένους σε μιαν έκθετη ζωή, που εγκλωβισμένοι στα εγκόσμια δεινά διεκδικούν την αγιοσύνη, συνειδητά ή ασυνείδητα, στην καθημερινή ζωή. Γράφει αλλού ο Παπαγιώργης: «Ψυχαναγκαστικά, προγραμματικά σχεδόν, αυτή η δραματουργία θα βρει το υλικό της στις καρδιές των ηττημένων της ζωής, των δειλών, των άπραγων, των αλκοολικών, των “ξεχωρισμένων” από τον κόσμο». Και των ξεπεσμένων δερβίσηδων…

«Επανήλθεν εις το καφενείον. Το καφενείον αντικρύ του Θησείου. Η ταβέρνα δίπλα εις το καφενείον. Και τα δύο αντικρύ του παλαιού σταθμού Α.Π. Παραπέρα από το καφενείον, η σήραγξ εσκάπτετο, είχε σκαφή. Φθινόπωρον της χρονιάς εκείνης.»

«Εκεί διανυκτέρευεν από ημερών. Άστεγος, ανέστιος, φερέοικος. Το μικρόν καφενείον είχε την άδειαν να μένη ανοικτόν όλην την νύχτα.»

Για μιαν ακόμη φορά, ο Παπαδιαμάντης αποτυπώνει το κακό που βιώνουν οι ανέστιοι και καταφρονημένοι τούτης της γης από την κοσμική εξουσία. Ο νέος αστυνόμος έδειξε «τον ζήλον του» και διέταξε να κλείσει το καφενείο την νύχτα. Ήτο πεπρωμένη νύξ. Ο δερβίσης βρήκε καταφύγιο στη σήραγγα, στον κάτω κόσμο, για τη νύχτα και παρελθούσης της ώρας έβγαλε το νάϊ του να παίξει και να παρηγορηθεί. Έπειτα, τις επόμενες ημέρες, συνέχισε για λίγο ακόμη να συχνάζει στο καφενείο του επάνω κόσμου. Είδε και αποείδε ο δερβίσης έως ότου εξαφανίστηκε.

~.~

Η ιδιαιτερότητα του νεοελληνικού καφενείου επικεντρώνεται στον ελεύθερο χαρακτήρα που διαθέτει ως χώρος, καθότι, όπως αναφέραμε, είναι συμπεριληπτικός όλων των κοινωνικών χαρακτήρων όπως και των ασχολιών της καθημερινότητας. Ο Ηλίας Πετρόπουλος στη σπουδή του ο Τούρκικος καφές εν Ελλάδι μίλησε για δύο ειδών καφενεία κατά την περίοδο της ακμής τους:

«Διακρίνω δύο λογιώ καφενεία: τον μεγάλο καφενέ, και, το ταπεινό καφενεδάκι (απαραιτήτως, με κηπάκο, ή τσαρδάκι, ή τουλάχιστον ένα δέντρο). Η καταγωγή του μεγάλου και του μικρού νεοελληνικού καφενείου ξεκινάει από την Ισταμπούλ».

Στα πιο ταπεινού χαρακτήρα καφενεία κατά τον λαογράφο γινόμαστε μάρτυρες της «εθιμοταξίας του κύκλου καφές/τσιγάρο/κομπολόι». Πρόκειται για ένα τελετουργικό τρίπτυχο που οργανώνεται στο τραπέζι του θαμώνα. Να υπενθυμίσουμε ότι το ελληνικό κομπολόι είναι ιδιαιτερότητα του τόπου αυτού και μόνον, καθότι έχει χαρακτήρα διττό: χρησιμοποιείται και για νοητή προσευχή αλλά και ως παιχνίδι για να περάσεις την ώρα σου. Σε διάφορα καφενεία μουσουλμανικών χωρών που έχω βρεθεί ή και σε καφενεία που συχνάζουν μουσουλμάνοι στην ευρωπαϊκή ήπειρο, οι υπόλοιποι θαμώνες με κοιτούσαν έκπληκτοι όταν έβγαζα το κομπολόι μου από την τσέπη, μιας και νόμιζαν ότι προσεύχομαι, ενώ εγώ απλώς ήθελα να παίξω. Σε πολλές περιπτώσεις, επίσης, το κομπολόι χρησιμοποιείται από τους καπνιστές ως υποκατάστατο του τσιγάρου όταν προσπαθούν, ματαίως, να κόψουν το κάπνισμα. Συνήθως αυτή η πρακτική είναι ένας θρίαμβος αποτυχίας και καταλήγουμε να βλέπουμε τον καπνιστή να κρατάει «στο ’να χέρι το τσιγάρο, στ’ άλλο χέρι το μπεγλέρι» (όπως τραγούδησε η Μαίρη Χρονοπούλου).

Η εθιμοτυπία της πόσης του καφέ συνοδεύεται και από την ανάλογη κινησιολογία και στάση του σώματος. «Ο τρόπος που κάθεται ο θαμών δείχνει την κοινωνική του προέλευση», αναφέρει ορθώς ο Πετρόπουλος. Στην Ελλάδα, βρίσκουμε, επίσης, την ιδιαιτερότητα της χρήσης πολλαπλών καρεκλών προς ανάπαυση των σωματικών μερών. Συγκεκριμένα, σε καφενεία με μεγάλο αριθμό καρεκλών αλλά και με αρκετό διαθέσιμο χώρο ανάμεσα στα τραπέζια, βρίσκουμε τους θαμώνες να χρησιμοποιούν μια καρέκλα για κάθε άκρο του σώματος: μία κύρια για τα οπίσθια, μία για το δεξί χέρι και άλλη μία για το αριστερό και τέλος μία για κάθε πόδι. Μας κάνει ένα σύνολο πέντε καρεκλών. Βέβαια αυτή η τακτική απλώματος του σώματος δεν μπορεί να εξασκηθεί με τις οποιεσδήποτε καρέκλες του συρμού: είναι απαραίτητες οι βιεννέζικες καρέκλες ή οι ελληνικές ιμιτασιόν εκείνων και χρειάζεται απαραιτήτως να είναι ξύλινες με ψάθινη βάση. Αυτή η πρακτική ανάγεται στη χρήση της κατάκτησης του χώρου κι επιβολής σε αυτόν από τα κουτσαβάκια και τους μάγκες, νεοελληνικούς χαρακτήρες που εμφανίστηκαν στα τέλη του 19ου αιώνα ( για αναλυτικότερες χρήσεις της καρέκλας όπως και για τους χαρακτήρες που την χρησιμοποίησαν εντονότατα και συστηματικά, ακόμη και ως φονικό όπλο, προτείνουμε το Καρέκλες και σκαμνιά του Πετρόπουλου, όπως και το Καπανταήδες και μαχαιροβγάλτες· για την περσική καταγωγή του όρος νταής και για την αρχική λειτουργία του, βλ. το κεφάλαιο «Κήπος του Παραδείσου», αφιερωμένο στους Ασσασσίνους στην Ποιητική του Κήπου).

~.~

Στον 21ο αιώνα το «παραδοσιακό» καφενείο δεν είναι μόνον σημείο αναφοράς για την τελετουργία της πόσης του καφέ (ένας θεριακλής μπορεί να πάρει αρκετές ώρες ώστε να τελειώσει τον ελληνικό του διότι δεν υπόκειται στη βιασύνη της χρονομέτρησης του ρολογιού) αλλά έχει, εκ των πραγμάτων, κάνει κι ένα άνοιγμα προς το ταβερνείο. Τουτέστιν, η πλειονότητα των νεοελληνικών καφενείων έχουν, πλέον, έναν διττό χαρακτήρα: και εκείνον της πόσης του καφέ αλλά και της πόσης αλκοόλ (κυρίως οίνου, τσίπουρου, μπύρας, ρακής ή ούζου) συνοδευόμενου από τους ανάλογους μεζέδες (μεζές: λέξη περσικής προέλευσης, η οποία πέρασε μέσω των Οθωμανών στην ελληνική καθομιλουμένη και την ελληνική κουζίνα. Οι μεζέδες κυριαρχούν στον γαστρονομικό πολιτισμό των πρώην οθωμανικών επαρχιών του Λεβάντε). Το πιο «σικάτο» και πιο «υψηλό» καφενείο, τύπου Βιέννης, έχει εκλείψει από καιρό. Εκείνο που απομένει είναι, πλέον, μόνο το λαϊκό καφενείο των καταφρονημένων και, ενίοτε, των πενήτων, καθότι με την εκτόξευση των τιμών εξαιτίας των νεο-καφέ και των αλλεπάλληλων και δίχως τέλος κρίσεων, οι παραδοσιακοί καφενόβιοι δεν έχουν άλλο καταφύγιο ούτε και ιδιαίτερες επιλογές. Η διαφοροποίηση ανάμεσα στο παλιό και το νέο διαμορφώνει ένα χάσμα αιώνων.

Τα νεο-καφέ, που αντικαθιστούν συνεχώς τις τελευταίες δύο δεκαετίες τα ελληνικά καφενεία, αποτελούν μια ακόμη έκφανση της ομογενοποίησης του αστικού τοπίου. Στην πλειονότητά τους πρόκειται περί «τρυπών» που εμφανίζονται το ένα δίπλα στο άλλο, δίχως χαρακτήρα, και φυσικά με κάποιο ξένο όνομα, κυρίως αγγλόφωνης προέλευσης. Εάν ένα από αυτά κλείσει, θα ανοίξει άλλο στη θέση του χωρίς να καταλάβουν οι πελάτες του την αλλαγή που έλαβε χώρα. Επίσης, εάν ενοποιηθούν όλα αυτά σε ένα μεγάλο καφέ, κανείς δεν θα καταλάβει τη διαφορά… Οι περισσότεροι από τους ιδιοκτήτες των νεο-καφέ στερούνται επίσης στοιχειώδους κοινωνικής ευγένειας και επίγνωσης της αστικής διαμόρφωσης της Αθήνας. Αυτή η πόλη δεν διαθέτει τα πεζοδρόμια της Βιέννης, αλλά ένα ομοίωμα πεζοδρομίου το οποίο ο ιδιοκτήτης οικειοποιείται και ιδιωτικοποιεί, αδιαφορώντας για το πώς θα συνεχίσουν οι πεζοί τον δρόμο τους. Οι νεο-καφετζήδες ή baristas αδυνατούν φυσικά στην πλειονότητά τους να φτιάξουν έναν σοβαρό και αξιοπρεπή ελληνικό καφέ και επαφίονται στα καινούργια υποείδη του φραπέ. Οι καρέκλες και τα τραπέζια δεν είναι καθόλου βολικά ούτε και φιλόξενα. Οι τιμές, βεβαίως, είναι διπλάσιες ή και τριπλάσιες από εκείνες του «παραδοσιακού» καφενείου.

Στο σημερινό «παραδοσιακό» καφενείο, οι θαμώνες έχουν τη δυνατότητα κοινωνικοποίησης καθώς και συμμετοχής στον κοινωνικό, πολιτικό και προσωπικό διάλογο, όπως επίσης και τη δυνατότητα να εξασκήσουν τη μερακλήδική τους φύση,[3] σε αντιδιαστολή με τα νεο-καφέ όπου οι περισσότεροι είναι σκυμμένοι επάνω από τις οθόνες των κινητών τους τηλεφώνων (σε άλλες περιπτώσεις, τα νεο-καφέ έχουν μετατραπεί και σε χώρους εργασίας για τους εργαζομένους μέσω υπολογιστή). Κοινώς, στα νεο-καφέ δεν συνεχίζεται η παράδοση της κοινωνικοποίησης και της αρχαιοτάτης Αγοράς, αλλά μόνον η διαπραγμάτευση της πόσης καφέ και η χρήση ηλεκτρικών συσκευών. Αυτή η συνθήκη ισχύει κυρίως στην ελλαδική πρωτεύουσα (η τη Θεσσαλονίκη, αν κι έχει υποστεί αρκετές πιέσεις από το εκσυγχρονιστικό δόγμα συνεχίζει με αρκετούς τρόπους να ξαφνιάζει όμορφα τον επισκέπτη χάριν της ανατολίτικης φιλοξενίας που έφεραν μαζί τους οι πρόσφυγες, η οποία και μεταδίδεται από γενιά σε γενιά), η οποία και διαθέτει την παγκόσμια πρωτοτυπία να φιλοξενεί το ήμισυ του πληθυσμού της χώρας. Αλλά, ο Παδούρα σε έναν εκπληκτικό του μονόλογο για μιαν άλλη γερασμένη πόλη με κάνει να σκέφτομαι και την κόπωση της Αθήνας:

«Μια πόλη είναι πολλές πόλεις μέσα στον χρόνο και στον χώρο και, συνάμα, είναι μία και μοναδική, σε έναν χώρο λίγο πολύ συγκεκριμένο μέσα στην ασταμάτητη ροή του χρόνου».

*

Εσωτερικό σκηνικό λαϊκού καφενείου με κιτς αισθητικές προεκτάσεις στην Τρούμπα. Διακρίνονται πορτρέτα τριών δημοφιλών λαϊκών τραγουδιστών, εκείνα του Έλβις, του Βοσκόπουλου και της Μαρινέλας, επιτοιχισμένα εν είδει Αγίας Τριάδος.

*

Στην τεταμένη δεκαετία των μνημονίων που σύχναζα στο λαϊκό καθώς και ναυτικό καφενείο «Η Συνάντηση» (έκλεισε κι αυτό όπως πολλά τέτοια ιδρύματα εξ αιτίας του κορωνοϊού), σε μια στοά επί της οδού Φίλωνος στην πειραιώτικη Τρούμπα, κατέγραψα αυτό το τραγούδι που εμφανίστηκε αυθόρμητα έπειτα από μια σειρά από βακχικές σπονδές:

Τραγούδι των περιστάσεων

Ωχ! Ωχ!
Βρήκαμε λεφτά
ας κατέβουμε στον Πειραιά
να κάτσουμε αντικριστά
από τα πλοία
μιας που δεν έχουμε
γυναίκα καμμία!

Πίνε και αγνάντευε
μέχρι το κρασί να μας ειπεί
τι μέλει να συμβεί!
Μου λέει ο άλλος:
«Κάτσε δω… Πού πας συνέχεια,
από κει και από δω;»
Μου αρέσει το φευγιό,
δεν μπορώ να νοσταλγώ.
Η νοσταλγία δεν είναι λέξη ελληνική.
οι ξένοι την βρήκανε για να μας πρήζουν
τη στιγμή!

Πάει κι η Αμοργός,
μάς την πήρανε οι Γάλλοι
άντε να βρούμε
καμμιάν άλλη.
Θυμάμαι την εύκολη ζωή
που δεν μάς λέγαν οι οικονομολόγοι
τι πρέπει να γενεί!
«Τράβα προς τη Ζανζιβάρη
τους λευκούς τους
πιάνει ζάλη».

Κάτσαμε μονάχοι
όπως οι βατράχοι
στης λίμνης την αυλή.
Να μην πετάμε τα λεπτά
σε άδοξα φιλιά.
«O tempora, O mores και λοιπά
τα ’χουμε πει, δεν θα τα λέμε πιά».

Πες του Απόστολου να μας φέρει
μια γαβάθα γαύρους
να τους μοιραστούμε
με τους γάτους.
Πες του να βάλει έν’ ακόμη
κρασί·
έχει αρχίσει και με ροκανίζει
η ψυχή.

«Ώπα! Άσε πια τον Χαγιάμ!
μ’ αυτή τη γενειάδα σε βλέπω
για τα χαμάμ!»
Το σεληνόφως όσο
και να πέσει
το κρασί δεν θα στερέψει!

Και οι ιαχές συνεχίστηκαν
ως το πρωί
δίχως απόφαση καμμία
να ληφθεί.

Έπειτα από τις ανωτέρω περιγραφές συνάγουμε ότι η παρακμή του ρόλου του νεοελληνικού καφενείου φαντάζει και ως μια παύση της ίδιας της ροής της ζωής της κοινωνίας, αποκτώντας τη μορφή μιας ισχυρής αλλοτριωμένης κατασκευής, αφού το ίδρυμα αυτό συμπεριλάμβανε τους πιο διαφοροποιημένους μεταξύ τους κοινωνικούς τύπους, σχηματίζοντας ένα μωσαϊκό που καθρέφτιζε την κοινωνία. Αν και ιδιωτικός χώρος, το καφενείο λειτουργούσε ως Αγορά, ελεύθερο από περιορισμούς, λεκτικούς και μη, αφήνοντας τον κατάλληλο χώρο και χρόνο για τον καθένα να εξασκήσει τις ασχολίες του.

Κατά τον Παπαζαχαρίου η αρχαία Αγορά, δεν ήταν απλώς μια συνάθροιση ατόμων, αλλά ένας πάρα πολύ συγκεκριμένος θεσμός. Η ίδια η λέξη αγορά προέρχεται από το ρήμα αγοράομαι, ανταλλάζω απόψεις, με το γνωστό παράγωγο βεβαίως που είναι το ρήμα αγορεύω, συνδεδεμένο με το «βήμα της Αγοράς», στο οποίο οι ρήτορες ομιλούσαν όρθιοι. Κατά συνέπεια, στον τόπο αυτό της ανταλλαγής απόψεων ελάμβανε χώρα και η κρίση, μεταφραζόμενη ως απονομή δικαιοσύνης. Το δε ρήμα αγοράζω σήμαινε «συχνάζω στον τόπο της συναλλαγής». Και καταλήγει ο μελετητής ότι

«η ανταλλαγή σ’ όλες της τις μορφές —γιατί η έννοια του εμπορίου δεν υπήρχε ακόμη— ήταν η κύρια πολιτιστική και οικονομική λειτουργία, πάνω στην οποία βασιζόταν η κοινωνία του άστεως».

Προέκταση του νεοελληνικού καφενείου ως τόπου συναλλαγής και ανταλλαγής λέξεων, αντικειμένων και εντυπώσεων αποτελεί η πιάτσα. Για την ακρίβεια, το καφενείο ήταν και εξακολουθεί να είναι στην υπάρχουσα μορφή του απαραιτήτως συμπληρωματικό της πιάτσας. Ας δούμε πώς εντοπίζει τη γενεαλογία της λέξεως όπως και τη σημασία και την πρακτική της ο Παπαζαχαρίου στην ομώνυμη μελέτη του:

«Ο όρος “πιάτσα” σημαίνει στα ιταλικά “πλατεία” κι έχει αντίστοιχό του στα γαλλικά τον όρο Place publique, “δημόσια πλατεία”. Αρχικά στις δυτικές κοινωνίες σήμαινε τον ανοιχτό χώρο όπου συναντιόνταν οι κάτοικοι της πόλης κι όπου έδρευε η κοινή γνώμη. Η πλατεία, η Πιάτσα, ήταν και είναι ακόμη και σήμερα ζωτικό κέντρο της δυτικοευρωπαϊκής πόλης, απαραίτητο να υπάρχει κοντά σε κάθε δημόσιο κτίσμα, παλάτι, εκκλησία, δικαστήριο, χρηματιστήριο, επαγγελματικό ή εμπορικό επιμελητήριο. Και η Αγορά, η σταθερή ή η περιοδική, στηνόταν και στήνεται σε μια πλατεία. Όμως, με την άνθιση της βιοτεχνίας και του εμπορίου, η λέξη “πιάτσα” πήρε σιγά σιγά και τη σημασία του εμπορικού ή επαγγελματικού κυκλώματος ενός κλάδου της παραγωγής ή της κατανάλωσης. Και σε ορισμένες περιπτώσεις έφτασε να σημαίνει το σύνολο των τραπεζιτών, των εμπόρων, των πωλητών πού ασκούν τις δραστηριότητές τους σε μια πόλη».

Από τη σύναξη διαφόρων επαγγελματιών, τόσο παλαιών όσο και νεότερων, στους τόπους όπου διαμορφώνεται η πιάτσα, η λέξη μετεξελίχθηκε από τόπο σε κύκλωμα επαγγελματικό το οποίο και λειτουργεί με βάση την καλή ή την κακή φήμη. Μέχρι σήμερα, όμως, και οι δύο έννοιες τις πιάτσας συνυπάρχουν. Υπάρχει η πιάτσα των ταξί και των μικροεμπόρων, όπως υπάρχει και η πιάτσα τού οιοδήποτε κοινωνικού επαγγέλματος ή σιναφιού, όπως οι δικηγόροι, οι υδραυλικοί και οι εργολάβοι. Αν, για παράδειγμα, υπάρξει σύγκρουση μεταξύ των εξασκούντων του ιδίου επαγγέλματος ο εχθρευόμενος θα πει στον εχθρό του: «Θα σε κάνω βούκινο στην πιάτσα», πράγμα που σημαίνει ότι θα επιχειρήσει να του καταστρέψει την καλή φήμη ως επαγγελματία. Στην Ελλάδα η φημολογία παίζει σημαντικό κοινωνικό ρόλο, καθότι η πλειονότητα του πληθυσμού εξασκεί το κουτσομπολιό, άλλοτε βασιζόμενο σε πραγματικά γεγονότα κι άλλοτε, κακοβούλως, σε φανταστικά. Φαντάζομαι ότι πολλοί εξ ημών έχουμε γίνει αντικείμενο κουτσομπολιού, εξ ου και αναζητούμε κάποια γυναίκα που γνωρίζει τις λαϊκές δοξασίες για να μας ξεματιάσει.

Πέραν των προαναφερθέντων επαγγελμάτων, διάφορα «κρυφά» επαγγέλματα, τα οποία και δεν φορολογούνται, ανάγονται στην πιάτσα. Πιο γνωστή από αυτές τις επαγγελματικές ασχολίες είναι η εξάσκηση της πορνείας με χαρακτηριστικές εκφράσεις το «κάνω πεζοδρόμιο» ή το «βγήκα στην πιάτσα». Στον ύστερο μεταμοντέρνο κόσμο όπου παρακολουθούμε ως αβοήθητοι θεατές την κορωνίδα της παραλογίας, βιώνουμε λεκτικά, σε καθημερινή βάση, έναν πληθωρισμό από (αμερικάνικου τύπου) ορολογίες για την σεξουαλική ζωή καθώς και την ταυτότητα των φύλων. Οι πουτάνες κατά τον 21ο αιώνα, μετονομάστηκαν σε σεξεργάτριες (sex workers). Πιθανότατα αυτή η θεώρηση να υπόκειται σε κάποιο είδος προλεταριοποίησης της σεξουαλικής πράξης εξαιτίας της ύπαρξης αντιτίμου (ταυτόχρονα, «προλεταριάτο» με την έννοια που του αποδιδόταν μέχρι πρόσφατα δεν υπάρχει πλέον στη δύση, καθότι οι φάμπρικες μετεφέρθησαν προς ανατολάς και οι περισσότεροι εργαζόμενοι ασχολούνται με την εξυπηρέτηση πελατών καθώς και με διαφόρων ειδών υπηρεσίες, κυρίως βιολογικού χαρακτήρα όπως το μαγείρεμα και το σερβίρισμα φαγητού. Για «πρεκαριάτο» βεβαίως και μπορούμε να κάνουμε λόγο. Ομοίως, ο Γκοντάρ, με τη σοφιστική του δριμύτητα, σε μία από τις δεκάδες ταινίες του είχε χαρακτηριστικά αναφέρει: «Στον 20ό αιώνα οι άνθρωποι είναι πόρνες γιατί κανείς δεν κάνει τη δουλειά που του αρέσει και επιπλέον πληρώνεται για αυτό!»).

Όμως να υπενθυμίσω ότι με βάση τα γεγονότα που έχουμε στη διάθεσή μας και τις κοινωνιολογικές έρευνες που έχουν διεξαχθεί τα τελευταία χρόνια, η άσκηση της πορνείας από το μεγαλύτερο μέρος των γυναικών ή και των ανδρών που την εξασκούν, δεν λαμβάνει χώρα ηθελημένα, αλλά εντάσσεται σε ένα πλαίσιο εξαναγκασμού και καταναγκασμού από πλευράς των «εργοδοτών» τους, δηλαδή των νταβατζήδων-δουλεμπόρων, ειδικά όταν οι γυναίκες του πρώην ανατολικού μπλοκ ή οι μαύρες καλλονές εξαπατώνται από τους δυτικούς και όχι μόνον. Σε άλλες περιπτώσεις ερχόμαστε αντιμέτωποι με πιο σοβαρά ποινικά παραπτώματα όπως είναι οι απαγωγές. Σε αυτήν την περίπτωση, δεν γνωρίζω κατά πόσο μπορούμε να μιλάμε για «εργάτριες του σεξ», αλλά περισσότερο για «σκλάβες του σεξ». Μη θέλοντας να αναστατώσω περαιτέρω το λεκτικό ντελίριο των νεοφεμινιστριών προτιμώ να σωπάσω εδώ. Δυστυχώς, το έργο του Ανδρέα Εμπειρίκου δεν είναι ευρέως γνωστό ούτε στην Ελλάδα ούτε και στο εξωτερικό. Αν μη τι άλλο, ο Εμπειρίκος δεν είναι μόνον ο κατ’ εξοχήν εκφραστής —μέσω της προσωπικής του ποιητικής— της μεσσιανικής πλήρωσης μέσω του Έρωτα, αλλά και ένας έξοχος θεωρητικός που φρόντισε να αντικαταστήσει την κακόβουλη λέξη «πορνογραφία» με ένα δικό του όρο, εκείνον της ερωτογραφίας.

~.~

Ο 21ος αιώνας ζει, εν πολλοίς, ακόμη, στη σκιά του προηγούμενου αιώνα. Οι αποκαλυπτικές καταστροφές που έλαβαν χώρα όσο και τα ανοίγματα προς νέες μορφές ελευθερίας παραμένουν ως σημάδια τόσο στη συνείδηση των μεγαλυτέρων σε ηλικία όσο και στην επιφάνεια της γης. Παράλληλα, η έννοια του χρόνου εμφανίζεται ως μια στιγμή (ψευδο)ηδονοθηρικού κυρίως προσανατολισμού με το παρόν να συστέλλεται διαρκώς και να ακυρώνει το μέλλον. Το ίδιο αυτό παρελθόν αναπλάθεται συνεχώς και επανέρχεται ως παροδική μόδα ή και λύση στην έλλειψη φαντασίας των συγκαιρινών μας τόσο στην ποπ κουλτούρα όσο και στο πολιτικό, οικονομικό, ηθικό και αισθητικό αδιέξοδο που έχει βρεθεί η Ευρώπη με μια σειρά από μεταμοντέρνες αναβιώσεις του φασισμού ή της Αριστεράς (γίνεται, συνεχώς, λόγος για νέο-φασισμό ή για Νέα Αριστερά) που μέσα στον χλευασμό που μπορεί να προκαλέσουν κρύβουν και τους ανάλογους κοινωνικούς κινδύνους των νεκρών ομοϊδεατών τους.

Με τη μετατροπή του δημόσιου χώρου σε κατάστημα ιδιωτών, οι όποιες ευαγγελίζουσες προσδοκίες για ανάκτηση των κοινών καθώς και το άνοιγμα του διαλόγου μεταξύ αυτεξούσιων υποκειμένων ανατινάζονται στον αέρα. Ταυτόχρονα, τέτοιου είδους προσδοκίες, όπως ο επαναπροσδιορισμός ή και η επανεφεύρεση των κοινών ηθών και εθίμων, όπως και των τόπων ανταλλαγής και συναλλαγής, δεν μπορεί να λάβει χώρα τη στιγμή που μεγάλη μερίδα του πληθυσμού έρχεται αντιμέτωπη με την προοπτική τού να μείνει άστεγη. Η μετατροπή της οικογενειακής εστίας σε εμπορευματικό αγαθό και η συνακόλουθη οικονομική και ηθική τρομοκρατία που εξασκείται από το κράτος και τους ιδιώτες, αφήνουν το άτομο χωρίς το αίσθημα ασφάλειας που του παρεχόταν ως εγγύηση από τον σχηματισμό της πόλης. Το παράδειγμα της δολοφονίας, διά της έξωσης, της Μαρικάρμεν στη Μαδρίτη, τελευταία, είναι αποκαλυπτικό για τον τρόπο που αντιμετωπίζονται οι πολίτες στην Ευρώπη όπως επίσης και ενδεικτικό της κατάρρευσης της οποιαδήποτε ηθικής στάσης απέναντι στους υπερήλικες.

Με την αυξανόμενη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης μειώνεται συνεχώς η φυσική νοημοσύνη του ανθρώπου.[4] Εάν θέλουμε να βρούμε πλέον αυτούσια παραδείγματα νοημοσύνης όπως και ευαισθησίας του ζώντος θα χρειαστεί να κατευθυνθούμε προς τον μη-ανθρώπινο κόσμο, ούτως ώστε να επαναπροσδιορίσουμε τις υπάρχουσες συνθήκες ζωής τόσο του ίδιου του ανθρώπου όσο και του συνόλου των ετερόκλητων μορφών ζωής στον πλανήτη. Με άλλα λόγια οφείλουμε να κατευθυνθούμε προς τα μέρη που δεν έχει μολύνει ο δυτικός υπερορθολογισμός, καθώς και σε τόπους που δεν έχει ακόμη καταφέρει να αγγίξει ο εκδυτικισμένος άνθρωπος. Ο κόσμος βρίσκεται σε διαρκή ανακάλυψη, καθημερινά.

Η εμπορικοποίηση της ζωής σε συνδυασμό με την ψηφιοποίηση του κόσμου αποτελούν το πρόταγμα της μεταβιομηχανικής κοινωνίας που λειτουργεί με βάση την ολική επιβολή της ομογενοποίησης. Πρόκειται για έναν μηχανισμό ρευμάτων εκτός της ζωής που συνοδοιπορούν, τα οποία εκφράζονται με την εκβιομηχάνιση, τον αυτοματισμό και την εμπορευματοποίηση, και εισέρχονται στον πυρήνα της ζωής για να τον οικειοποιηθούν και εν συνεχεία να τον καταστρέψουν. Όπως ανέφερα προηγουμένως, ο τωρινός αιώνας είναι συνέχεια του 20ού. Πριν από τη δεύτερη μεγάλη καταστροφή του 20ού αιώνα, που συνεπήρε και τον ίδιο, ο Στέφαν Τσβάιχ διαπίστωσε και ανέλυσε την ομογενοποίηση του κόσμου στο ομώνυμο κείμενό του. Ιδού πώς περιέγραψε αυτήν την διαδικασία:

«Όποιος ζητά το μίνιμουμ μόνο διανοητικής, σωματικής και ηθικής προσπάθειας είναι βέβαιο ότι θα κατακτήσει τις μάζες, αφού η πλειονότητα θα τον υποστηρίξει με πάθος· ενώ όποιος συνεχίζει σήμερα να προτείνει (στα αστεία έστω) αυτονομία, ανεξαρτησία γνώμης, προσωπικότητα θα γελοιοποιηθεί αντιμέτωπος με τέτοια υπερδύναμη. Διότι αν η ανθρωπότητα σήμερα γίνεται ολοένα πιο ανιαρή και ομοιόμορφη, το παθαίνει επειδή κατά βάθος αυτή είναι η επιθυμία της. Η αυτονομία στον τρόπο της ζωής, ακόμα και στην ευχαρίστηση της ζωής, αποτελεί πλέον στόχο και ιδανικό για τόσο λίγους ανθρώπους, που οι περισσότεροι δεν το αντιλαμβάνονται καν ότι μετατρέπονται σε μόρια, σε άτομα παρασυρμένα στη δίνη μιας γιγάντιας δύναμης. Αφήνονται λοιπόν στη θέρμη του ρεύματος, που τους παρασέρνει στο κενό. Ruere in servitium, όπως έλεγε ο Τάκιτος, το να ορμάει κανείς με τα τη θέλησή του στη δουλεία ‒ αυτό το πάθος της αυτοακύρωσης οδηγεί όλα τα έθνη στην καταστροφή.»

 Απομένει να ερευνηθεί αν ο ποιητής θα κουβαλήσει όπλο ή αν θα μετατρέψει σε σφαίρες τους στίχους του.

///

[1] Παρομοίως θα αναφέραμε για τη φιλοσοφία. Η απαλοιφή της αυθεντίας της φιλοσοφίας, υποθετικά, είχε τον ευγενή σκοπό της διάχυσης της φιλοσοφικής σκέψης σε διαφοροποιούμενα μεταξύ τους κοινωνικά υποκείμενα. Η φιλοσοφία δεν θα έπρεπε ποτέ να γίνει εξειδίκευση ενός ειδικού, καθότι είχε, και έχει, την ιδιότητα και την ικανότητα να μιλάει περί του παντός. Δυστυχώς η γραφειοκρατία του Πανεπιστημίου την εξειδίκευσε. Η τάση της σκέψης να απευθυνθεί προς ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας κατά το δεύτερο ήμισυ του 20ού αιώνα ήταν εύστοχη, μιας και στόχος της ήταν η απελευθέρωση του ανθρώπου-μάζα από τα δεσμά αυτού που ο Ντελέζ ορθώς αναφέρει ως τον φασισμό της καθημερινότητας ο οποίος και εκφράζεται με τον ανθρωπολογικό τύπο του μικροαστού και τις συνιστώσες του (κατά τα άλλα δεν επρόκειτο για κάποια σπουδαία διαπίστωση εκ μέρους του. Οι λεττριστές και οι καταστασιακοί άσκησαν δριμεία κριτική, μεταπολεμικά, όσον αφορά την καθημερινή ζωή, τη συγκεντρωτική πολεοδομία και την επιβολή ενός μόνον ανθρωπολογικού τύπου. Ο Ντελέζ και άλλοι φιλόσοφοι μεταμόρφωσαν σε έννοιες μια μεγάλη μερίδα της καταστασιακής θεωρίας. Μόνο που η καταστασιακοί δεν ήταν ποτέ ούτε αμιγώς θεωρητικοί ούτε και αμιγώς πρακτικοί, και φυσικά ξέφυγαν από την περιορισμένη κοσμοεικόνα που προσπάθησε να επιβάλλει η Αριστερά της εποχής. Οι καταστασιακοί διαμόρφωσαν τη Θεωρία της Πράξης και την Πράξη της Θεωρίας.). Από την άλλη, η σταλινική σκέψη και οι παραφυάδες της στην υπόλοιπη Αριστερά μόνον εμπόδια δημιούργησαν σε οποιοδήποτε λαϊκό κίνημα που διεκδικούσε αυθόρμητα την ζωή, καθότι περιμέναν πότε θα ωριμάσουν οι συνθήκες για την επανάσταση. Οι συνθήκες δεν ωρίμασαν ποτέ διότι οι ίδιοι ήταν ανώριμοι… Το ατόπημα της φιλοσοφίας του Ντελέζ και των οπαδών του φανερώνεται στην απόκριση που δίνει στην οντολογική ερώτηση που ο ίδιος έθεσε: Τι είναι η φιλοσοφία; (Qu’est–ce que la philosophie?) Ο στοχαστής απαντά ότι η φιλοσοφία είναι η τέχνη της δημιουργίας εννοιών! Καμμία σχέση, δεν έχει λοιπόν εκείνη, με την Α-λήθεια ή με τη νοηματοδότηση της ύπαρξης. Με άλλα λόγια το α-νόητο είναι ο μόνος δρόμος που ακολουθεί το υποκείμενο στον δρόμο του προς την ελευθερία… Από αυτό το σημείο και μετά, η πλήρης ακαδημαϊκοποίηση της μηδενιστικής φιλοσοφίας του Ντελέζ οδήγησε τη φιλοσοφία όχι μόνον μακριά από τον απλό άνθρωπο, αλλά μακριά και από τους φιλοσόφους. Και όχι, αγαπητέ Μισέλ, ο 20ός αιώνας απέχει πολύ από το να είναι ντελεζικός.

[2] Ενδελεχής ταξιδιώτης, ποιητής, συνεχιστής της παριζιάνικης παράδοσης της flânerie καθώς και του λογοτεχνικού είδους που οι Γερμανοί έχουν βαπτίσει Flânerliterratur ή Flânerieliterratur, ο Jean-Christophe Bailly (γ. 1949) διακρίνεται για το εύρος των μελετών του πάνω στην ιστορία της φωτογραφίας όπως και της Ιστορίας της Τέχνης, με χαρακτηριστικότερο έργο του τη μελέτη για τα πορτραίτα του Φαγιούμ με τίτλο Η Βωβή Απόστροφος (L’Apostrophe Muette, 1997).

[3] Στην Πιάτσα του (Κάκτος, 1980) ο Εμμανουήλ Παπαζαχαρίου αναφέρει: «Οι “μερακλήδες” ήταν άτομα που έχαιραν μεγάλου σεβασμού στην Ταβέρνα, όπως και στο Καφενείο, γιατί ήταν οι δημιουργοί της λαϊκής παράδοσης. Η λέξη “μερακλής” βγαίνει από την τούρκικη λέξη “μεράκ”, μεράκι, πού σημαίνει αρχικά “περιέργεια”. “Μερακλής” είναι, λοιπόν, ο “περίεργος”, αυτός που ψάχνει, που δοκιμάζει, είναι ο ερευνητής που εμβαθύνει στις λεπτομέρειες, στις σχέσεις ανάμεσα στα πράματα, στις λέξεις, στις ιδέες, στις σχέσεις ανάμεσα στα άτομα, στον τρόπο ζωής του κάθε ατόμου, στο φέρσιμό του και στις χειρονομίες του.»

[4] Αν και ελάχιστα συμπαθώ τον συγγραφέα του Μάγου του Κρεμλίνου, Τζουλιάνο ντα Έμπολι (Giuliano da Empoli), ομολογώ ότι σε μια πρόσφατη συνέντευξή του ανέφερε εύστοχα πως: «πριν από δεκαπέντε χρόνια, η Άμαζον ανακοίνωσε ένα πρόγραμμα ψηφιοποίησης των βιβλίων της ανθρωπότητας. Αυτό ήταν ένα χαρμόσυνο γεγονός καθότι θα μπορούσαμε να έχουμε πρόσβαση σε όλα τα γραπτά της Ιστορίας. Τελικά, η ψηφιοποίηση των βιβλίων δεν προορίζονταν, όπως διαπιστώσαμε, για τους ανθρώπους, αλλά για την τεχνητή νοημοσύνη». Πιο πρόσφατο παράδειγμα αυτής της βαρβαρότητας που διεξάγουν οι ειδήμονες της τεχνητής νοημοσύνης είναι η καταστροφή χιλιάδων βιβλίων, ούτως ώστε να σκαναριστούν και να τροφοδότησουν τους τεχνητούς εγκεφάλους, που διεξήχθη από μια εταιρεία ονόματι Anthropic. Περισσότερες πληροφορίες για τέτοιου είδους γεγονότα δεν μπορώ να μεταβιβάσω εδώ, μιας κι η τεχνητή νοημοσύνη μού είναι παντελώς αδιάφορη.

*

**