*
Εισαγωγικό Σημείωμα – Μετάφραση
ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΒΕΚΡΗΣ
Στην επιστολή που ακολουθεί προς τον φίλο του, Falk Horst, ο Κονδύλης παραθέτει ορισμένα παραδείγματα που φωτίζουν την αντίθεση ανάμεσα στην αστική και τη μετα-αστική λογοτεχνία. Η αντίθεση αυτή αποτελεί κεντρικό άξονα του βιβλίου του Η παρακμή του αστικού πολιτισμού, στο οποίο ο Κονδύλης περιγράφει την ευρύτερη μετάβαση από τον αστικό πολιτισμό του 19ου αιώνα στον μαζικοδημοκρατικό πολιτισμό του 20ού. Βασική θέση του βιβλίου είναι ότι ο καλλιτεχνικός και λογοτεχνικός μοντερνισμός —από τον νατουραλισμό και τον ιμπρεσιονισμό ίσαμε τις πρωτοπορίες των αρχών του 20ού αιώνα— υπήρξε το πρώτο χρονολογικά πνευματικό κίνημα που εξαπέλυσε μια συντονισμένη επίθεση στα κοσμοθεωρητικά θεμέλια του αστικού πολιτισμού.
Το βιβλίο έχει σε μεγάλο βαθμό δοκιμιακή μορφή, είναι γραμμένο σε υψηλό επίπεδο αφαίρεσης και στερείται τόσο παραπομπών όσο και βιβλιογραφίας. Όταν δε ο συγγραφέας αναφέρεται σε συγκεκριμένες υφολογικές ή κοσμοθεωρητικές μετατοπίσεις, ονοματίζει μόνο ρεύματα και «-ισμούς» (π.χ. φουτουρισμός), χωρίς να παραπέμπει ευθέως σε ονόματα ή σε συγκεκριμένα έργα. Λάτρης των πανοραμικών κατόψεων, ο Κονδύλης συχνά «τσουβαλιάζει», όπως κατά καιρούς του καταλογίστηκε, την εσωτερική μοναδικότητα του έργου τέχνης σε σχήματα που εξυπηρετούν την προώθηση μιας συνθετικής ματιάς. Στο σημείο αυτό η προσέγγιση του διασταυρωνόταν με εκείνη του Άρνολντ Χάουζερ, ο οποίος κατά παρόμοιο τρόπο πίστευε ότι μια τέτοια θεώρηση δεν αποσκοπεί στο να υπονομεύσει τις ατομικές αρετές του έργου τέχνης, αλλά στο να το δει από μια άλλη σκοπιά – εκείνην που ο Ούγγρος ιστορικός της τέχνης θεωρούσε ως την κυρίαρχη του 20ού αιώνα: την κοινωνιολογική. Σε κάθε περίπτωση, η ακόλουθη επιστολή μπορεί να λειτουργήσει ως μίτος χειροπιαστών παραδειγμάτων για τον ενδιαφερόμενο ερευνητή που θα επιθυμούσε να προβεί σε μια πιο εστιασμένη ανάγνωση των γενικών ερμηνευτικών διαγνώσεων του βιβλίου.
Για την άδεια της δημοσίευσης, ευχαριστούμε θερμά τόσο την αδελφή του στοχαστή κ. Μέλπω Κονδύλη-Μπούμπουλη όσο και τον κ. Φαλκ Χορστ. Στο δεύτερο μέρος του μικρού δίπτυχου αυτού αφιερώματος, θα αναρτηθεί αύριο η μελέτη μου «Χώρος και χρόνος στην ιστορία του πολιτισμού: Σημειώσεις πάνω στην Παρακμή του αστικού πολιτισμού του Παναγιώτη Κονδύλη». – ΣΒ
///
29 Ιουλίου 1996
Αγαπητέ Falk!
Πρέπει να κρατήσω την απάντηση μου σύντομη, αλλά και έτσι θα ειπωθεί το ουσιώδες. Η αντιπαραβολή Kant-Kafka είναι σε γενικές γραμμές εύστοχη. Μυθιστορήματα στα οποία μπορεί κανείς να παραστήσει την αστική αντίληψη της ατομικότητας είναι, κατά τη γνώμη μου, πρωτίστως τα μυθιστορήματα μαθητείας (Bildungsromane): ο Βίλχελμ Μάιστερ, Ο Πράσινος Χάινριχ — όμως δεν πρέπει να λησμονούμε και τους Ρώσσους, π.χ. τους χαρακτήρες της Νατάσας και του Πιερ Μπεζούχωφ στο Πόλεμος και Ειρήνη (από την παρορμητική νεότητα στην κατασταλαγμένη ωριμότητα της οικογενειακής ζωής) ή την εσωτερική μεταμόρφωση και την πορεία ωρίμανσης ορισμένων χαρακτήρων του Ντοστογιέφσκι μέσω της εξιλέωσης και της μετάνοιας (Ρασκόλνικωφ, Ντμίτρι Καραμάζωφ). Το Μαγικό βουνό είναι επίσης ένα όψιμο Bildungsroman: ο Χανς Κάστορπ διαμορφώνεται ανάμεσα στα άκρα του Σεττεμπρίνι και του Νάφτα, ώστε τελικά να καταλήξει στη δική του απόφαση πέρα από αυτά τα άκρα. Βέβαια, οι καιροί έχουν αλλάξει: δεν βρίσκει πλέον την ισορροπία ενός Goethe, αλλά η απόφασή του σημαίνει αναζήτηση της μέγιστης έντασης μέσα στην αβεβαιότητα του πολέμου (εννοιολογικά: ένα μεταβατικό στάδιο μεταξύ αστικής και μετα-αστικής εποχής).
Η διάλυση του Εγώ δεν θεματοποιείται πλέον μόνο καλλιτεχνικά-έμμεσα, αλλά ακόμη και άμεσα στα πιο γνωστά θεατρικά έργα του Pirandello, τα οποία θα έθετα εδώ ως βάση. Επιπλέον: το κεντρικό πρόσωπο στον Οδυσσέα του Joyce δεν είναι στην πραγματικότητα κάποιο πρόσωπο, αλλά μια δέσμη συνειρμών. Παρόμοια και στον Musil: Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες συμπεριφέρεται σαν ρευστό, που παίρνει τη μορφή του δοχείου μέσα στο οποίο κάθε φορά χύνεται, κτλ., κτλ. Αλλά αυτά θα πρέπει να αρκούν προς το παρόν. Τι λες;
Εν τω μεταξύ, σχεδόν το μισό μέρος του πρώτου τόμου είναι έτοιμο για τύπωμα. Στα τέλη της άνοιξης–αρχές του καλοκαιριού του επόμενου έτους θα πρέπει να είναι έτοιμος στο σύνολο του. Άλλα όπως είπα: μόνο ο συγγραφέας βιάζεται! Θα ήθελες να διαβάσεις αυτό το πρώτο μισό κάποια στιγμή στο κοντινό μέλλον; Τότε μπορώ να το φωτοτυπήσω και να σου το στείλω. Να το διαβάσεις όλο μαζί θα ήταν σίγουρα υπερβολικό. Σε κάθε περίπτωση, το χειρόγραφο του πρώτου κεφαλαίου που έχεις ήδη στα χέρια σου δεν ισχύει πλέον — ξαναδουλεύτηκε εν μέρει.
Σε χαιρετώ εγκάρδια,
Παναγιώτης
*
*
*
