Αιώνας των Φώτων

Τα Φώτα! Τα Φώτα! Φωτίστε τη χώρα,
μη μείνει κανένας αφώτιστος πια!
Πνοή μας, διαλύσου! Ζωή μας, προχώρα
να βάλεις όσα έζησες χθες σε κουτιά:
τις κούφιες ελπίδες, την άγια ματιά
στου κόσμου την πρόζα, πριν πει: «χειροκρότα!»
Σ’ αυτήν την –αφέγγερη πάντα– νυχτιά,
σβηστείτε εσείς, φίλοι, ν’ ανάψουν τα Φώτα!

Ιερείς, τσαρλατάνοι, προφήτες μιας πλάσης
που σκέφτηκε πρώτ’ η καρδιά του ποιητή,
αν μοιάζουν τα ουράνια κοντά να τα φτάσεις,
τα φέραν ο Χαμπλ, ο Μπρούνο κι αυτοί!
Τα λόγια σας πέθαναν πλέον – προς τι
να κλαις για το θείο σε χρόνο ενεστώτα;
Το LED που λαμπρύνει ψυχές απαιτεί:
«Σβηστείτε εσείς, φίλοι, ν’ ανάψουν τα Φώτα!»

Κι εσείς, ηρωίδες κι εταίρες και Μούσες
που εξύμνησαν βάρδοι πολλών εποχών,
πλανάστε: οι αυγές που γι’ αγάπη περνούσες
κολώνες μουσείου σε σύμπαν μπετόν.
Οι ιππότες σας πέταξαν πια – κι αν τυχόν
ξεχάσαν να κλείσουνε πίσω την πόρτα,
στις λέξεις τους λάμνουνε λόγια νεκρών:
«Σβηστείτε εσείς, φίλοι, ν’ ανάψουν τα Φώτα!»

Τα χρόνια σαν φεύγουν, μονάχα ζητώ
να βλέπω τον ήλιο να λάμπει σαν πρώτα.
Μπορείς να γυρίσεις τον χρόνο σ’ αυτό;
—Αλίμονο, φίλε, μάς πνίξαν τα Φώτα!

ΘΑΝΟΣ ΓΙΑΝΝΟΥΔΗΣ

*

*

Η μετα-καταστροφικὴ κοινωνία

*

«Φτερὰ κι ἀγκάθια»
γράφει ὁ
ΘΑΝΑΣΗΣ ΓΑΛΑΝΑΚΗΣ

~.~

Ἀστεῖο ἢ ὄχι, συνωμοσία ἢ ἐπαπειλούμενη πραγματικότητα, τὸ ἐνδεχόμενο μιᾶς κυβερνοεπίθεσης δὲν μπορεῖ νὰ ἀποκλειστεῖ τουλάχιστον τεχνικά. Στὴν ἐποχὴ τῆς κυριαρχίας τῆς τεχνητῆς νοημοσύνης, τῶν προωθημένων τεχνολογικῶν κατακτήσεων καὶ τῆς ἐπάρκειας ἀνθρώπων ποὺ ἔχουν τὰ μέσα νὰ παραλύσουν ὄχι μόνο τὰ ψυγεῖα ἑνὸς μοδάτου κρεοπωλείου στὰ βόρεια προάστια ἀλλὰ τὸ σύστημα τροφοδοσίας ρεύματος στὸ ὑδροκέφαλο λεκανοπέδιο τῆς Ἀττικῆς, ἡ φρενίτιδα ἀγορᾶς νεροῦ, μπαταριῶν, αὐτόνομων ραδιοφώνων καὶ φακῶν δὲν ἑδράζεται στὴν κοινῶς ἀποκαλούμενη «ψέκα» ‒ γιὰ νὰ θυμηθοῦμε ἀντίστοιχα κωμικοτραγικὰ φαινόμενα τῆς περιόδου τῆς πανδημίας· φαινόμενα στὰ ὁποῖα λίγο-πολὺ ὅλοι συμμετεῖχαν, φανερὰ ἢ ἀνομολόγητα.

Εὐρωπαϊκὲς κυβερνήσεις δημοσιεύουν χάρτες καταφυγίων, δίνουν ντιρεκτίβες πρωταρχικῶν καὶ ἄμεσων ἐνεργειῶν πρὸς τοὺς πολίτες, προβαίνουν σὲ ἀσκήσεις ἀκαριαίας ἐκκένωσης κυβερνητικῶν καὶ ἄλλων κτηρίων διὰ πᾶσαν πιθανότητα καὶ ἐκδοχὴ κάποιας «στραβῆς». Ἡ γενιά μας μπορεῖ νὰ καυχιέται ὅτι ζεῖ παρόμοιες καταστάσεις ὅπως στὴν ψυχροπολεμικὴ περίοδο, ὅπου τὸ ἐνδεχόμενο μιᾶς ὑπαρκτῆς ἀπειλῆς πραγματώνεται σὲ ὑπάρχουσα συνθήκη. Τὸ συλλογικὸ φαντασιακὸ σχεδὸν ἡδονικὰ ἀποπειρᾶται νὰ γευτεῖ τὴν ἀποκαλυπτικὴ ἐμπειρία · μάλιστα, ἔχοντας ἀναγάγει ὁ ταυτοτικὸς αὐνανισμὸς τὴν προσωπικότητα τοῦ καθενὸς καὶ τῆς καθεμιᾶς σὲ θέση βασικοῦ πρωταγωνιστῆ, ὅλοι καὶ ὅλες, εἴτε θέλγονται ἀπὸ μιὰ τέτοια πιθανότητα εἴτε ὄχι, φαντασιώνονται τὶς καλὰ σκηνοθετημένες ἐνέργειές τους προκειμένου νὰ σώσουν τοὺς ἀγαπημένους τους ἢ ἀκόμα-ἀκόμα καὶ νὰ ἀνατρέψουν τὴν κατάσταση ἐκτάκτου ἀνάγκης σὰν ἄλλοι Ἀμερικανοὶ πράκτορες ποὺ μάχονται τὴ σκιώδη ἐπιτροπὴ τοῦ κακοῦ.

Ὣς ἐδῶ ὅλα καλά. Ἐφόσον τὸ ἐνδεχόμενο παραμένει τέτοιο, ὅλες αὐτὲς οἱ φαντασιώσεις μποροῦν νὰ μένουν στὸν νοῦ τοῦ καθενὸς γιὰ τὴν ὥρα ποὺ κάνει τὸ μπάνιο του ἢ γιὰ ὅσο ὁδηγᾶ μέσα στὴν κίνηση κάποιας κεντρικῆς λεωφόρου. Ὡστόσο, ἡ φαντασίωση πόρρω ἀπέχει ἀπὸ τὴν πραγματικότητα.

Ἀλήθεια, πόσο προετοιμασμένοι εἶναι οἱ πολίτες ἑνὸς μεγάλου ἄστεως στὸ ἐνδεχόμενο μιᾶς ὁλοκληρωτικῆς παράλυσης κάθε ἠλεκτροδοτούμενου συστήματος; Ἔστω, πόσο προετοιμασμένοι εἶναι σὲ μιὰ παρατεταμένη κατάσταση κρίσης, ὅταν πιὰ οἱ προμήθειες λιγοστεύουν καὶ οἱ μπαταρίες τελειώνουν; Ἡ ἀπάντηση εἶναι μᾶλλον προφανής.

Ἡ διαρκὴς μετριοπαθὴς ἐπικινδύνευση τῆς καθημερινότητας στὴν Ἑλλάδα τῆς Κρίσης καὶ τῆς ἐθελόδουλης πολιτικῆς τῶν συστημικῶν κομμάτων ἐξουσίας, μᾶλλον ἀπονεκρώνει παρὰ προετοιμάζει γιὰ μιὰ τέτοια κατάσταση. Ἡ παγιωμένη συνθήκη ἐπισφάλειας λειτούργησε μιθριδατικὰ γιὰ τὸ μεγαλύτερο μέρος τῆς κοινωνίας. Προοδευτικὰ τὰ πράγματα ἔφτασαν σὲ ἕνα φαινομενικὸ —ἴσως καὶ οὐσιαστικὸ— μὴ ἀναστρέψιμο τέλμα, τὸ ὁποῖο σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴν τοξικὴ νεοελληνικὴ αὐτοπεποίθηση δημιούργησε ἕνα ἐκρηκτικὸ μεῖγμα ἀδράνειας. Ἀκόμα καὶ τὰ μεγαλύτερα οἰκονομικὰ σκάνδαλα, ὑποθέσεις πολιτικῆς, δικαστικῆς καὶ ἀστυνομικῆς διαφθορᾶς, ἐκχωρήσεις ἐθνικῆς κυριαρχίας, περιπτώσεις νεποτισμοῦ καὶ οἰκογενειοκρατίας, ἔχουν πάψει νὰ ἐγείρουν δυναμικὲς ἀντιδράσεις, πέραν τῶν καθιερωμένων ὀργισμένων σχολίων στὰ ΜΚΔ, πορεῖες, ἴσως κάποια μικροεπεισόδια καὶ κινητοποιήσεις· ἔστω ὅμως ὅτι ἡ ἀδρανοποιητικὴ ἀποπολιτικοποίηση ὁδηγεῖ τὴ λαϊκὴ βάση σὲ μιὰν ἀποστροφὴ πρὸς τέτοιες ὑποθέσεις ποὺ εἴτε τιμωρηθοῦν εἴτε μποῦν στὸ ἀρχεῖο δὲν θὰ ἐπηρεάσουν τὸν μισθὸ ποὺ τελειώνει λίγο πρὶν τὰ μισὰ τοῦ μήνα, ἀκόμα καὶ ζοφερὲς ὑποθέσεις ποὺ βάλλουν στὸ ἠθικὸ θυμικὸ τοῦ λαοῦ, βιασμοὶ καὶ παιδοβιασμοί, ζητήματα πατριωτικῆς ταυτότητας, στεγαστικὴ κρίση, ἐκκλησιαστικὰ σκάνδαλα καὶ ἄλλα παρόμοια, μοιάζουν ἁπλὲς παρονυχίδες γιὰ μιὰ κοινωνία πολιτικὰ —τῇ εὐρείᾳ ἐννοίᾳ— ἀδρανῆ. Ἡ Ἑλλάδα, πέρα ἀπὸ τὸ πολιτικό, οἰκονομικό, ἠθικό, ἐθνικοπατριωτικὸ ἢ ἐργατολαϊκὸ πεδίο, βρίσκεται σὲ ἕνα κοινωνικὸ ἀδιέξοδο. Κάπως ἔτσι, λοιπόν, μιὰ ἐνδεχόμενη κατάσταση ἐκτάκτου ἀνάγκης θὰ ἀπέβαινε μοιραία γιὰ αὐτὸ ποὺ ὀνομάζεται «ἐλάχιστη κοινωνικὴ βάση». (περισσότερα…)

Ο Αντρέι Ρουμπλιώφ του Αντρέι Ταρκόφσκι: 60 χρόνια μετά

*

της ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ Σ. ΓΟΥΝΕΛΑ

~.~

Αντρέι Ρουμπλιώφ
Έτος: 1966, Διάρκεια: 185΄
Σκηνοθεσία Αντρέι Ταρκόφσκι
Σενάριο: Αντρέι Κοντσαλόφσκι – Αντρέι Ταρκόφσκι
Φωτογραφία: Βαντίμ Γιούσωφ
Μουσική: Βιατσεσλάβ Οφτσνίκωφ
Ερμηνεία: Ανατόλι Σολονίτσιν, Νικολάι Σεργκέγιεφ,
Νικολάι Γκρίνκο, Ιβάν Λαπόκωφ, Ίρμα Ράους Ταρκόφσκαγια

Αρχές του 15ου αιώνα, Ρωσία. Τρεις αγιογράφοι μοναχοί –ο Αντρέι Ρουμπλιώφ, ο Κύριλλος και ο Δανιήλ– κατευθύνονται προς τη Μόσχα. Εκεί ο Θεοφάνης ο Έλληνας θα επιλέξει τον Ρουμπλιώφ ως βοηθό του για την αγιογράφηση του καθεδρικού ναού της Μόσχας. Η Ρωσία του 15ου αιώνα μαστίζεται από τους εμφυλίους πολέμους, τις επιδρομές των Τατάρων ενώ επικρατεί πνευματική παρακμή. Ο Ρουμπλιώφ βασανίζεται από ένα καίριο ερώτημα: Ποια σχέση έχει το δικό του πνευματικό πιστεύω με την πραγματικότητα που τον περιβάλλει, ερώτημα που προεκτείνεται τόσο στη σχέση τέχνης και ζωής όσο και στη σχέση τέχνης και εξουσίας. Η μοναξιά και η απομόνωση του καλλιτέχνη είναι βέβαια μια απάντηση στη βία, στον πόλεμο, στην κτηνωδία. Ο ίδιος όμως παλεύει ανάμεσα στην ορμέμφυτη επιθυμία του να ζωγραφίσει και στην συμπαγή πραγματικότητα που του γεννά ένα αίσθημα ματαιότητας της κάθε καλλιτεχνικής δημιουργίας. Η πραγματικότητα γύρω του στοιχειοθετείται από εμπρησμούς, λεηλασίες, βιασμούς γυναικών και σφαγές αθώων. Πώς λοιπόν αυτός θα συνεχίσει το έργο του όταν ο δικός του Θεός είναι Θεός της αγάπης, του ελέους και της μετάνοιας; Το μόνο που του μένει να κάνει είναι να συμπάσχει με τους συνανθρώπους του.

Αντί για τον καθεδρικό ναό της Μόσχας ζωγραφίζει τη μητρόπολη του Βλαντιμίρ. Αντίθετα από τους άλλους μοναχούς αγιογράφους πορεύεται βυθισμένος στην αμφιβολία, επιβάλλοντας στον εαυτό του στερήσεις, αρνούμενος να συμμορφωθεί με τους επίσημους κανόνες που αντιβαίνουν στις πεποιθήσεις του. Ο δικός του Θεός δεν έχει καμία σχέση με τον ανελέητο και αυστηρό τιμωρό των φανατισμένων κληρικών. Μετά την ολοσχερή καταστροφή του Βλαντιμίρ από τους Τατάρους παίρνει την απόφαση να μη ξαναζωγραφίσει ποτέ. Σιωπή που θα διαρκέσει δεκαπέντε χρόνια. Ένας τέτοιος όμως επίλογος, ενός μοναχού που απομονώνεται σε κάποιο μακρινό μοναστήρι, θα σήμαινε αποδοχή υποχώρησης, ήττας και σιωπής που δεν ανταποκρίνεται ούτε στην επιθυμία του σκηνοθέτη, ούτε στην πραγματική μετέπειτα πορεία του Ρουμπλιώφ.

Για τους λόγους αυτούς ο Ταρκόφσκι προσθέτει στο τέλος μια μεγάλη σεκάνς που έχει για ήρωα ένα δεκαεφτάχρονο αγόρι, τεχνίτη, μοναδικό επιζήσαντα μιας οικογένειας που κατείχε το μυστικό να χύσεις στο χάλυβα μεγάλες καμπάνες. Στην πραγματικότητα δεν γνωρίζει το μυστικό, το χρησιμοποιεί όμως ως πρόφαση ώστε να καταφέρει να τον πάρουν μαζί τους οι άνθρωποι του μεγάλου Δούκα που χρειάζεται μια τεράστια καμπάνα. Ακολουθούν μήνες δουλειάς, όπου ο νεαρός δίνει οδηγίες με μεγάλη υπευθυνότητα, ζώντας ωστόσο μέσα στη αγωνία για το ψέμα του. Ο ηλικιωμένος πια Ρουμπλιώφ που γυροφέρνει πιστός στη σιωπή του στους χώρους της κατασκευής, μαγεύεται από τη στάση του νεαρού. Όταν τελικά χυθεί η τεράστια καμπάνα και ακουστεί ο βροντώδης ήχος της μπροστά στο Δούκα, ο νεαρός πέφτει κλαίγοντας στην αγκαλιά του Ρουμπλιώφ και ομολογεί το ψέμα του. Ούτε που ήξερε αν θα πετύχαινε. Είναι η στιγμή που κάτι σκιρτά μέσα στον Ρουμπλιώφ και καταλαβαίνει ότι σε τέτοιες συνθήκες η τέχνη όχι μόνο δεν είναι άχρηστη αλλά είναι και χρέος. Η πίστη του ενισχύεται και αρχίζει πάλι να ζωγραφίζει κορυφώνοντας το έργο του με την Αγία Τριάδα στα 1425. Είναι η ένδειξη της ολοκληρωτικής μεταστροφής του, η έκφραση της επιστροφής στο αρχικό όραμά του.

«Τον χαρακτήρα του Ρουμπλιώφ τον διαπερνά το σχήμα της επιστροφής στο ξεκίνημα. Αφού πέρασε από όλα τα στάδια αμφισβήτησης και οδύνης- έγινε ένα με τη μοίρα του λαού του και έχασε την πίστη του στην ιδέα του καλού που δεν συμφιλιωνόταν με την πραγματικότητα- μόνο τότε επιστρέφει στο σημείο απ’ όπου ξεκίνησε. Στην ιδέα της αγάπης του καλού, της αδελφοσύνης»[1].

~.~

Μετά την επιτυχία της ταινίας Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν ο Ταρκόφσκι έχει εξασφαλίσει πλέον την εμπιστοσύνη των ιθυνόντων όσο και έναν γενναίο προϋπολογισμό για την επόμενη ταινία του. Το θέμα της –ο βίος του Αντρέι Ρουμπλιώφ, του μεγάλου Ρώσου αγιογράφου– είναι οικείο στη Σοβιετική ΄Ενωση που πάντα τον μνημόνευε. Οι Σοβιετικοί ιθύνοντες περιμένουν από αυτόν μια ιστορική τοιχογραφία. Το τελικό αποτέλεσμα αντιμετωπίζεται ως προδοσία. Από εδώ και πέρα ξεκινά ο πόλεμος εναντίον του με επιθέσεις από τον τύπο, αναβολές στην προβολή των ταινιών του στην ΕΣΣΔ και στα διεθνή φεστιβάλ, απαράδεκτη διανομή, ελάχιστες κόπιες. Ο Αντρέι Ρουμπλιώφ προβάλλεται για πρώτη φορά το 1966. Αποσύρεται αμέσως μετά την προβολή στη Μόσχα και παίζεται σποραδικά μόνο στις αίθουσες της Δυτικής Ευρώπης. (περισσότερα…)

Ρήγματα: Πανόραμα 250 ελληνικών διηγημάτων της περιόδου 1974-2024 [2/4]

του Π. EΝΙΓΟΥΕΪ

 ~.~

Με την παρούσα μελέτη επιχειρούμε μια πανοραμική ανασκόπηση της ελληνικής πεζογραφίας, εστιάζοντας σε δύο συγγενείς αλλά διακριτές μορφές του αφηγηματικού λόγου: το διήγημα και το μικροδιήγημα (διηγήματα κάτω των 700 λέξεων), και συγκροτώντας έτσι μια διπλή χαρτογράφηση 250 κειμένων κατά την πεντηκονταετία που ακολούθησε τη Μεταπολίτευση. Για την Γενική εισαγωγή και το Α’ Μέρος παραπέμπουμε εδώ.

///

Β΄ ΜΕΡΟΣ

5. ΣΑΤΙΡΑ ΚΑΙ ΠΑΡΩΔΙΑ

Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται διηγήματα με χιούμορ, ειρωνεία ή σάτιρα –έννοιες που κινούνται συχνά στα όρια μεταξύ παιγνιώδους και κριτικού λόγου–,  με σκοπό την ψυχαγωγία αλλά και την αμφισβήτηση της κοινωνικής και ηθικής τάξης. Η εξουσία, η γραφειοκρατία, η Εκκλησία, η δημόσια διοίκηση, ο καταναλωτισμός εμφανίζονται απογυμνωμένες και αποκαλύπτονται μέσα από την κωμική τους διάσταση. Το γέλιο δεν οδηγεί στην εκτόνωση αλλά στη συνειδητοποίηση μιας παράδοξης κατάστασης.

Αν και συγγενείς μεταξύ τους, το χιούμορ, η ειρωνεία και η σάτιρα διαφέρουν ως προς την πρόθεση, τη λειτουργία και το στόχο τους. Δυο λόγια για αυτές, μιας και πρόκειται για την πιο «εγκεφαλική» κατηγορία.

Ο Β. Γιανκελέβιτς (1997) διαπιστώνει πως ο χιουμορίστας «παίζει» αλλά με μια απόμακρη σοβαρότητα, και πως «η ειρωνεία είναι για το χιούμορ ό,τι η σταθερή θέση σε σχέση με την ασταθή κατάσταση». Ο Λ. Πιραντέλλο (2016) επισημαίνει πως η ειρωνεία φέρει δύο όψεις –τη ρητορική και τη φιλοσοφική– και συνδέεται με την υποκρισία, άρα αποτελεί σχήμα περισσότερο διανοητικό παρά συναισθηματικό. Ο Α. Μπερξόν (1998) προτείνει έναν ευφυή διαχωρισμό: «Όταν κανείς διατυπώνει πώς πρέπει να είναι τα πράγματα, προσποιούμενος ότι πιστεύει πως έτσι είναι στην πραγματικότητα, αυτό είναι ειρωνεία. Όταν, αντίθετα, περιγράφει καταλεπτώς το πώς είναι στην πραγματικότητα, προσποιούμενος ότι πιστεύει πως έτσι ακριβώς έπρεπε να είναι, αυτό είναι το χιούμορ».

Η σάτιρα, σύμφωνα με την Κ. Κωστίου (2005), λειτουργεί επιθετικά: απορρίπτει εκείνο που κατακρίνει, σε αντίθεση με το χιούμορ που έχει συμφιλιωτική διάθεση. Ο σατιρικός λόγος στοχεύει στην κάθαρση μέσω του γέλιου, χρησιμοποιώντας το ως όπλο, ενώ το καθαρό κωμικό έχει το γέλιο ως αυτοσκοπό. Η ειρωνεία απαιτεί ερμηνεία· το χιούμορ, σχολιασμό. Η σάτιρα, μιας και είναι σκληρή και συχνά εκφράζει αλήθειες που δύσκολα γίνονται παραδεκτές, μπορεί να αποδειχθεί κουραστική για εκτενείς συνθέσεις· δεν διαθέτει πλοκή με την παραδοσιακή έννοια, δεν ενδιαφέρεται για την έκβαση και εν τέλει αφήνει τον αναγνώστη σε μια αμφίθυμη κατάσταση: ευχαριστημένο μεν αλλά παράλληλα ενοχλημένο.

Η ειρωνεία, από την άλλη, περιγράφεται από τον Φρ. Σλέγκελ (2025) ως «σταθερή εναλλαγή κατάφασης και άρνησης», βασισμένη στο παράδοξο. Αντιτίθεται στη συμβατικότητα και στη σοβαρότητα της εξουσίας ή της θρησκευτικής αυθεντίας. Ο Σ. Κίρκεγκωρ, με τη χριστιανική του ηθική, την καταδικάζει ως λόγο δια-βολικό, αντιτιθέμενο στον συμ-βολικό και ομόφωνο χαρακτήρα του θρησκευτικού λόγου. Κατά τον Μ. Κούντερα, «η θρησκεία και το χιούμορ είναι ασύμβατα» (Κ. Κωστίου, 2005).

Από την αλληγορική κόλαση του Τατσόπουλου ως τον ξεπεσμό ενός golden boy στο «Γιάπινγκ» του Κουνενή, και την καυστική πολιτική σάτιρα του Γκόζη και την κοινωνική του Κουτρουμπούση, τα διηγήματα αυτής της κατηγορίας αποδομούν το δημόσιο και ιδιωτικό χώρο με δηκτικότητα, χιούμορ αλλά και μελαγχολία.

Η αποδόμηση αυτή πραγματοποιείται μέσω της υπερβολής, της αντιστροφής και της αλληγορίας. Οι συγγραφείς δημιουργούν κόσμους φαινομενικά παράλογους, οι οποίοι όμως αποδεικνύονται, τελικά, εξίσου αληθοφανείς όσο και η πραγματικότητα. Μια Κόλαση οργανωμένη ως σύγχρονο κράτος, μια παγκόσμια σύρραξη που ξεκινά από μια ασήμαντη παρεξήγηση, ένας εθνικός ευεργέτης που καταστρέφει αντί να οικοδομεί, δεν αποτελούν τίποτα άλλο παρά αλληγορικές μορφές της σύγχρονης καθημερινότητας.

Πολιτικές φάρσες

Εδώ το χιούμορ, ο παραλογισμός και η αλληγορία χρησιμοποιούνται για να αποδομήσουν εξουσίες, θεσμούς και κοινωνικές συμβάσεις, εστιάζοντας στον σύγχρονο άνθρωπο ως θύμα του πολιτικού συστήματος. Οι συγγραφείς εδώ χτίζουν κόσμους φανταστικούς ή παράδοξα ρεαλιστικούς, στους οποίους η γραφειοκρατία, η πολιτική καριέρα, η εκκλησία, το life-style, ακόμη και ο… εμφύλιος πόλεμος, μετατρέπονται σε σκηνικά φαρσοκωμωδίας.

 

Παντελής Καλιότσος, «Η μύγα»
[Η μύγα, Αθήνα, 1977. Τώρα από Πατάκη, 2016]

Μέσα από ένα ασήμαντο επεισόδιο –μια διαφωνία για έναν τενεκέ… τυρί– που κλιμακώνεται σε… παγκόσμιο πόλεμο, ο συγγραφέας σατιρίζει την εξουσία και τη σοβαροφάνεια της διπλωματίας.

Στις δυο φανταστικές χώρες – «Διχτατορική Δημοκρατία» και «Δημοκρατική Διχτατορία»– η ειρήνη κρέμεται κυριολεκτικά από μια κλωστή, καθώς μια κουτσουλιά μιας μύγας σε τυχαίο σημείο ενός δημόσιου εγγράφου ώθησε την υφήλιο σε παγκόσμια σύρραξη.

Ευφυής αλληγορία αλλά και καυστική πολιτική σάτιρα για τον παραλογισμό του πολέμου και την παράνοια της γραφειοκρατίας.

 

Πέτρος Τατσόπουλος, «Η δεύτερη ζωή του Επισκόπου»
[Κινούμενα σχέδια, Κέδρος, 1984. Τώρα στο: Πέτρος Τατσόπουλος, «Τα διηγήματα», Οξύ, 2018.]

Σατιρική, πολιτικοκοινωνική αλληγορία που τοποθετείται στην Κόλαση, η οποία παρουσιάζεται ως… πολιτεία με δομές, οικονομία, γραφειοκρατία και κομματικές φατρίες.

Ένας επίσκοπος, που εν ζωή υπηρέτησε με ζήλο την Εκκλησία, αιφνιδιάζεται όταν μετά τον θάνατό του βρίσκεται, όχι στον Παράδεισο, αλλά στα βάθη της Κόλασης, και αντί για φωτιές και καζάνια, συναντά μια κοινωνία βυθισμένη σε οικονομική κρίση, καταναλωτισμό και γραφειοκρατία.

Ο επίσκοπος συμμετέχει στα διοικητικά όργανα της Κόλασης και αναδεικνύεται σε έναν προικισμένο μεταρρυθμιστή φιλελεύθερων, πλουραλιστικών και ριζοσπαστικών προτάσεων.

Γλώσσα, πλούσια και ηθελημένα ακαδημαϊκή. (περισσότερα…)

Πώς γεννιέται ένας αναγνώστης: Η ζωή, τα βιβλία και η μαθητεία της επανάγνωσης στο «Trains of Thought»

*

Γράφει ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΟΣΝΑΚΗΣ

~.~

Από το χώμα στη σελίδα: Μια στήλη λογοτεχνικών δοκιμίων όπου το βλέμμα του αρχαιολόγου μπορεί να γίνει και τρόπος ανάγνωσης της λογοτεχνίας. Η αρχαιολογική υπομονή μαθαίνει το μάτι να προσέχει το μικρό και το συγκεκριμένο, να αναγνωρίζει τη σημασία ενός ευρήματος μέσα στη θέση και στις σχέσεις του, να διακρίνει χρονικές αλληλουχίες, να σέβεται τα κενά και να μην αφήνει την ερμηνεία να απομακρύνεται τόσο ώστε να χάσει το ίχνος που την προκάλεσε. Κάπως έτσι διαβάζονται εδώ και τα λογοτεχνικά έργα, μια λέξη, μια χειρονομία, ένας ήχος, ένα αντικείμενο, μια μετατόπιση της οπτικής γωνίας ή μια επανάληψη που επιστρέφει ύστερα από πολλές σελίδες μπορούν να λειτουργήσουν ως ευρήματα και να φωτίσουν την αρχιτεκτονική της αφήγησης ενός ολόκληρου έργου. Η λογοτεχνική σελίδα αποκτά έτσι τη δική της στρωματογραφία και η ανάγνωση κάτι από την πειθαρχία και τη συγκίνηση της ανασκαφής, από το μικρό εύρημα προς τη μορφή, από το ίχνος προς το νόημα.

///

Η γλώσσα πριν από τα βιβλία

Το ερώτημα αναδύθηκε στο τέλος της προηγούμενης διαδρομής μέσα από τα κινούμενα στρώματα μιας ζωής: πώς γεννιέται ένας αναγνώστης; Στο Trains of Thought του Victor Brombert η απάντηση παίρνει τη μορφή μιας αργής συγκρότησης μέσα σε γλώσσες, τόπους, εικόνες, αισθήσεις και κενά. Τα βιβλία εμφανίζονται σε κάθε μεγάλη μετακίνηση της ζωής του, σε σπίτια, σχολεία, τρένα, βιβλιοθήκες, δωμάτια προσφύγων και στρατώνες. Κάποτε προηγούνται από την εμπειρία και περιμένουν χρόνια ώσπου εκείνη να τους προσφέρει νέο νόημα. Άλλοτε φτάνουν αργότερα και μορφοποιούν κάτι που έχει ήδη βιωθεί. Η λογοτεχνία εισέρχεται έτσι στην καθημερινή ύλη της ζωής, ανάμεσα σε δρόμους, φιλίες, ερωτικές αμηχανίες, πολέμους, φόβους και ταξίδια, ώσπου η γραμμή ανάμεσα στη βιωμένη και στην αναγνωστική εμπειρία γίνεται λεπτή, σχεδόν πορώδης. Ο ίδιος θα γράψει ότι η ζωή και οι λογοτεχνικές πραγματικότητες «αντάλλασσαν τους πόρους τους». Μία φράση αρκεί: συνοψίζει τη μακρά μαθητεία του με μεγαλύτερη ακρίβεια από κάθε έτοιμο θεωρητικό σχήμα.

Η ιστορία αρχίζει πριν από τα βιβλία, μέσα στη ρευστότητα των γλωσσών. Ο Brombert αισθάνεται πως, με την αυστηρή έννοια, του έλειπε μία σταθερή μητρική γλώσσα. Η μητέρα του είχε ως πρώτη γλώσσα τα ρωσικά, οι γκουβερνάντες τού μιλούσαν γερμανικά, και τα γαλλικά εγκαταστάθηκαν σταδιακά ως γλώσσα της οικογένειας, για να γίνουν ύστερα η γλώσσα του σχολείου, των φίλων, του δρόμου, του ποδοσφαίρου, των βιβλίων, των ιδεών. Έγιναν τρόπος όρασης και επίκτητη πατρίδα. Πολλά χρόνια αργότερα, τα Αδριανού Απομνημονεύματα της Marguerite Yourcenar θα φωτίσουν αυτή την εμπειρία με την ιδέα ότι πατρίδα μπορεί να γίνει ο τόπος όπου ο άνθρωπος αφυπνίζεται στη συνειδητή αντίληψη του εαυτού και των άλλων. Πρώτα έρχεται η παιδική εμπειρία, κατόπιν ένα βιβλίο τής προσφέρει τις λέξεις με τις οποίες μπορεί επιτέλους να κατανοηθεί.

Η μορφή πριν από την εξήγηση

Οι πρώτες λογοτεχνικές εμπειρίες του Brombert είναι ακουστικές και σωματικές. Η γιαγιά του τον κρατά απολύτως ακίνητο και του ψιθυρίζει στίχους του Lermontov και του Pushkin, χωρίζοντας προσεκτικά τις λέξεις, ώστε το παιδί να τις επαναλαμβάνει με ακρίβεια. Ρυθμός, άρθρωση, ανάσα, άσκηση της μνήμης: έτσι φτάνει αρχικά η λογοτεχνία. Στα μαθήματα αγγλικών στο Παρίσι διαβάζει Shakespeare και Keats με ελάχιστη αναλυτική καθοδήγηση. Ο ώριμος Brombert θα αναγνωρίσει σε εκείνες τις ώρες μια πρώιμη εκδοχή της ιδέας που συνάντησε αργότερα στον T. S. Eliot: η μεγάλη ποίηση μπορεί να επικοινωνεί προτού γίνει πλήρως κατανοητή. Ο ήχος, η εικόνα και η συγκίνηση θεμελιώνουν την πρώτη σχέση με το έργο. Η έννοια ακολουθεί, επιστρέφοντας σε μια μορφή που έχει ήδη εγγραφεί μέσα του. Πρώτα η μορφή. Η εξήγηση έχει τον χρόνο της.

Δίπλα στη μητέρα του σχηματίζεται μια δεύτερη, άτυπη σχολή ανάγνωσης, καθώς διαβάζουν μαζί τους μύθους του La Fontaine. Η πολιτική οξύτητα και η έμμεση κριτική της αυλής βρίσκονται ακόμη έξω από τον ορίζοντα του νεαρού αναγνώστη. Εκείνος βλέπει ζώα που συμπεριφέρονται σαν άνθρωποι, μικρά δράματα ματαιοδοξίας, απληστίας, δειλίας, εξημμένου εγωισμού. Η μητέρα στρέφει τη συζήτηση προς την ανθρώπινη συμπεριφορά. Ο καθηγητής στο lycée τον στρέφει προς τις αρχαϊκές εκφράσεις, τη στιχουργία, τη γραμματική. Δύο μαθήματα, δύο οπτικές, που μαζί χαράζουν τις πρώτες συντεταγμένες του μελλοντικού κριτικού: ακρίβεια απέναντι στη μορφή και αδιάπτωτη περιέργεια για την ανθρώπινη κατάσταση που παίρνει μορφή μέσα στο κείμενο.

Η πόλη πριν από τον ποιητή

Η λογοτεχνική περιέργεια του Brombert ξυπνά και στους περιπάτους του στο Παρίσι. Πριν συναντήσει τον Baudelaire, έχει ήδη νιώσει τη μοναξιά μέσα στο πλήθος, έχει περπατήσει στις μεγάλες λεωφόρους, στα στενά και στα αδιέξοδα, έχει παρατηρήσει περαστικούς, ζευγάρια, την αδιάκοπη ροή των ανώνυμων ανθρώπινων κινήσεων. Ύστερα διαβάζει τα ποιήματα του Baudelaire και αναγνωρίζει την ανωνυμία, τη ζωτικότητα, την αστική ομίχλη που είχαν φτάσει πρώτα σε αυτόν ως αίσθηση. Παρόμοια οικειότητα αισθάνεται απέναντι στην «unreal city» του Eliot. Η ακολουθία έχει σημασία: πρώτα η πόλη, έπειτα ο ποιητής. Το βιβλίο δίνει όνομα, ρυθμό και μορφή σε κάτι που το σώμα του αναγνώστη γνώριζε ήδη.

Το ίδιο συμβαίνει με τα τρένα, που υπήρξαν από την παιδική ηλικία θέαμα, υπόσχεση ταξιδιού, ολόκληρο αισθητηριακό περιβάλλον. Στον Zola ο Brombert αναγνωρίζει τους μεταλλικούς κρότους, τα φρένα, τον ατμό, τα φωτεινά σήματα της Gare Saint-Lazare. Στον Proust συναντά την αγωνία του βλέμματος που παρακολουθεί το τοπίο από το παράθυρο και λαχταρά να το συλλάβει από περισσότερες οπτικές θέσεις. Στον Τολστόι διακρίνει τη σταδιακή σύνδεση του σιδηροδρόμου με τη βία και τον θάνατο στην Άννα Καρένινα. Και τότε προσθέτει, με τρυφερή αμεσότητα, ότι είχε ερωτευθεί την Άννα και είχε υποφέρει μαζί της. Κρατώ ιδιαίτερα αυτή τη μικρή ομολογία. Έχει μεθοδολογική αξία, επειδή αφήνει την κριτική ευφυΐα και τη νεανική συγκίνηση να κατοικήσουν στην ίδια ανάγνωση. Στον Brombert η ακρίβεια βαθαίνει τη συγκίνηση και η συγκίνηση οξύνει την προσοχή. Το ένα βλέμμα τροφοδοτεί το άλλο. (περισσότερα…)

Στην ωκεάνια ανία της Αιωνιότητας

του ΚΩΣΤΑ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗ

~.~

Για τον θάνατο και τον ίσκιο του έχουν γραφτεί πάμπολλα. Για την ακρίβεια, από μια σκοπιά τουλάχιστον, όλα όσα έχουν γραφτεί για εκείνον μιλούν. «Φιλοσοφία μελέτη θανάτου», που έλεγε και ο Πλάτων.

Για την αθανασία, αντίθετα, δεν έχει γραφτεί τίποτε σχεδόν που να γνώρισε αξιόλογη διάδοση. Πώς πρέπει αλήθεια να την εννοήσουμε; Ως άρση απόλυτη του χρόνου ή μήπως ως ατέρμονη χρονικότητα; Ως πλήρωση υποστασιακή, όπως το επαγγέλλονται οι μεσσιανικές θρησκείες, ή ως έσχατη ηρωική δοκιμασία, όπως η σύλληψη της Ewige Wiederkehr του Νίτσε αφήνει να διαφανεί, αιώνια ανακύκληση του όμοιου και του αυτού;

Οι σύγχρονοι κοσμολόγοι μοιάζει να θεμελιώνουν και επιστημονικά την νιτσεϊκή προϊδέαση. Αν ο χρόνος (και ο χώρος) είναι άπειρος, μας βεβαιώνουν, δεν είναι απλώς ενδεχόμενο, είναι εντελώς βέβαιο ότι αργά ή γρήγορα, όχι μόνο θα συμβούν τα πάντα, αλλά θα επαναληφθούν και άπειρες φορές με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Με τα λόγια του ερημίτη του Sils Maria:

«Σκέψου μια μέρα ή μια νύχτα ένας δαίμονας να τρύπωνε στην μοναξιά σου την πιο μοναχική και να σου ’λεγε: “Αυτή τη ζωή, όπως τη ζεις τώρα δα και την έζησες, θα τη ζήσεις και θα την ξαναζήσεις αμέτρητες ακόμη φορές· και τίποτε δεν θα ’ναι καινούργιο σ’ αυτήν, αλλά κάθε πόνος και κάθε ηδονή και κάθε ιδέα και στεναγμός και κάθε τι ανείπωτα μικρό και μεγάλο της ζωής σου όλα τους θά ‘ρθουν ξανά να σε βρουν, κι όλα τους με την ίδια σειρά και με την ίδια τάξη.”»

Με τον ίδιο τρόπο σκεφτόταν και η Έμιλυ Ντίκινσον την ίδια πάνω κάτω εποχή:

«Μα δεν σου φαίνεται η αιωνιότητα τρομακτική;… Η σκέψη αυτή ότι είμαστε αναγκασμένοι να ζούμε για πάντα και η ύπαρξή μας ποτέ να μην πάψει…»

Στις μέρες μας, εντελώς νιτσεϊκή (και ντικινσόνια) ήταν η ταινία Η Μέρα της Μαρμότας. Ο Φιλ Κόννορς, ο ήρωας του φιλοσοφικότατου αυτού φίλμ, ζει και ξαναζεί αενάως την ίδια ακριβώς ημέρα, την 2α Φεβρουαρίου, στο ίδιο μέρος, το Punxsutawney της Πενσυλβάνιας, με τους ίδιους ακριβώς ανθρώπους να ξανακάνουν τα ίδια ακριβώς πράγματα, να λένε τα ίδια ακριβώς λόγια, στην ίδια απαράλακτη σειρά. Ακόμη και η απόφασή του να αυτοκτονήσει δεν αλλάζει τη μοίρα του: όσες φορές και αν το κάνει, και το κάνει επανειλημμένα και με όλο τον ζήλο που του εμπνέει η απόγνωση, και πάλι την επομένη, που είναι και πάλι η ίδια 2α Φερβουαρίου, θα ξυπνήσει την ίδια ώρα, στο ίδιο ξενοδοχείο, με το ίδιο ξυπνητήρι να του ξαναπαίζει το ίδιο τραγούδι: «I Got You Babe».

Μήπως είναι αυτή τελικά η εγγύτερη περιγραφή που διαθέτουμε του Παραδείσου; Δεν είναι η αέναη αδιατάρακτη άφευκτη επανάληψη ακόμη και της πιο ύψιστης ευδαιμονίας η πιο φρικτή παιδωμή; Ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης είχε το θάρρος να υπαινιχθεί κάτι τέτοιο για το Πουργατόριο της Θείας Κωμωδίας, τα ίδια όμως δεν λέγονται πάνω κάτω από δεινούς κριτικούς και για τον Paradiso, το τρίτο μέρος του έπους του περιώνυμου Φλωρεντίνου; «Θα προετίμων να πίω καλύτερα» γράφει ο Λευκάδιος, «δεν ηξεύρω ποίον αηδέστατον φάρμακον, παρά να καταδικασθώ είς την ανάγνωσίν του…»

Απ’ αυτή τη σκοπιά, κάθε επαναφορά, κάθε επανάληψη της όποιας κατάστασης, κάθε πάγωμα του χρόνου, είναι ένα υπαρξιακό βασανιστήριο. Τι έχουν να προσφέρουν στον δεσμώτη της Εδέμ ακόμη και τα πιο έκπαγλα ουρί, τι είναι η visio beatifica ή η καθ’ ημάς θέωσις εμπρός στην ωκεάνια ανία της Αιωνιότητας. Τι ωφελεί να ζει κανείς εν τόπω χλοερώ, ένθα πάσα λύπη απέδρα, σε αδιάλειπτη αγάπη προς τον Θεό, απαλλαγμένος από ανταγωνισμό, φθόνο ή σύγκρουση; Ο πρώτος ψυχολογικός νόμος της μακαριότητος, το ελιξήριο κάθε ευδαιμονίας, είναι η κίνηση, όχι η στάση, η μεταβολή, όχι η καθήλωση. Όπως ακριβώς η απόλυτη δυστυχία, η τέλεια ευτυχία, για πολύ, δεν αντέχεται.

«Ἐποίησά μοι κήπους καὶ παραδείσους καὶ ἐφύτευσα ἐν αὐτοῖς ξύλον πᾶν καρποῦ», γράφει ο Εκκλησιαστής. «Καὶ ἰδοὺ τὰ πάντα ματαιότης καὶ προαίρεσις πνεύματος…»

*

*

Περί καφενείων και άλλων τινών

*

ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ ΤΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ
γράφει ο Γιάννης Παρασκευόπουλος

~.~

Ο Θεός να ευλογήσει την ψυχή μου και να με κάνει καλύτερο. Ή να με ξεκάνει.
ΡΟΜΠΕΡΤΟ ΜΠΟΛΑΝΙΟ
Τον κόσμο εμείς μολύνουμε θεότητες πικρές
κι όμως η σκέψη μας συχνά προς τον Θεό γυρίζει.
ΓΚΟΤΤΦΡΗΝΤ ΜΠΕΝ
Δέξο με μειδιόωντα.
ΝΟΝΝΟΣ, Διονυσιακά
Ονειρεύομαι τόσο πολύ που συχνά χάνω την πραγματικότητά μου.
ΑΛΕΞΗΣ ΑΚΡΙΘΑΚΗΣ
Χάσαμε την ψυχή μας στους συνωστισμούς.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΚΡΗΣ
Η κόλαση των ποιητών είναι η ασχήμια, γι’ αυτό οι ποιητές χρειάζεται να oπλοφορούν.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΥΦΑΝΤΗΣ

Ας πάρουμε κυριολεκτικά αυτόν τον στίχο του ποιητού Υφαντή, από τη μακρινή πλέον χρονιά του 1976. Να υπενθυμίσω ότι πολλάκις στο παρελθόν οι ποιητές λάμβαναν τα μέτρα τους όχι μόνον εναντίον της ασχήμιας, ή —πιο σωστά— της δυσμορφίας, που ήταν αναγκασμένοι να ανταμώνουν στο διάβα τους και να ανέχονται στην καθημερινότητά τους, αλλά και εναντίον των πιθανών εχθρών τους που θέλησαν να τους βλάψουν όχι μόνον ηθικά και κοινωνικά, αλλά και σωματικά.

Στην πρεμιέρα της ταινίας των Νταλί και Μπουνιουέλ Ένας ανδαλουσιανός σκύλος (Un Chien Andalou, 1929) που έλαβε χώρα στον θρυλικό κινηματογράφο Studio 28, το οποίο βρίσκεται μέχρι σήμερα στο νούμερο 28 της οδού Tholozé στο 18ο Διαμέρισμα των Παρισίων, τα γιουχαΐσματα, οι προπηλακισμοί και οι αποδοκιμασίες απέκτησαν τέτοια σφοδρή και βίαιη διάσταση που ούτε ο Χένρυ Μίλλερ ούτε η Αναΐς Νιν ούτε και η σουρεαλιστική ομάδα μπόρεσαν να σταματήσουν τους εξοργισμένους θεατές ούτως ώστε να συνεχιστεί η προβολή. Από την επομένη, ο Μπουνιουέλ, φοβισμένος από τις απειλές, ξεκίνησε να κουβαλάει πάνω του ένα ρεβόλβερ σε περίπτωση που…

Σήμερα, στην εποχή της επιβεβλημένης δημοκρατικής κακογουστιάς που επίπλαστα λαμβάνει χώρα μέσω της ομοιογενοποίησης καθώς επίσης και του θριάμβου της επέκτασης της μεγαλούπολης (τους τελευταίους αιώνες προηγείται η ποσοτικοποίηση), δεν γνωρίζω κάποιον ποιητή που να οπλοφορεί, καθότι δεν νομίζω ότι οι στίχοι του ή οι εικόνες του προκαλούν κάποιο αίσθημα απειλής για τους συγκαιρινούς του.[1] Παρομοίως σκέφτομαι και για διάφορους τόπους που θεωρούνται επικίνδυνοι και κακόφημοι, απειλητικοί προς την ευταξία και την κοινωνική οργάνωση και συνοχή. Όπως και με την λειτουργία του ποιητή, οι ρόλοι που παίζουν οι τόποι στη διαμόρφωση της υποκειμενικότητας, καθώς και της συλλογικής προσωπικότητας, έχουν ουδετεροποιηθεί όχι μόνον από την αδιαφορία της ίδιας της κοινωνίας, αλλά κι εκ των έσω, δηλαδή από τις ίδιες τις φωνές που πρεσβεύουν τη ριζοσπαστικότητα της νεωτεριστικής ποίησης ως ενός μέσου του κοινωνείν, ακόμη και ενός επι-κοινωνείν της απόλυτης καταστροφής της παραμορφωμένης κοινωνίας (όπως εμφανίστηκε ως πρόταγμα με κάποιες ροές της πρωτοπορίας) και της αναζήτησης διεξόδου στον τελματικό βαθμό σήψης του αστικού πολιτισμού ή, άλλως, της παρακμής της αστικής κοινωνίας. Η περιγραφόμενη ουδετεροποίηση προέρχεται από την ομογενοποίηση των τόπων που μέσα από τη μήτρα τους δεν μπορει παρά να προβάλλει η μηχανοποιημένη ανθρώπινη ύπαρξη.

«Ο ποιητής είναι τα μάτια του παρόντος», είχε αναφέρει εμβριθώς ο ταλαιπωρημένος από το βάρος του σταλινικού καθεστώτος Βλαντίμιρ Χόλαν. Η ματιά του ποιητού, απαλλαγμένη από οποιοδήποτε ιδεολογικό πέπλο, δεν οφείλει μόνον να καταγράψει αυτό που βλέπει, αλλά και να μετα-ποιήσει αυτήν την πραγματικότητα. Ο ποιητής, μετά τους Έλληνες, μόνο παιδί μπορεί να γίνει και μόνον ως τέτοιο μπορεί να παίζει με τη γλώσσα και το πραγματικό. «Ω Σόλων, Σόλων, εσείς οι Έλληνες είστε πάντοτε παιδιά. Έλληνας γέρος δεν υπήρξε ποτέ», αναφώνησε ο Αιγύπτιος ιερέας. Από που προκύπτει αυτή η παιδικότητα που προσάπτεται στους Έλληνες και που θεωρώ ότι οι ποιητές εξασκούν από εκείνους μέχρι σήμερα; Μία μόνον ερμηνευτική προσέγγιση, προσωπικώς, μπορώ να αποτολμήσω, σε αντιδιαστολή με τους πλατωνικούς χαρακτήρες: από το ελληνικό βλέμμα. Το ηλιακό φως δεν υπήρξε για το πνευματικό τοπίο των Ελλήνων κάποια ευτυχής συγκυρία ανέμελης διαβίωσης. Τουναντίον, φανέρωσε τη θνητότητα με όλες τις κακουχίες και τις ευτυχίες που μπορεί αυτή να βιώσει (ειρήσθω εν παρόδω ότι η λέξη βίος είναι ομόρριζη με την λέξη βία). (περισσότερα…)

«Πάμε πίσω στο Μάντσεστερ, στη βροχή…»

*

του ΒΑΣΙΛΗ ΠΑΤΣΟΓΙΑΝΝΗ

~.~

Γυμνός, Βέρα Ντρέηκ: δύο διαφορετικές στιγμές στη δημιουργική πορεία του Βρετανού σκηνοθέτη Μάικ Λη. Διαφορετικές υπό την έννοια ότι καταγράφουν διαφορετικές φέτες πραγματικότητας, και άρα, μοιραία, με διαφορετικό τρόπο. Ο σκηνοθέτης μας έχει προ πολλού γίνει εμβληματικός μιας θεματικής και ενός ύφους –απαραγνώριστα ρεαλιστικού– που μας συστήνει κατά έναν ανανεωμένο τρόπο τον ρεαλισμό του “νεροχύτη”, o oποίος δοξάστηκε στα χρόνια του ’60. Ωστόσο, με κάθε νέα του ταινία φαίνεται να αμφισβητεί μια ενδεχόμενη παγίωση του δημιουργικού του στίγματος. Εκεί που αυτό αποθεώνεται με το Μυστικά και ψέματα, εκεί μας δίνει το Topsy-Turvy, το οποίο ρέπει προς έναν παραισθητικό φωτογραφικό ρεαλισμό της θεατρικής παράστασης και των παρασκηνίων της, κάτι που δείχνει τον σκηνοθέτη μας περισσότερο ως έναν αρχαιοδίφη της σκηνικής πράξης· κι εκεί που αυτός φαινόταν να καταγίνεται με τα υπαρξιακά χάσματα και χαλάσματα που εμπνέει η σύγχρονη λονδρέζικη μητρόπολη, όπως, καλή ώρα, με το Γυμνός, εκεί επιστρέφει στον παλιό, δόκιμο εαυτό του με το Βέρα Ντρέηκ. Ένα πρωτεϊκό ήθος που, σίγουρα, παίζει με τις αναμονές μας και τα ταξινομικά μας κεκτημένα, αλλά δεν θα μπορούσε να προσγραφεί, αναμφίβολα, παρά μόνο στο ενεργητικό του σκηνοθέτη τού Κορίτσια καριέρας.

Τόσο στο Γυμνός όσο και στο Βέρα Ντρέηκ φαίνεται στο βάθος η πόλη του Λονδίνου, με την παράμετρο του χρόνου να κάνει τη διαφορά. Στην πρώτη από τις ταινίες αυτές κάποιοι αντισυμβατικοί νεαροί προσπαθούν να βρουν έναν modus vivendi για να συμβιώσουν μέσα στο ίδιο σπίτι, ενώ αυτό ανήκει σε μια φίλη τους, που η επιστροφή της μετά από μια μακρά απουσία στο εξωτερικό επίκειται διαρκώς, για να συμβεί τελικά και οριστικά στο τέλος της ταινίας. Κανείς δεν φαίνεται να έχει ριζώσει στον χώρο όπου εγκαταβιεί, και ο οποίος τον απωθεί μάλλον, με την προοπτική της μόνιμης εγκατάστασης να φαντάζει μακρινή και ανέφικτη, μάλιστα μέσα σε ένα οικιστικό τοπίο όπως εκείνο της θατσερικής ή της μεταθατσερικής περιόδου. Ο τρόπος με τον οποίο διεκδικείται ο χώρος έχει μια συγκαλυμμένη εχθροπάθεια που εγχέει στις αποστροφές του λόγου των συγκατοίκων αποστάγματα ταξικής περιφρόνησης, καθαρά βρετανικής.

Όμως και τα πρωτόκολλα που διέπουν τη διαπροσωπική επικοινωνία έχουν αλλάξει, έχουν εκφυλιστεί. Όσον αφορά στη Βέρα Ντρέηκ, εκεί που το πρόβλημα αντιμετωπιζόταν με αλληλεγγύη (έστω και υπόρρητη) της ομάδας, αυτή θεωρεί περιττό να συμπαρασταθεί και να δηλώσει τη σύμπνοιά της με το θύμα, όταν μάλιστα το ζήτημα της δολοφονίας μιας ανθρώπινης ζωής πριν από τη γέννησή της φαίνεται να μην έχει βρει την ηθική του επίλυση (Η Βέρα Ντρέηκ κάνει παράνομα εκτρώσεις μόνο και μόνο για να ανακουφίσει τον πόνο του άλλου, όπως λέει, κι όχι από κάποια ιδεοληψία για την απελευθέρωση του γυναικείου σώματος). Επιπλέον, για να επιστρέψουμε στον Γυμνό, η επικοινωνία των ενοίκων, όσο είναι κλεισμένοι μέσα στο σπίτι, έχει μια χροιά παραλόγου, ο καθένας υπερασπίζεται την εγωτική του επικράτεια χρησιμοποιώντας αιχμηρές λεκτικές αποστροφές, και αμφισβητώντας έτσι το εγώ του άλλου. Ο Τζωρτζ (Ντέηβιντ Θιούλις), πάντως, θα ξεφύγει από το κλειστοφοβικό κλίμα του σπιτιού, που δεν ανήκει εξάλλου σε κανέναν. Υπαινιγμός στο γεγονός ότι η ατομική ιδιοκτησία μπορεί να προκαλεί νοσηρές εγωπάθειες, είναι ωστόσο ένα στέρεο βάθρο για την ομαλή εκτύλιξη της προσωπικότητας, εφόσον η ταύτιση με το εξωτερικό (κτητικό) αντικείμενο από την οποία εκκινεί, είναι μια σταθερή αναφορά για την ανάπτυξη του υποκειμένου; Όλοι φαίνεται να είναι προσωρινοί εκεί μέσα και ως εκ τούτου θεωρούν μάταιο να ασκήσουν κάποια εξουσία. Υπάρχει, βέβαια, ο Σεμπάστιαν, που ακόμη και ενδυματολογικά, ξεχωρίζει από τους άλλους, που ασκεί πάνω τους μια ανεξήγητη εξουσιαστική επιρροή και θα είναι εκείνος που θα αποχωρήσει πρώτος από το παράδοξο κοινόβιο. (περισσότερα…)

Θα μου λείψουν

Θα μου λείψουν τα σώματα
τα φιλιά και τα χάδια.
Θα μου λείψουν τα αρώματα
και τα όμορφα βράδια.

Θα μου λείψουν τα σύννεφα
η βροχή και το χώμα.
Θα μου λείψουν τα χρώματα
κι η πνοή του χειμώνα.

Θα μου λείψει η ανάγνωση
τα βιβλία κι οι λέξεις.
Θα μου λείψει η απόλαυση
ο καφές και οι έξεις.

Θα μου λείψει το σώμα σου
οι χαρές και τα πάθη.
Θα μου λείψει το στόμα σου
οι βρισιές και τα λάθη.

Θα μου λείψουν οι βόλτες μας
και τα φώτα των δρόμων.
Θα μου λείψουν οι νύχτες μας
και τα ρίγη των πόθων.

Θα μου λείψει η Ύπαρξη
σε κάθε πτυχή της.
Προσδοκώ την Ανάσταση
σε κάθε μορφή της.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΑΡΑΣΛΙΑΣ

*

**

Βαθαίνει το χάσμα μεταξύ των ευρωπαϊκών αρχηγεσιών και των κοινωνιών τους

του ΚΩΣΤΑ ΜΕΛΑ

~.~

Tα τελευταία γεγονότα σε πολλές χώρες της ΕΕ και της Ευρώπης γενικότερα δείχνουν ότι βαθαίνει το χάσμα μεταξύ των ευρωπαϊκών ελίτ και των κοινωνιών τους. Οι ευρωπαϊκές αρχηγεσίες συνεχίζουν ακάθεκτες στον λανθασμένο δρόμο που έχουν επιλέξει τόσο στο γεωπολιτικό – γεωοικονομικό όσο και στο επίπεδο της εσωτερικής πολιτικής. Μάλιστα στην αντιμετώπιση των εσωτερικών προβλημάτων επικαλούνται μονίμως τον «φόβο του εχθρού» και, πράγμα ακόμη πιο επικίνδυνο, έχουν μετατρέψει το φόβο σε «φοβία»[1] ως βασικό μέσο ελέγχου.

Από την ανάλυση αυτού του φαινομένου αναδεικνύονται τρεις κεντρικές διαστάσεις.

Α. Η «Φοβία» ως Εργαλείο Κατάπνιξης της Εσωτερικής Διαμαρτυρίας

Όταν η υπαρκτή γεωπολιτική ανησυχία μετατρέπεται σε συστηματική φοβία, το αποτέλεσμα στο εσωτερικό της ΕΕ είναι συχνά η απονομιμοποίηση κάθε εγχώριας πολιτικής διαφωνίας.

Ταυτοποίηση της διαμαρτυρίας με τον εχθρό: Αγρότες που διαδηλώνουν για το κόστος παραγωγής, εργαζόμενοι που απεργούν κατά της λιτότητας ή πολιτικά κινήματα που αμφισβητούν τις επιλογές των Βρυξελλών συχνά κατηγορούνται από τις κυβερνήσεις τους ότι «εξυπηρετούν το ρωσικό αφήγημα» ή ότι κατευθύνονται από «ρωσική παραπληροφόρηση».

Μετατόπιση της ευθύνης: Αντί οι αρχηγεσίες να αντιμετωπίσουν τις αποτυχίες της δικής τους οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής (ακρίβεια, αποβιομηχάνιση, στεγαστική κρίση), παρουσιάζουν κάθε κοινωνική έκρηξη ως αποτέλεσμα εξωτερικής υπονόμευσης.

Β. Η Αντίφαση: Εσωτερική Συνοχή εις βάρος των Πολιτών;

Η ιστορική χρήση ενός εξωτερικού εχθρού για τη δημιουργία εσωτερικής ενότητας λειτουργούσε παραδοσιακά όταν προσέφερε στους πολίτες ένα αίσθημα κοινής προστασίας. Σήμερα, ωστόσο, πολλοί υποστηρίζουν ότι συμβαίνει το αντίθετο.

Οικονομικό κόστος: Η επιλογή της πλήρους ρήξης και του πολέμου φθοράς στερεί από την ευρωπαϊκή οικονομία φθηνούς ενεργειακούς πόρους και πρώτες ύλες, οδηγώντας σε απώλεια ανταγωνιστικότητας (ιδιαίτερα σε βιομηχανικούς γίγαντες όπως η Γερμανία).

Κοινωνικό συμβόλαιο: Οι πολίτες βλέπουν τα κονδύλια για την κοινωνική πρόνοια, την υγεία και την παιδεία να συρρικνώνονται, την ώρα που οι αμυντικοί προϋπολογισμοί και οι εξοπλιστικές βιομηχανίες καταγράφουν κέρδη ρεκόρ. Αυτό δημιουργεί την αίσθηση ότι η επιβίωση του πολιτικού κατεστημένου γίνεται με άμεσο τίμημα το βιοτικό επίπεδο της πλειοψηφίας.

Γ. Το Υπαρξιακό Ρίσκο για την ίδια την ΕΕ

Αν η μοναδική ή η κύρια συγκολλητική ουσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι η κοινή εχθρότητα απέναντι σε έναν τρίτο (είτε αυτός είναι η Ρωσία είτε οι οικονομικές απειλές από την Κίνα και τις ΗΠΑ), τότε η δομή της παραμένει εξαιρετικά εύθραυστη. (περισσότερα…)

Όταν ο Μωρράς πρόδωσε τον Μωρράς

*

του ΚΩΣΤΑ ΧΑΤΖΗΑΝΤΩΝΙΟΥ

~.~

Η αναβάπτιση στην κλασική Ελλάδα, με την ευκαιρία των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας το 1896, δεν ήταν ένα απλό επεισόδιο στην ζωή του Charles Maurras (20 Απριλίου 1868 – 16 Νοεμβρίου 1952), ούτε παρένθεση που θα έκλεινε γρήγορα. Η αρχαία Αθήνα αποτέλεσε την πηγή των ιδεών που θα δομούσαν την σκέψη του σε όλη του την ζωή: λατρεία του Λόγου και της Ομορφιάς, πίστη σε μιαν ιεραρχική πολιτική και κοινωνική τάξη, αφοσίωση στην ενότητα, την διάρκεια και την συνέχεια όπως αυτές ενσαρκώνονται στην Αθήνα και την Ρώμη.

Ο εικοσιοκτάχρονος Μωρράς, που έφθασε στην Αθήνα ως απεσταλμένος της Gazette de France («σαν να πηγαίνεις σε ερωτικό ραντεβού», θυμάται αργότερα πως του είχε πει ένας ποιητής), ανακάλυψε στην πόλη της Αθηνάς την υπέρτατη έκφραση της ομορφιάς σε αισθητικό επίπεδο και της λογικής σε φιλοσοφικό. Ξεκινώντας από εδώ ο κατοπινός ηγέτης της Action Française, συνέλαβε πώς μέσω της πατρίδας του Προβηγκίας, η γαλλική ιδιοφυΐα γονιμοποιήθηκε από την ελληνική κληρονομιά, την οποία, μέσω αυτής της επιρροής, ο γόνος του Μαρτίγκ θα υμνεί και θα απολαμβάνει διά βίου.

«Όποιος δεν έχει νιώσει σαν δροσερό χάδι στο πρόσωπό του το αεράκι που έρχεται από την θάλασσα, όποιος δεν έχει περπατήσει κάτω από το ζεστό φως του Νότου, όποιον δεν νανούρισε το ρεφρέν των τζιτζικιών, στην σκιά των ελαιόδεντρων, όποιος δεν γνώρισε τα χωριά της Προβηγκίας τα τυλιγμένα από τις λεβάντες και τις πικροδάφνες, όποιος δεν άκουσε την μελωδική προφορά των ντόπιων την ώρα του πίνουν παστίς, στην πλατεία όπου υψώνεται το καμπαναριό, όποιος δεν μπορεί να νιώσει αυτήν την γαλήνια ευθυμία δεν θα μπορέσει να καταλάβει τον Σαρλ Μωρράς. Γιατί ο Μωρράς ήταν, πάνω απ’ όλα, ένας Προβηγκιανός»,

όπως έγραψε ο Robin Touillon («Charles Maurras:  De la poésie au royalisme». Philitt, 10-5-2018).

Αυτό που ο Μωρράς λάτρευε στον κλασικισμό είναι η καθολική του εμβέλεια. Βρήκε σε αυτόν την πληρέστερη έκφραση του ανθρώπινου όντος, τον τόνο που κάνει όλες τις χορδές της ψυχής να δονούνται ομόφωνα.

«Ποτέ μην πιστεύετε τα φτωχά μυαλά που κατηγορούν είτε την υψηλή φιλοσοφία είτε την μεγάλη ποίηση για ψυχρότητα και ξηρασία. Να θεωρείτε τρελό όποιον αρνείται να καταλάβει ή διστάζει να νιώσει πώς εκεί, και όχι αλλού, χτυπάει η καρδιά του κόσμου και η αγάπη του φλέγεται» («Sans la muraille des cyprès»).

Η αγάπη του για την Ελλάδα, την Ρώμη, τον γαλλικό πολιτισμό, ως ενιαίο Όλον, δεν πήγαζε αποκλειστικά από τις προσωπικές του ρίζες όμως, δεν ήταν απλώς το σύμπτωμα ενός σωβινιστικού συναισθηματισμού· αντιλαμβάνετο στο κλασικό ύφος την κορύφωση της ανθρωπινότητας. (περισσότερα…)

Η κυρία Μποδογάκη

της ΔΙΩΝΗΣ ΙΩΑΝΝΟΥ

~.~

«Άλλη μια μέρα χωρίς ήλιο. Μουντή και κατσούφικη σαν τη ζωή μου» μουρμούρισε η Λίτσα, καθώς σήκωνε τα δαντελωτά κουρτινάκια και αντίκριζε την ομίχλη να αιωρείται πάνω από τα σπίτια της γειτονιάς και τις αγριοκαστανιές της  αλέας απέναντι στον πεζόδρομο. Από τότε που έχασε την Άννα, η ζωή της έγινε άχρωμη. Όλα γκρεμίστηκαν μονομιάς σε λίγα δευτερόλεπτα κι αυτή έπρεπε να συνεχίσει να ζει μόνη, προσπαθώντας να βρει νόημα στη ζωή της. Τον πρώτο καιρό, έμεινε κλεισμένη  στο σπίτι για πολλούς μήνες. Δεν άνοιγε την πόρτα σε κανέναν κι έκλαιγε ασταμάτητα. Ήταν φθινόπωρο κι άκουγε το κλάμα της βροχής και προσπαθούσε να μετρήσει τις σταγόνες απ’ τα δάκρυα του ουρανού. Τα δικά της δάκρυα ωστόσο θα κυλούσαν αστείρευτα για πολλούς μήνες ακόμη.

Από το παράθυρο του καθιστικού διέκρινε δυο άντρες κάτω από τα σύννεφα της ομίχλης. Προχωρούσαν με βήματα σταθερά μπροστά από την αυλή της. Φορούσαν μαύρα ρούχα σαν τα δικά της και στα χέρια τους βαστούσαν τσάντες. Η Λίτσα παρατήρησε ότι στη βεράντα της Βάγιας, της κοντινότερης γειτόνισσας (τα σπίτια τους ήταν κολλητά), η Ρόξι γάβγιζε δυνατά και χοροπηδούσε πίσω από τα κάγκελα, σαν να ήθελε να ορμήσει στην αυλή της. Βιαστικά φόρεσε τη ζακέτα της και έτρεξε να ανοίξει στους επισκέπτες.

Οι άντρες μπήκαν μέσα σαν άνεμος. Σαν άνεμος ζεστός και γλυκός, σκέφτηκε η Λίτσα και χαμογέλασε που τράβηξαν  στο καθιστικό της κατευθείαν, λες και γνώριζαν ήδη τον χώρο.

«Να σας φέρω γλυκό κερασάκι; Είναι το μόνο που έχω από τότε που…»

«Δεν έχουμε χρόνο» είπαν εκείνοι κι έριξαν κάτω τις τσάντες τους, πάνω στο χαλί με τα μακριά κρόσσια. Έβγαλαν από μέσα σφυριά, τανάλιες, κατσαβίδια κι έναν σιδερένιο λοστό. Μάλλον θα ήταν υδραυλικοί, σκέφτηκε η Λίτσα. Η βρύση στο μικρό μπάνιο έσταζε εδώ και τρεις μέρες. Α, και η βρύση στην κουζίνα σφύριζε όταν την άνοιγε με δύναμη, ενημέρωσε τους άντρες, καθώς έτρεχε από πίσω τους χαμογελαστή και πρόθυμη να βοηθήσει όπως μπορούσε. Μακάρι, μετά τη δουλειά να κάθονταν να φάνε όλοι μαζί το παστίτσιο που είχε στο ψυγείο από χθες. Ένα ολόκληρο ταψί άγγιχτο, γιατί πώς να το φάει μονάχη της;

Το βλέμμα της καρφώθηκε πρώτα στα μαύρα γάντια των αντρών και μετά στους μάλλινους σκούφους που έκρυβαν το μέτωπό τους. Ο ένας από τους δυο έβγαλε τον σκούφο του και τα μαλλιά του πετάχτηκαν έξω πυκνά σαν θάμνος. Είχε φαρδύ μέτωπο και βαθουλώματα στα μάγουλα. Ο άλλος φαινόταν πιο αδύνατος και είχε το ένα μάτι μισόκλειστο με το φρύδι γερτό, λες κι ήθελε να αγκαλιάσει το δεξί βλέφαρο.

Τον κοίταξε διακριτικά και έφερε στον νου της τον Τάκη. Το ένα του φρύδι κατεβασμένο, σχεδόν άγγιζε το δεξί του μάτι.

«Πού έχεις μία σκάλα;» Η φωνή του άντρα με το κατεβασμένο φρύδι ακούστηκε σιγανή, παρόμοια με τη φωνή του Τάκη. Όπως τότε που μίλησαν για πρώτη φορά έξω από την αίθουσα αναμονής στο ΚΤΕΛ.  Φορούσε ένα μαύρο κουστούμι στο χρώμα της πιο βαθιάς νύχτας και λευκό πουκάμισο, μεταξωτό. Το χιονάτο πουκάμισο έμοιαζε να έρχεται σε αντίθεση με την κιτρινωπή, μάλλινη φανέλα που φαινόταν ανάμεσα από τα ανοιχτά κουμπιά.

«Καλέ κύριε, ένα λεπτό! Σας έπεσε το πεντοχίλιαρο», φώναξε τη στιγμή που  οι πόρτες του λεωφορείου, μπροστά της στον διάδρομο «3», έκλεισαν με κρότο. Το λεωφορείο πήρε τον δρόμο για την Αθήνα. Η ίδια θα έφευγε με το επόμενο. Σε μία ώρα κι ένα τέταρτο. Ο καπνός από την εξάτμιση τής προξένησε βήχα. Το πρόσωπό της γιόμισε με περισσότερα δάκρυα. Παρ’ όλα αυτά, έτρεξε πίσω από τον άντρα με το μαύρο κουστούμι και τα γκρίζα μαλλιά. Ασθμαίνοντας, έσερνε τη βαλίτσα της. (περισσότερα…)