*
του ΓΙΩΡΓΟΥ ΔΟΥΑΤΖΗ
~.~
…η ρημαγμένη από ετών αξιοπρέπεια του πολίτη.
Τι προπατορικό χρέος κι αυτό της διάσωσής της…
ΧΡΟΝΟΥ ΣΚΙΑ
Άκουσα πάλι προσφάτως σε τηλεοπτικό σταθμό, εν είδει καταγγελίας, την άποψη ότι σήμερα έχουν χαθεί οι φωνές των «διανοουμένων» που οφείλουν να καταγγείλουν όσα απαράδεκτα συμβαίνουν στον τόπο μας και στον κόσμο, όσα πλήττουν κάθε έννοια στοιχειώδους Ανθρωπισμού, Δικαίου, Δημοκρατίας, Ελευθερίας κ.ά. Και σε μεγάλο βαθμό διαφωνώ.
Αρχικώς διαφωνώ με τον συχνά χρησιμοποιούμενο όρο «διανοούμενος», αφού όλοι οι άνθρωποι είναι διανοούμενοι, διανοούνται. Προφανώς, η καταγγελία περί σιωπής εκλαμβάνει σαν διανοούμενους τους ανθρώπους της Τέχνης, του Λόγου, ίσως και της επιστήμης.
Αναρωτιέμαι: Είναι σημαντικότερη και επιδραστικότερη μία πολιτική δήλωση, ανάμεσα στις εκατοντάδες δηλώσεις καθημερινά, από τη δημοσιοποίηση του έργου ενός δημιουργού; Κάθε δημιουργός δρα πολιτικά. Ύψιστη πολιτική πράξη συνιστά, το να δίνεις με έργο μια ψηφίδα πολιτισμού στην κοινωνία, στοιχείο που ενεργοποιεί τη σκέψη, καλλιεργεί την αισθητική, συντείνει σε αφύπνιση, εγρήγορση του νου, της κριτικής σκέψης του πολίτη. Ναι, είναι επαναστατικό να κεντρίζεται ο ανθρώπινος εγκέφαλος από την υψηλή αισθητική. Αρκεί να συναντηθείς με το έργο λόγου ή τέχνης για να νιώσεις όσα στηρίζουν την αξιοπρέπεια του πολίτη. Πόσοι έφυγαν χωρίς την ουσιώδη αυτή συνάντηση;
Δεν απουσιάζουν οι δημιουργοί από το κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι. Με το έργο τους προσφέρουν πολύ περισσότερο, από ό,τι με μια πολιτική δήλωση. Η δημιουργία σε κάθε έκφανσή της αποτελεί πολιτική πράξη από τη στιγμή που μοιράζεσαι το δημιούργημά σου. Η έννοια της προσφοράς προϋποθέτει κοινωνική συνείδηση και όχι απλώς ανάγκη για μοιρασιά. Είναι συστατικό της έγνοιας για τον διπλανό. Συστατικό πολύτιμο στους καιρούς της απομόνωσης που ζούμε.
Δεν μπορεί να απαιτούμε από τον άνθρωπο της τέχνης, του στοχασμού, από τον δημιουργό, να έχει άποψη για τα πάντα, να παρεμβαίνει παντού με δηλώσεις. Μιλά με το έργο του. Αυτό το ελάχιστο-μέγιστο μπορεί, αυτό κάνει. Η παραγωγή πολιτισμού, έργου, είναι πολιτική πράξη.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Λόγος της γνήσιας τέχνης ήταν πάντα αντιεξουσιαστικός, μιας και καμιά τέχνη δεν μπορεί να υπηρετήσει τη βία που πηγάζει από κάθε μορφή εξουσίας. Και βέβαια θα συμφωνήσω με τον Σεφέρη πώς ένα έργο «εκτός από τις ουσιαστικές αρετές του, οδηγεί, ακόμα και πολιτικά, πολύ καλύτερα από ένα σωρό δημόσιους ρήτορες».
Σαφώς προτιμητέοι όσοι ορθώνονται πνευματικά και δυναμώνουν εαυτούς και αλλήλους με τη γόνιμη διαχείριση της γνώσης, από αυτούς που προσκυνούν είδωλα «σωτήρων» τα οποία γκρεμίζονται νομοτελειακά, σαν αφίσες σε παιδικά δωμάτια που ξηλώνονται με την εγκατάλειψη της εφηβείας.
Δεν τρέμω μπρος στον ισχυρότερο δικτάτορα, κρυφό ή φανερό, όσο τρέμω την αδράνεια, που εγκαταλείπει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια στα χέρια κάθε λογής εξουσιών. Η αδράνεια, ο εγωκεντρισμός, η αποξένωση εγκαταστάθηκαν κραταιώς, ως κοινά στοιχεία μιας κοινωνίας σε αποσύνθεση, αποσύνθεση που ελπίζω πως μπορούμε ακόμα να αποτρέψουμε. Όλα δείχνουν ότι βαδίζουμε προς μια νέα αμφιλεγόμενη, απάνθρωπη κοινωνία ή μια –ανθρώπινη μεν, άκρως μεταλλαγμένη δε– ανθρωπότητα, όπου μόνον το νέο μοντέλο ανθρώπου που κυοφορείται θα μπορεί ίσως να επιβιώσει. Αλλά και μέσα σε αυτό το πλήρους αβεβαιότητας παρόν και μέλλον έρχεται η Τέχνη να μας πει ότι η αξιοπρέπεια του πολίτη πρέπει να είναι ο πυρήνας κάθε σκέψης, δείχνοντάς μας τον δρόμο για την επιστροφή στις διαχρονικές αξίες του ξεχασμένου Ανθρωπισμού.
Θλίβεσαι, οργίζεσαι, κρίνεις από την άνεση του καναπέ, από τη μακαριότητα της αδράνειας, ρίχνοντας μονίμως την ευθύνη στους άλλους. Επιπόλαιο και ολισθηρό να φταίνε πάντα οι άλλοι για την κακοδαιμονία μας. Μήπως μια στροφή στην αυτοκριτική θα ήταν ευεργετική για μας και τους άλλους;
Σωστά λέγεται ότι με την έλλειψη καταλαβαίνουμε την αξία ανθρώπων και πραγμάτων. Ας φανταστούμε έναν κόσμο δίχως γραφές, ποιήματα, μουσικές, εικαστικές δημιουργίες, βιβλία, θέατρα, κινηματογράφους, εστίες πολιτισμού. Πώς θα ήταν ο κόσμος, η ζωή μας; Πώς χωρίς τους δημιουργούς, τους οποίους αγόγγυστα συχνά λοιδορούν κάποιοι ως ιδιόρρυθμους ή περιθωριακούς;
Οι αγώνες της ανθρωπότητας για έναν καλύτερο, δικαιότερο κόσμο δεν ήταν ποτέ μάταιοι. Ιστορικά, πάντα ερχόταν μία κρίσιμη στιγμή, που ακριβώς το αίτημα για αξιοπρέπεια και δικαιοσύνη γινόταν επικυρίαρχο. Πώς θα είναι η ανθρωπότητα παραιτημένη, παραδομένη όχι απλώς στους ισχυρούς, αλλά εσχάτως και σε διαταραγμένους ισχυρούς; Αλήθεια, πώς είναι η ανθρωπότητα;
**
*
