του ΠΕΤΡΟΥ ΠΟΛΥΜΕΝΗ

~.~

Ο κόσμος εντυπώνεται στις αισθήσεις μας και αποκτάμε μαζί του μια τριβή∙ αποκτάμε εμπειρία.  Οι εντυπώσεις συνιστούν μία πρώτη, ανεπεξέργαστη εμφάνιση όσων μας περιβάλλουν.  Δεν αποτελούν μία καταγραφή ψυχρής πληροφορίας: είναι δυνατό να συνυφαίνονται πρωτογενώς με αισθήματα.  Η εμπειρία ενός τόπου μπορεί να συνυφαίνεται με ένα αίσθημα θαυμασμού.

Αλλά η πραγματικότητα είναι όντως αυτή που βλέπω; Με άλλα λόγια, αυτό που μου εμφανίζεται, αυτό είναι; Αν όχι, τίθενται υπό αμφισβήτηση όσα βλέπω, καθώς και οι πεποιθήσεις μου γι’ αυτά. Εν τέλει, ποιά είναι τα όρια της γνώσης μας για την πραγματικότητά που μας περιβάλλει; Μήπως δεν μπορούμε ποτέ να τη γνωρίσουμε όπως είναι; Μήπως βρισκόμαστε μέσα σε ένα σκηνικό ανάλογο με εκείνο της ταινίας «Το σόου του Τρούμαν» (“The Truman show”, 1998); Δηλαδή σε ένα σκηνικό που εκλαμβάνουμε ως ατόφιο κόσμο, ενώ όλα γύρω μας είναι εντέλει έξωθεν σκηνοθετημένα;

Η απόκλιση εντύπωσης και πραγματικότητας συμβαίνει, όταν για παράδειγμα, οι συνθήκες παρατήρησης είναι ελλιπής, όπως οι συνθήκες φωτισμού, ή όταν είναι υπάρχει πρόβλημα στα μέσα παρατήρησης (μια ασθένεια σε κάποια εκ των αισθήσεων). Επιπλέον, η εδραιωμένη αντίληψη ότι κάτι δεν είναι αυτό που φαίνεται, οφείλεται και στο γεγονός ότι για να γίνει αντιληπτό αυτό το κάτι, δηλαδή προσιτό σε εμάς, διαποτίζεται εξαρχής από δυνάμεις της νόησής μας. Μήπως τότε τα αντικείμενα διαθλώνται στις νοητικές δυνάμεις όπως ακριβώς και στο νερό, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται παραμορφωμένα; Σε μία τέτοια περίπτωση θα ήμασταν καταδικασμένοι να προσανατολιζόμαστε στον κόσμο υπό  καθεστώς διαρκούς ζάλης. Μήπως λοιπόν στην εμπειρία μας δεν εντυπώνονται ατόφια τα αντικείμενα, δηλαδή όπως πραγματικά είναι, αλλά διαθλώμενα στη νόηση; Όχι, αν διακρίνουμε την εκδήλωση των δυνάμεων της νόησης σε ενεργητική (ή εκούσια) και παθητική (ή ακούσια). Αυτή τη διάκριση εισήγε ο Μακντάουελ (Νους και Κόσμος, 1992, απηχώντας το αριστοτελικό σχήμα δυνάμει/ενεργεία.

Παθητική και ενεργητική εκδήλωση της νόησης

Οι δυνάμεις της νόησης διαποτίζουν ενεργητικά όψεις του κόσμου υπό την έννοια ότι υπάρχει μια ανάληψη ευθύνης, μια εκούσια στάση έναντι του κόσμου, σχηματίζοντας κρίσεις και πεποιθήσεις γι’ αυτόν.  Οι δυνάμεις της νόησης διαποτίζουν παθητικά όψεις του κόσμου, υπό την έννοια ότι  το υποκείμενο δέχεται γεγονότα του κόσμου, χωρίς να έχει την ευθύνη μιας τέτοιας αποδοχής, δηλαδή χωρίς να διαμορφώνει ακόμα κρίσεις ή πεποιθήσεις για ό,τι αισθάνεται· απλά αφήνεται ακούσια στα γεγονότα του κόσμου, παρασύρεται στη δίνη τους.

Καθώς λοιπόν βλέπω ένα αντικείμενο, εντυπώνεται στις αισθήσεις μου. Οι εντυπώσεις -τα δεδομένα των αισθήσεων- διαποτίζονται από παθητικές εκδηλώσεις δυνάμεων της νόησης. Έτσι, συνιστούν εμφανίσεις των αντικειμένων. Το αντικείμενο μου φαίνεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Προκειμένου να σχηματίσω πεποιθήσεις για το αντικείμενο, αναλαμβάνω μία ευθύνη, κάτι που προϋποθέτει η ενεργητική εκδήλωση δυνάμεων της νόησης. Συλλαμβάνω το αντικείμενο μέσα από εκδιπλώσεις του, διακρίνοντας ομοιότητες, διαφορές και αναλογίες. Μία τέτοια ευθύνη είναι πιο αντιληπτή όταν η πεποίθηση είναι υπό τη μορφή κρίσεως. Όταν δηλαδή διατυπώνω μια πρόταση για το αντικείμενο της μορφής «το Χ είναι Ψ», υποστηρίζοντας ότι  είναι έτσι ή αλλιώς, ακόμα και όταν σταματώ να το βλέπω, απομονώνοντάς το από μια συγκεκριμένη περίσταση. (περισσότερα…)