Αυτό που φαίνεται, αυτό είναι – αλλά όχι ολόκληρο

του ΠΕΤΡΟΥ ΠΟΛΥΜΕΝΗ

~.~

Ο κόσμος εντυπώνεται στις αισθήσεις μας και αποκτάμε μαζί του μια τριβή∙ αποκτάμε εμπειρία. Οι εντυπώσεις συνιστούν μία πρώτη, ανεπεξέργαστη εμφάνιση όσων μας περιβάλλουν. Δεν αποτελούν μία καταγραφή ψυχρής πληροφορίας: είναι δυνατό να συνυφαίνονται πρωτογενώς με αισθήματα. Η εμπειρία ενός τόπου μπορεί να συνυφαίνεται με ένα αίσθημα θαυμασμού.

Αλλά η πραγματικότητα είναι όντως αυτή που βλέπω; Με άλλα λόγια, αυτό που μου εμφανίζεται, αυτό είναι; Αν όχι, τίθενται υπό αμφισβήτηση όσα βλέπω, καθώς και οι πεποιθήσεις μου γι’ αυτά. Εν τέλει, ποιά είναι τα όρια της γνώσης μας για την πραγματικότητά που μας περιβάλλει; Μήπως δεν μπορούμε ποτέ να τη γνωρίσουμε όπως είναι; Μήπως βρισκόμαστε μέσα σε ένα σκηνικό ανάλογο με εκείνο της ταινίας «Το σόου του Τρούμαν» (“The Truman show”, 1998); Δηλαδή σε ένα σκηνικό που εκλαμβάνουμε ως ατόφιο κόσμο, ενώ όλα γύρω μας είναι εντέλει έξωθεν σκηνοθετημένα;

Η απόκλιση εντύπωσης και πραγματικότητας συμβαίνει, όταν για παράδειγμα, οι συνθήκες παρατήρησης είναι ελλιπής, όπως οι συνθήκες φωτισμού, ή όταν είναι υπάρχει πρόβλημα στα μέσα παρατήρησης (μια ασθένεια σε κάποια εκ των αισθήσεων). Επιπλέον, η εδραιωμένη αντίληψη ότι κάτι δεν είναι αυτό που φαίνεται, οφείλεται και στο γεγονός ότι για να γίνει αντιληπτό αυτό το κάτι, δηλαδή προσιτό σε εμάς, διαποτίζεται εξαρχής από δυνάμεις της νόησής μας. Μήπως τότε τα αντικείμενα διαθλώνται στις νοητικές δυνάμεις όπως ακριβώς και στο νερό, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται παραμορφωμένα; Σε μία τέτοια περίπτωση θα ήμασταν καταδικασμένοι να προσανατολιζόμαστε στον κόσμο υπό καθεστώς διαρκούς ζάλης. Μήπως λοιπόν στην εμπειρία μας δεν εντυπώνονται ατόφια τα αντικείμενα, δηλαδή όπως πραγματικά είναι, αλλά διαθλώμενα στη νόηση; Όχι, αν διακρίνουμε την εκδήλωση των δυνάμεων της νόησης σε ενεργητική (ή εκούσια) και παθητική (ή ακούσια). Αυτή τη διάκριση εισήγε ο Μακντάουελ (Νους και Κόσμος, 1992, απηχώντας το αριστοτελικό σχήμα δυνάμει/ενεργεία.

Παθητική και ενεργητική εκδήλωση της νόησης

Οι δυνάμεις της νόησης διαποτίζουν ενεργητικά όψεις του κόσμου υπό την έννοια ότι υπάρχει μια ανάληψη ευθύνης, μια εκούσια στάση έναντι του κόσμου, σχηματίζοντας κρίσεις και πεποιθήσεις γι’ αυτόν. Οι δυνάμεις της νόησης διαποτίζουν παθητικά όψεις του κόσμου, υπό την έννοια ότι το υποκείμενο δέχεται γεγονότα του κόσμου, χωρίς να έχει την ευθύνη μιας τέτοιας αποδοχής, δηλαδή χωρίς να διαμορφώνει ακόμα κρίσεις ή πεποιθήσεις για ό,τι αισθάνεται· απλά αφήνεται ακούσια στα γεγονότα του κόσμου, παρασύρεται στη δίνη τους.

Καθώς λοιπόν βλέπω ένα αντικείμενο, εντυπώνεται στις αισθήσεις μου. Οι εντυπώσεις -τα δεδομένα των αισθήσεων- διαποτίζονται από παθητικές εκδηλώσεις δυνάμεων της νόησης. Έτσι, συνιστούν εμφανίσεις των αντικειμένων. Το αντικείμενο μου φαίνεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Προκειμένου να σχηματίσω πεποιθήσεις για το αντικείμενο, αναλαμβάνω μία ευθύνη, κάτι που προϋποθέτει η ενεργητική εκδήλωση δυνάμεων της νόησης. Συλλαμβάνω το αντικείμενο μέσα από εκδιπλώσεις του, διακρίνοντας ομοιότητες, διαφορές και αναλογίες. Μία τέτοια ευθύνη είναι πιο αντιληπτή όταν η πεποίθηση είναι υπό τη μορφή κρίσεως. Όταν δηλαδή διατυπώνω μια πρόταση για το αντικείμενο της μορφής «το Χ είναι Ψ», υποστηρίζοντας ότι είναι έτσι ή αλλιώς, ακόμα και όταν σταματώ να το βλέπω, απομονώνοντάς το από μια συγκεκριμένη περίσταση.

Κατά την παθητική εκδήλωση δυνάμεων της νόησης, τούτες «αποσπώνται» από τη δίνη των γεγονότων και διαποτίζουν ακούσια τις εντυπώσεις που δέχεται το υποκείμενο, γι’ αυτό και δεν τις αλλοιώνουν. Οι εντυπώσεις συνιστούν γνήσιες εμφανίσεις των αντικειμένων. Τα γεγονότα της εμπειρίας – εντυπώσεις στη ροή του χρόνου – είναι γεγονότα του κόσμου – αντικείμενα στη ροή του χρόνου. Ισοδύναμα, αυτό που βλέπω, αυτό είναι.

Το ενδεχόμενο της πλάνης

Η εξίσωση αυτή ακούγεται παράτολμη. Συνήθως λέγεται ότι τα φαινόμενα απατούν και όχι ότι «αυτό που βλέπω, αυτό είναι». Πράγματι, είναι υπαρκτό το ενδεχόμενο της εξαπάτησης από τα φαινόμενα· ή αλλιώς της πλάνης. Αν για παράδειγμα τα αισθητήρια όργανά μου έχουν μια περιστασιακή δυσλειτουργία, ή δεν υπάρχει ο κατάλληλος φωτισμός, ή δεν διατίθεται ο απαραίτητος χρόνος για να εκδιπλωθούν όλες οι όψεις ενός αντικειμένου. Αλλά αν οι συνθήκες παρατηρήσεις είναι κατάλληλες, τότε πράγματι ο κόσμος είναι όπως μου εμφανίζεται. Χωρίς να σημαίνει πώς ό,τι βλέπω είναι όλος ο κόσμος, ή έστω όλες οι όψεις ενός αντικειμένου. Αυτό που βλέπω, αυτό είναι· αλλά όχι ολόκληρο.

Έστω ένα ραβδί βυθισμένο κατά το ήμισυ σε ένα δοχείο με νερό. Ας υποτεθεί ότι οι συνθήκες παρατήρησης είναι κατάλληλες, για παράδειγμα με επαρκή φωτισμό και χωρίς να έχω υψηλό αστιγματισμό. Το ραβδί μού εμφανίζεται παραμορφωμένο. Έχει πράγματι το σχήμα τεθλασμένης γραμμής; Όχι. Αλλά είναι όντως γνήσιο γεγονός του κόσμου ότι το ραβδί μέσα στο νερό φαίνεται τεθλασμένο και όχι ευθύγραμμο. Οπότε, αυτό που φαίνεται αυτό είναι. Αν το τραβήξω έξω από το νερό, αν δηλαδή ξεδιπλώσω μία ακόμα πτυχή του – αν αποσπάσω κάτι από την καθ’ ολοκληρίαν εμφάνισή του – θα μου εμφανιστεί ευθύγραμμο. Χωρίς να σημαίνει ότι μέσα στο νερό δεν διαθλάται.

Οπότε η ανθρώπινη νόηση δεν έχει κάποιο εγγενές ελάττωμα να γνωρίσει τον κόσμο. Οι δε σκιές στο σπήλαιο του Πλάτωνα μπορεί να εξαφανισθούν με κατάλληλο φωτισμό και επαρκή χρόνο. Το πρόσωπο ανοίγεται στον κόσμο, και τούτος μας εμφανίζεται κατά τρόπο διάφανο· ή αλλιώς άμεσα. Όπως είναι, και όχι μέσα από διαθλάσεις ή αντανακλάσεις. Απλά ο κόσμος δεν εμφανίζεται ολόκληρος δια μιας, προσφέροντας διαρκώς εκπλήξεις και ανατροπές∙ κάτι που απαιτεί εκ μέρους μας μια εγρήγορση.