Παυλίνα Σκούφη, Είναι έναντι Δέοντος: Υπό αίρεση. Η περιγραφική θεωρία της απόφασης του Π. Κονδύλη

της ΠΑΥΛΙΝΑΣ ΣΚΟΥΦΗ

Ο «ταξιδιώτης» μιλάει.

Οι “σκέψεις για τις ηθικές προκαταλήψεις”, αν δεν θέλει κανείς να είναι προκαταλήψεις για τις προκαταλήψεις, προϋποθέτουν μια τοποθέτηση έξω από την ηθική, κάποιο σημείο πέρα απ’ το καλό και το κακό, στο οποίο πρέπει να ανεβούμε, να σκαρφαλώσουμε ή να πετάξουμε… το ζήτημα είναι αν μπορεί κανείς πραγματικά να πάει εκεί πάνω.

ΦΡ. ΝΙΤΣΕ, Η χαρούμενη επιστήμη, §380

I. Προανάκρουσμα

Η νεώτερη γνωσιοθεωρία απέσπασε τον άνθρωπο από το ομηρικό φως και τη θεία δόξα του και τον ενέταξε στον πεπερασμένο ορίζοντα των φυσικών διαδικασιών. Η γνώση κατανοήθηκε ως συσχετισμός των ανθρωπίνων γνωστικών ικανοτήτων και όχι ως αντανάκλαση δεδομένων μεταφυσικά ουσιών. Η ανάδειξη των ποικίλων δεσμεύσεων της γνώσης από τις βαθύτερες κλίσεις της ύπαρξης εμβάθυνε τον σκεπτικισμό έναντι κάθε ψευδαίσθησης της αυτοτέλειας του πνεύματος και το πρωτείο του Λόγου αντικαταστάθηκε από εκείνο του εργαλειακού χαρακτήρα της συνείδησης. Στον βαθμό που αναγνωρίστηκε ο προοπτικός και αποσπασματικός χαρακτήρας της ενθάδε ύπαρξης, δεν θα μπορούσε να αποκλειστεί η δυνατότητα του κόσμου να περικλείει άπειρες ερμηνείες και εναλλασσόμενες ηθικές επιταγές. Οι ερμηνευτικές κατηγορίες κάθε καθηκοντολογίας έχασαν το ουσιολογικό αντίκρισμά τους και αναζητήθηκε εκείνος ο νιτσεϊκός διονυσιακός άνθρωπος που μπορεί να αντέξει τη θέα του φοβερού και του αμφίβολου.[1]

(περισσότερα…)

Κώστας Μελάς, Η διάκριση Φίλου – Εχθρού στη σκέψη του Παναγιώτη Κονδύλη

 

 

1.

Γράφει ο Κονδύλης: «Η σκέψη μου, όπως κάθε σκέψη, έχει μιαν πεμπτουσία, όμως αυτήν πρέπει να την αποστάξει ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης μέσα από το σύνολο του έργου μου. Αλλιώς η οποιαδήποτε φόρμουλα όχι μόνον δεν θα κατανοηθεί, αλλά και σίγουρα θα παρανοηθεί»[1].

Έχω την γνώμη ότι ελάχιστοι, ίσως αρκετοί λιγότεροι από τα δάκτυλα του ενός χεριού, είναι οι μελετητές που έχουν ακολουθήσει την παραπάνω ρήση του Κονδύλη αναφορικά με το έργο του[2]. Η μεγάλη πλειοψηφία των μελετητών αναφέρονται σε σημεία του έργου του για να πουν την άποψή τους για κάποιο θέμα, θεωρώντας ότι με τον συγκεκριμένο τρόπο η άποψή τους αυτή αποκτά θεωρητικό κύρος. Οι παραπομπές είναι μερικές φορές άκρως επιφανειακές και τις περισσότερες δεν έχουν καμία συνάφεια με τον πυρήνα της σκέψης του Κονδύλη. Ο καθένας διαλέγει ό,τι «του πάει». Οι περισσότεροι βέβαια ούτε καν διαλέγουν, απλά σχηματίζουν μια δική τους αντίληψη, που πόρρω απέχει από τον πυρήνα της κονδύλειας σκέψης, και επιχειρηματολογούν γι’ αυτήν ακατάπαυστα. Άλλωστε είμαστε στην εποχή της αυτοπραγμάτωσης με κριτήριο μόνο τον εαυτό. (περισσότερα…)

O Καρλ Μαννχάιμ και οι πολιτικές ιδεολογίες στη Νεωτερικότητα

του ΜΥΡΩΝΑ ΖΑΧΑΡΑΚΗ

Ήδη από τις πρώτες στιγμές της, η Νεωτερικότητα συνδέθηκε με ουτοπικά οράματα και ιδανικά. Το «ουτοπικό» δεν έχει τη σημασία ενός αφηρημένου και απραγματοποίητου ονείρου. Ως ουτοπικό (<ου + τόπος) ορίζεται κάτι που δεν υφίσταται πουθενά στον κόσμο σήμερα. Η σύλληψη μιας κοινωνίας χωρίς δούλους, για παράδειγμα, στην εποχή του Αριστοτέλη θα ήταν ουτοπική, ενώ σήμερα δεν είναι. Δεν είναι λοιπόν υπερβολή αν πούμε ότι οι ουτοπίες του παρελθόντος συχνά γίνονται οι πραγματικότητες του σήμερα. Κατά την εξέλιξη των Νεώτερων Χρόνων, λόγω της σταδιακής αποθρησκειοποίησης των δυτικών κοινωνιών, όλο και περισσότερα τμήματα της θρησκευτικής εσχατολογίας άρχισαν να προσλαμβάνουν έναν αμιγώς κοσμικό χαρακτήρα ως οράματα κοινωνικής μεταβολής. Σύμφωνα με τον Karl Mannheim, ένα από τα πιο σημαντικά ζητήματα των Νεώτερων Χρόνων είναι η συζήτηση γύρω από τους όρους ιδεολογία και ουτοπία.  Σημαντικό ρόλο στην κατανόηση της ιδεολογίας, έχει η μαρξιστική σκέψη, τόσο του ίδιου του Μαρξ όσο και άλλων μαρξιστών στοχαστών.

(περισσότερα…)

Νέοι Ποιητές ενός νέου αιώνα | 63. Παναγιώτης Χαχής

ΔΙΑΡΚΗΣ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ 2000-2020

Ποιά ἡ ποίηση τοῦ 21ου αἰώνα καὶ ποιοί οἱ ποιητές της; Χιλιάδες ποιητικὲς συλλογές, εἴτε τυπωμένες ἀπὸ ἐπώνυμους οἴκους εἴτε αὐτοεκδόσεις, ἑκατοντάδων ἢ καὶ χιλιάδων ποιητῶν ποὺ ἀναζητοῦν τὴν θέση τους στὴν Νεοελληνικὴ Λογοτεχνία. Τί μένει ὅμως καὶ τί περνάει ἀπὸ τὴν κρησάρα τῆς κριτικῆς; Τί ἐπιβιώνει –ἢ ἔστω, τί φαίνεται ὅτι μπορεῖ νὰ ἐπιβιώσει– στὴν μνήμη τῆς ἀναγνωστικῆς κοινότητας;

Ἀποπειρώμενο μιὰν ἀπάντηση στὰ παραπάνω, τὸ Νέο Πλανόδιον ἐγκαινιάζει τὴν ἑβδομαδιαία στήλη ‘‘Νέοι ποιητὲς ἑνὸς νέου αἰώνα. Διαρκὴς ποιητικὴ ἀνθολογία 2000-2020’’. Γιὰ διάστημα δύο ἐτῶν καὶ ἀρχῆς γενομένης ἀπὸ τὸν Φεβρουάριο τοῦ 2019, θὰ ἀνθολογοῦνται κάθε ἑβδομάδα ἕνα ἢ περισσότερα ποίηματα ἑνός/μιᾶς συγγραφέα, ποὺ θὰ πληροῦν δύο προϋποθέσεις: θὰ εἶναι α) δημοσιευμένα μετὰ τὸ 2000, καὶ β) γραμμένα ἀπὸ ποιήτριες ἢ ποιητὲς 45 ἐτῶν καὶ νεώτερους, γεννημένους δηλαδὴ ἀπὸ τό –σημαδιακό– 1974 καὶ ἑξῆς. (περισσότερα…)

Γιῶργος Ἀράγης, Ἡ ἀγάπη μου γιὰ τὰ λεξικὰ

Αἰσθάνομαι ἀγάπη γιά τά λεξικά σημαίνει, στήν περίπτωσή μου, ὅτι τά ἀγαπῶ ἐμπειρικά, χωρίς ἀκαδημαϊκές σκέψεις, ὅτι λ.χ. ἄν ἔλειπαν τά λεξικά θά ἦταν μικρότερος ὁ κόσμος ἤ τί μόχθο προϋποθέτει ἡ σύνταξη ἑνός λεξικοῦ ἤ τί νόημα ἔχει μιά βιβλιοθήκη χωρίς καθόλου λεξικά, κ.λπ. Ἡ σχέση μου μέ τά λεξικά καθορίστηκε ἀπό τή σχέση μου μέ τά γράμματα καί τήν προσωπική μου σταδιοδρομία. Μέχρι καί τά πρῶτα χρόνια στό πανεπιστήμιο δέν ἤξερα τή λέξη λεξικό. Ἡ ουσιαστική ἐπαφή μαζί της ἔγινε ἀπό ἀνάγκη, ὅταν τό πρόβλημα τῆς ἔκφρασης μοῦ ἔγινε βραχνᾶς, κυρίως μετά ἀπό τό πτυχίο.
.
Ὅμως χρειάζεται νά πάω πιό πίσω στό χρόνο. Στό χωριό πού γεννήθηκα, Μεγάλο Περιστέρι Ἰωαννίνων, εἴχαμε ἕνα σπίτι στό κέντρο τοῦ χωριοῦ κι ἕνα ἔξω, κοντά στά χωράφια. Γεννήθηκα στό πρῶτο, στό κέντρο. Σ᾿ αὐτό ὑπῆρχε βιβλιοθήκη, ἴσαμε μισό ‘σύνθετο’ περίπου, μέ τζάμι. Δέν ξέρω τί βιβλία εἶχε μέσα, ὑποθέτω πώς ὁ πατέρας μου, πού χρημάτισε φοιτητής τοῦ Ἀχιλλέα Τζάρτζανου, πέρα ἀπό γραμματική καί συντακτικό, θά εἶχε καί κάποιο λεξικό στή βιβλιοθήκη του. Αὐτό πού θυμᾶμαι εἶναι ὅτι τούς χειμῶνες μέ τίς διακοπές τῶν μαθημάτων, ὁ πατέρας διάβαζε λογοτεχνικά κείμενα στά μεγάλα μου ἀδέρφια πού σπούδαζαν στή Ζωσιμαία σχολή (Δωδεκάλογο τοῦ Γύφτου, Πατούχα, Διηγήματα τοῦ Παπαδιαμάντη, Βατραχομυομαχία, Ἀκριτικά). Τόν Νοέμβρη τοῦ 1943, μέ τήν ἐξόρμηση τοῦ γερμανικοῦ στρατοῦ, δίκην ψαλίδας, ἀπό Ἤπειρο καί Θεσσαλία, τά σπίτια μας, ἐνῶ ὁ κόσμος εἶχε πάρει τά βουνά, ἔγιναν στάχτη. Τότε χάθηκε ἡ βιβλιοθήκη καί τό βιολί τοῦ πατέρα. Τά χρόνια πού ἀκολούθησαν, μιά δεκαετία περίπου, δέν ἤξερε κανείς ποῦ ἔχει τό κεφάλι του.
.
Στό διάστημα πού μεσολάβησε ἀπό τόν Ἐμφύλιο μέχρι τή δικτατορία, ἔβγαλα τό δημοτικό, τό γυμνάσιο καί τήν Ἰατρική Σχολή τῆς Ἀθήνας. Στό μεταξύ μέ ταλαιπωροῦσε τό ζήτημα τῆς γλωσσικῆς ἔκφρασης. Μετά τό πτυχίο, κάνοντας τή θητεία μου ὡς ἀγροτικός γιατρός, πρίν ἀπό 53 χρόνια, διέθετα τόν ἐλεύθερο χρόνο μου σέ διάβασμα καί σέ ἀσκήσεις πάνω στή γλωσσική διατύπωση. Μποροῦσα νά κάνω σκέψεις, ἀλλά δέν μποροῦσα νά τίς ἐκφράσω μέ ἀκρίβεια στό γραφτό λόγο, ἰδίως στόν δοκιμιακό. Εἶχα ἀπορρίψει τόν κοινό δημόσιο λόγο, ἀλλά δέν εὕρισκα τόν δικό μου τρόπο. Τότε ζήτησα καί τή βοήθεια τῶν λεξικῶν. Ὁ κόσμος πού μοῦ ἀνοίχτηκε μέσα ἀπό αὐτά ἦταν σωστή ἀποκάλυψη.
.
Πρῶτα πρῶτα διαπίστωσα τά μεγάλα κενά πού εἶχα πάνω στίς ἔννοιες τῶν λέξεων. Στίς περισσότερες λέξεις ἔβλεπα πόσο μονόπλευρα ἤ στραβά ἤξερα τή σημασία τους. Διαπίστωσα ἐπίσης τό τί πληθώρα ἀπό λέξεις ἀγνοοῦσα. Ἔπειτα, εἶδα πόσο ἀπόλυτα ἦταν τά λεξικά, καθώς δέν ἀποσιωποῦσαν λέξεις πού στήν ἐπίσημη ζωή μας τίς ἀποφεύγουμε, λέξεις πού σήμαιναν πράξεις ἀπωθητικές, σωματικές ἀνάγκες, κ.λπ. Ἀκόμα τί μεγάλος συσχετισμός ἐννοιῶν φανερώνονταν, συνώνυμες, συγγενικές, ταυτόσημες. Παραπέρα, τί ἀποχρώσεις ἐννοιῶν ἐπισημαίνονταν. Τέλος, τό βασικότερο, ἦταν ἡ προσγείωση σέ σταθερό ἔδαφος, πού ἔβαζε μέτρο στίς ἐννοιολογικές ἀσυδοσίες μου. Συχνά διαβάζω σήμερα δοκίμια, μελέτες ἤ καί πανεπιστημιακές ἐργασίες καί βλέπω πόσος ἀνερμάτιστος λόγος κυκλοφορεῖ.
.
Ἔτσι, θά ἔλεγα, ὅτι νιώθω τά λεξικά σάν ἀνιδιοτελεῖς συμπαραστάτες μου. Κι ἀκόμα σάν φιλικές παρουσίες. Πέρα ἀπό τή χρησιμότητά τους αἰσθάνομαι δηλαδή καί συναισθηματικό δεσμό μαζί τους. Δέν ξέρω ἀπό ποῦ ξεκινάει αὐτή ἡ οἰκειότητα, εἶναι πάντως ἀλήθεια πώς, ὅταν ἀνοίγω ἕνα λεξικό, φτιάχνει κατά κάτι ἡ διάθεσή μου. Τείνω σχεδόν νά χαμογελάσω φιλικά. Σίγουρα πάντως δέν μπορῶ νά ἐργαστῶ ἄν δέν ἔχω δίπλα μου λίγα λεξικά. Συνήθως μέ συνοδεύουν πέντε μικρά λεξικά – τοῦ Ἱδρύματος Τριανταφυλλίδη, τοῦ Μπαμπινιώτη, τοῦ Κριαρᾶ, τό Ἀναλυτικόν τῆς καθαρευούσης-δημοτικῆς τοῦ Βοσταντζόγλου, πού ἔχει στό τέλος ‘κλιτικά παραδείγματα’, καθώς καί τό Ἀντιλεξικόν ἐπίσης τοῦ Βοσταντζόγλου. Γιά περισσότερη ἀσφάλεια θέλω νά αἰσθάνομαι κάπου κοντά στό σπιτικό περιβάλλον μου μεγαλύτερα λεξικά, τό Μέγα τοῦ Δημητράκου, τό τῶν Λίντελ-Σκότ-Κωνσταντινίδη, τήν Ἐγκυκλοπαίδεια Λαρούς καί μερικά ἐξειδικευμένα λεξικά σέ ὁρισμένους τομεῖς.
.
Ἔχοντας αὐτά αἰσθάνομαι σιγουριά καί ὄχι ξυλάρμενος, ἀλλά καί οἰκειότητα ψυχολογική. Πέστε μου ὅ,τι θέλετε, ἀλλά, ὅσο κι ἄν φαίνεται τραβηγμένο, ὁμολογῶ ὅτι ἔχω σχέση ἀγάπης μέ τά λεξικά.
.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΡΑΓΗΣ
.
.

Η καζαντζακική Οδύσσεια στη γλώσσα του Δάντη (2/2)

Δεν είναι συνηθισμένο πράγμα η ενθουσιώδης υποδοχή στο εξωτερικό ενός έργου της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Όμως η έκδοση της καζαντζακικής Οδύσσειας μεταφρασμένης στα ιταλικά από τον Νικόλα Κροτσέττι (Nikos Kazantzakis, Odissea, Introduzione e traduzione di Nicola Crocetti, Crocetti Editore, Νοέμβριος 2020) έτυχε τέτοιας, τόσο από την κριτική της γειτονικής χώρας όσο και από το ευρύ αναγνωστικό κοινό. Το μικρό αφιέρωμα του Νέου Πλανόδιου στο εκδοτικό αυτό γεγονός αποτελείται από δύο μέρη. Στο πρώτο, που αναρτήθηκε στις 4.2., η Μαρία Φραγκούλη κατέγραψε την απήχηση της κυκλοφορίας της Odissea και μετέφρασε ενδεικτικά το κριτικό σημείωμα με το οποίο την δεξιώθηκε η εφημερίδα Repubblica. Στο παρόν δεύτερο, ο μεταφραστής Νικόλα Κροτσέττι συζητά με τον Κώστα Κουτσουρέλη για το μεγάλο του εγχείρημα. 

 

~ . ~ (περισσότερα…)

Η καζαντζακική Οδύσσεια στη γλώσσα του Δάντη (1/2)

Δεν είναι συνηθισμένο πράγμα η ενθουσιώδης υποδοχή στο εξωτερικό ενός έργου της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Όμως η πρόσφατη έκδοση της καζαντζακικής Οδύσσειας μεταφρασμένης στα ιταλικά από τον Νικόλα Κροτσέττι (Nikos Kazantzakis, Odissea, Introduzione e traduzione di Nicola Crocetti, Crocetti Editore, Νοέμβριος 2020) έτυχε τέτοιας, τόσο από την κριτική της γειτονικής χώρας όσο και από το ευρύ αναγνωστικό κοινό. Το μικρό αφιέρωμα του Νέου Πλανόδιου στο εκδοτικό αυτό γεγονός αποτελείται από δύο μέρη. Στο παρόν πρώτο, η Μαρία Φραγκούλη καταγράφει την απήχηση της κυκλοφορίας της Odissea και μεταφράζει ενδεικτικά το κριτικό σημείωμα με το οποίο την δεξιώθηκε η εφημερίδα Repubblica. Στο δεύτερο, ο μεταφραστής Νικόλα Κροτσέττι συζητά με τον Κώστα Κουτσουρέλη για το μεγάλο του εγχείρημα.    

 

(περισσότερα…)

Νέοι ποιητές ενός νέου αιώνα | 62. Γιάννης Καρπούζης

ΔΙΑΡΚΗΣ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ 2000-2020

Ποιά ἡ ποίηση τοῦ 21ου αἰώνα καὶ ποιοί οἱ ποιητές της; Χιλιάδες ποιητικὲς συλλογές, εἴτε τυπωμένες ἀπὸ ἐπώνυμους οἴκους εἴτε αὐτοεκδόσεις, ἑκατοντάδων ἢ καὶ χιλιάδων ποιητῶν ποὺ ἀναζητοῦν τὴν θέση τους στὴν Νεοελληνικὴ Λογοτεχνία. Τί μένει ὅμως καὶ τί περνάει ἀπὸ τὴν κρησάρα τῆς κριτικῆς; Τί ἐπιβιώνει –ἢ ἔστω, τί φαίνεται ὅτι μπορεῖ νὰ ἐπιβιώσει– στὴν μνήμη τῆς ἀναγνωστικῆς κοινότητας;

Ἀποπειρώμενο μιὰν ἀπάντηση στὰ παραπάνω, τὸ Νέο Πλανόδιον ἐγκαινιάζει τὴν ἑβδομαδιαία στήλη ‘‘Νέοι ποιητὲς ἑνὸς νέου αἰώνα. Διαρκὴς ποιητικὴ ἀνθολογία 2000-2020’’. Γιὰ διάστημα δύο ἐτῶν καὶ ἀρχῆς γενομένης ἀπὸ τὸν Φεβρουάριο τοῦ 2019, θὰ ἀνθολογοῦνται κάθε ἑβδομάδα ἕνα ἢ περισσότερα ποίηματα ἑνός/μιᾶς συγγραφέα, ποὺ θὰ πληροῦν δύο προϋποθέσεις: θὰ εἶναι α) δημοσιευμένα μετὰ τὸ 2000, καὶ β) γραμμένα ἀπὸ ποιήτριες ἢ ποιητὲς 45 ἐτῶν καὶ νεώτερους, γεννημένους δηλαδὴ ἀπὸ τό –σημαδιακό– 1974 καὶ ἑξῆς. (περισσότερα…)

Έρκος φιλοκαλίας

του ΣΤΕΛΙΟΥ ΠΑΠΑΓΡΗΓΟΡΙΟΥ

Ο Alain Robbe-Grillet στο δοκίμιο του για το Nouveau roman, Νέο μυθιστόρημα, νέος άνθρωπος (1965)  αναφέρει πως ακόμη και τα αισθήματα μπορούν να κατέχουν ρόλο αντικειμένων, όπως ακριβώς ότι «κατέχει το πνεύμα είναι εξ ορισμού αντικείμενο».[i]

(περισσότερα…)

Γιώργος Καλοζώης, Ο Επιτάφιος

Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ

Εκείνη τη χρονιά
μπήκαν οι γεωργοί μέσα στις
βάρκες κι οι αλιείς που ψάρευαν
τον ξιφία ανέβηκαν στα βουνά
ο κάθε ένας έκανε το αντίθετο
από κείνο που ήταν κι από τις
προθέσεις του κι αφού το
απρόβλεπτο έγινε προβλεπτό
το σύνηθες ξαφνικό κι οι
προτάσεις των κειμένων όλες
ακολούθησαν το σχήμα το
υπερβατό (περισσότερα…)