*

Εισαγωγικό σημείωμα – Μετάφραση – Σχόλια
ΚΩΣΤΑΣ ΑΝΔΡΟΥΛΙΔΑΚΗΣ

~.~

Για μια γενική εισαγωγή στη σειρά των μεταφράσεων αυτών του Κώστα Ανδρουλιδάκη από το έργο του Καντ Ανθρωπολογία από άποψη πραγματιστική, ο αναγνώστης ας ανατρέξει σε προηγούμενη ανάρτηση.

Το πλήρες βιβλίο, σε μετάφραση, σχόλια και επίμετρο του Κ. Ανδρουλιδάκη, θα κυκλοφορήσει μέσα στο 2026 από τις εκδόσεις «Εκκρεμές».

///

Ο χαρακτήρας του λαού

Β΄ Μέρος¹

Α΄ Μέρος εδώ

3. Ο Ισπανός που κατάγεται από τη μείξη ευρωπαϊκού με αραβικό (νέγρικο²) αίμα δείχνει στη δημόσια και στην ιδιωτική συμπεριφορά του ορισμένη επισημότητα, και ακόμα και ο αγρότης δείχνει την επίγνωση της αξιοπρέπειάς του απέναντι σε ανωτέρους, στους οποίους είναι επίσης νομίμως υπάκουος.- Η ισπανική «grandezza»³ και η μεγαληγορία που απαντά ακόμα και στην καθομιλουμένη γλώσσα τους φανερώνουν ευγενή εθνική υπερηφάνεια. Γι’ αυτό, ο Ισπανός απεχθάνεται εντελώς τη γαλλική οικειότητα που καταντά σε θρασύτητα. Είναι μετρημένος και υπάκουος ολόψυχα στους νόμους, ιδίως σ’ εκείνους της αρχαίας θρησκείας του.- Η σοβαρότητα τούτη δεν τον εμποδίζει όμως να διασκεδάζει σε μέρες ψυχαγωγίας (λ.χ. κατά τη συγκομιδή της σοδειάς του με τραγούδι και χορό), και όταν σε μια καλοκαιρινή βραδιά παίζεται το «fandango»⁴ δεν λείπουν οι εργάτες, όσοι έχουν τώρα σχόλη, που χορεύουν στους δρόμους με τη μουσική αυτή.- Αυτή είναι η καλή πλευρά του.

Η λιγότερο καλή πλευρά του είναι: δεν μαθαίνει από τους ξένους, δεν ταξιδεύει για να γνωρίσει άλλους λαούς·*⁵ παραμένει στις επιστήμες μάλλον αιώνες πίσω∙ όντας δύσκολος για κάθε μεταρρύθμιση, είναι υπερήφανος να μπορεί να μην εργάζεται, έχει ρομαντική διάθεση του πνεύματος, όπως αποδεικνύει η ταυρομαχία, ειδεχθής όπως το αλλοτινό Auto da Fe,⁶ και φανερώνει στο γούστο του καταγωγή εν μέρει εκτός της Ευρώπης.

4) Ο Ιταλός συνενώνει τη γαλλική ζωηρότητα (ευθυμία) με την ισπανική σοβαρότητα (σταθερότητα), ο δε αισθητικός χαρακτήρας του είναι μια καλαισθησία συνδεδεμένη με αψιθυμία, καθώς η θέα από τις Άλπεις του προς τις θελκτικές κοιλάδες προσφέρει υλικό αφ’ ενός για το θάρρος και αφ’ ετέρου για την ήρεμη απόλαυση. Η ιδιοσυγκρασία εδώ δεν είναι ανάμεικτη ούτε ασταθής (διότι άλλως δεν θα δημιουργούσε χαρακτήρα), αλλά αποτελεί μια ψυχική προδιάθεση της αισθητικότητας για το συναίσθημα του υψηλού, ενόσω αυτό είναι συνάμα συμβατό με εκείνο του ωραίου.- Στους μορφασμούς του εκδηλώνεται το ισχυρό παιγνίδι των αισθημάτων του, και το πρόσωπό του είναι εκφραστικό. Οι αγορεύσεις των δικηγόρων τους στις αίθουσες των δικαστηρίων είναι τόσο παθιασμένες, ώστε μοιάζουν με την απαγγελία στο θέατρο.

Όπως ο Γάλλος είναι εξαιρετικός στην καλαισθησία της συνομιλίας, έτσι είναι ο Ιταλός στην καλλιτεχνική καλαισθησία. Ο πρώτος αγαπά περισσότερο τις ιδιωτικές διασκεδάσεις, ο δεύτερος τις δημόσιες: φαντασμαγορικές πομπές, λιτανείες, μεγάλα θεάματα, καρναβάλια, μασκαράτες, τη μεγαλοπρέπεια των δημοσίων κτηρίων, πίνακες σχεδιασμένους με το πινέλο ή ως μωσαϊκό, ρωμαϊκές αρχαιότητες με μεγαλειώδη ρυθμό, για να τα βλέπει αλλά και για να τον βλέπουν στην υψηλή κοινωνία. Επιπλέον όμως (για να μην λησμονούμε βέβαια την ιδιοτέλεια): επινόηση των συναλλαγματικών, των Τραπεζών και της λοταρίας.- Αυτή είναι η καλή πλευρά του: όπως η ελευθερία που επιτρέπουν στον εαυτό τους οι γονδολιέρηδες και οι Lazzaroni ⁷ απέναντι στους αριστοκράτες.

Η λιγότερη καλή πλευρά τους είναι: ότι, όπως λέει ο Ρουσσώ,⁸ αγορεύουν σε μεγαλοπρεπείς αίθουσες και κοιμούνται σε φωλιές αρουραίων. Οι «conversazioni» [συνομιλίες] τους μοιάζουν με το Χρηματιστήριο, όπου η κυρία του σπιτιού προσφέρει σε μια μεγάλη συντροφιά κάτι να δοκιμάσουν, ώστε να ανταλλάξουν τα νέα της ημέρας τριγυρνώντας από δω κι από κει, δίχως να χρειάζεται απαραίτητα να είναι φίλοι, και έπειτα δειπνούν για το βράδυ με ένα μικρό επιλεγμένο μέρος από τη συντροφιά αυτή.- Αλλά η κακή πλευρά τους είναι: το ότι τραβάνε μαχαίρι, οι συμμορίτες, η καταφυγή των δολοφόνων σε ιερούς τόπους [άσυλα], το παραμελημένο αξίωμα των δικαστικών και αστυνομικών επιμελητών (sbirro)⁹ κοκ.· για όλα τούτα δεν ευθύνονται τόσο οι Ρωμαίοι όσο το δικέφαλο πολίτευμά τους.¹⁰– Αλλά αυτές είναι κατηγορίες τις οποίες διόλου δεν επιθυμώ να υιοθετήσω και που τις διαδίδουν συνήθως οι Άγγλοι, οι οποίοι δεν εγκρίνουν κανένα άλλο πολίτευμα παρά μόνο το δικό τους.

5. Οι Γερμανοί έχουν τη φήμη του καλού χαρακτήρα, ειδικότερα εκείνον της εντιμότητας και της σημασίας που αποδίδουν στην οικογενειακή εστία, δηλ. ιδιότητες που δεν είναι ακριβώς κατάλληλες για να λάμψει κάποιος.- Από όλους τους πολιτισμένους λαούς ο Γερμανός προσαρμόζεται ευκολότερα και διαρκέστερα στην κυβέρνηση στην οποία υπόκειται, και απέχει περισσότερο από όλους από τη μανία της ανανέωσης και της αντίδρασης εναντίον της καθεστηκυίας τάξης. Ο χαρακτήρας του είναι φλέγμα συνδυασμένο με νου, δίχως ούτε να πολυσυλλογίζεται για την ήδη κατεστημένη τάξη ούτε να επινοεί ο ίδιος μιαν άλλη. Εντούτοις είναι ο άνθρωπος για όλες τις χώρες και όλα τα κλίματα, μεταναστεύει εύκολα και δεν είναι κολλημένος με πάθος στην πατρίδα του∙ όταν όμως φτάνει ως άποικος σε ξένες χώρες, τότε συνάπτει γρήγορα με τους συμπατριώτες του ένα είδος πολιτικής ένωσης, και συναπαρτίζουν λόγω της ενότητας της γλώσσας, εν μέρει και της θρησκείας, μια μικρή εθνική κοινότητα,¹¹ η οποία, όταν υπόκειται σε μιαν ανώτερη εξουσία και σε ένα ήσυχο, ηθικό πολίτευμα, διακρίνεται εξαιρετικά από τις εγκαταστάσεις άλλων λαών λόγω της φιλοπονίας, της καθαριότητας και της οικονομίας.- Αυτός είναι ο έπαινος τον οποίο επιδαψιλεύουν ακόμα και οι Άγγλοι στους Γερμανούς στη Βόρεια Αμερική.

Επειδή το φλέγμα (θεωρούμενο με την καλή έννοια) είναι η ιδιοσυγκρασία του ψυχρού στοχασμού και της επιμονής κατά την επιδίωξη του σκοπού μας, όπως επίσης και της αντοχής στις αντιξοότητες που συνδέονται με την επιδίωξη αυτή, για τούτο μπορεί να προσδοκά κανείς από το ταλέντο του ορθού νου των Γερμανών και του βαθυστόχαστου Λόγου τους τόσα όσα και από κάθε λαό ικανό του μέγιστου πολιτισμού∙ με εξαίρεση τον τομέα του πνευματώδους¹² και της καλλιτεχνικής καλαισθησίας, στον οποίο ίσως δεν είναι εφάμιλλος με τους Γάλλους, τους Άγγλους και τους Ιταλούς.- Αυτά είναι λοιπόν η καλή πλευρά του σε όσα είναι δυνατόν να επιτευχθούν με την φιλοπονία και για τα οποία δεν απαιτείται ακριβώς ιδιοφυία*·¹³ άλλωστε η ιδιοφυία απέχει πολύ από το να έχει τη χρησιμότητα που έχει το ταλέντο του υγιούς νου συνδεδεμένο με τη φιλοπονία των Γερμανών.- Ο χαρακτήρας του κατά τη συναναστροφή έγκειται στη μετριοφροσύνη. Μαθαίνει περισσότερο από κάθε άλλον λαό ξένες γλώσσες, είναι (όπως εκφράζεται ο Ρόμπερτσον¹⁴) μεγαλέμπορος στη λογιοσύνη, και στο πεδίο των επιστημών ανακαλύπτει πρώτος κάποια ίχνη που τα χρησιμοποιούν έπειτα οι άλλοι με θόρυβο∙ δεν έχει εθνική υπερηφάνεια, και ως κοσμοπολίτης δεν είναι προσκολλημένος στην πατρίδα του. Αλλά σε τούτην είναι πιο φιλόξενος προς τους ξένους από οποιοδήποτε άλλο έθνος (όπως παραδέχεται ο Μπόσγουελλ¹⁵)∙ πειθαρχεί τα παιδιά του στην χρηστότητα με αυστηρότητα, όπως άλλωστε, σύμφωνα με τη ροπή του για την τάξη και τους κανόνες, θα υποκύψει μάλλον σε ένα αυταρχικό καθεστώς παρά θα εμπλακεί σε ανανεώσεις (ιδίως μάλιστα σε αυτόβουλες μεταρρυθμίσεις στη διακυβέρνηση).-Αυτή είναι η καλή του πλευρά.

Η ελαττωματική πλευρά του είναι η κλίση του για τη μίμηση και η χαμηλή γνώμη του για τον εαυτό του ως προς το αν μπορεί να είναι πρωτότυπος (πράγμα που είναι το ακριβώς αντίθετο του πεισματάρη Άγγλου)∙ ιδίως όμως μια ορισμένη μεθοδική μανία να ταξινομείται σχολαστικά με τους άλλους πολίτες, όχι όμως σύμφωνα με την αρχή της προσέγγισης προς την ισότητα, αλλά ανάλογα με τα επίπεδα της υπεροχής και της ιεραρχίας, και στο πλαίσιο¹⁶ τούτο των βαθμών [ιεραρχίας] να είναι ανεξάντλητος στην επινόηση των τίτλων (όπως «η ευγενία σας», «Ευγενέστατε», «Εξοχώτατε», «Εκλαμπρότατε», επίσης «Εντιμότατε»),¹⁷ και έτσι να γίνεται δουλοπρεπής από σκέτη σχολαστικότητα∙ όλα τούτα, βέβαια, μπορούν μάλλον να καταλογισθούν στη μορφή του αυτοκρατορικού πολιτεύματος της Γερμανίας·¹⁸ εδώ όμως δεν είναι δυνατόν να μην αποκαλυφθεί η παρατήρηση ότι η ίδια η γένεση της σχολαστικής αυτής μορφής προέρχεται από το πνεύμα του έθνους και τη φυσική ροπή του Γερμανού∙ [η μανία του επίσης] να στήσει μια σκάλα ανάμεσα σ’ εκείνον που θέλει να κυριαρχεί έως εκείνον που πρέπει να υπακούει, όπου κάθε βαθμίδα χαρακτηρίζεται από τον βαθμό του κύρους που της αρμόζει, και εκείνος που δεν έχει κάποιο επάγγελμα, άρα ούτε και κάποιον τίτλο, όπως λένε, δεν είναι τίποτα∙ τούτο βέβαια αποφέρει κάτι στο κράτος που απονέμει τον τίτλο αυτόν, επίσης όμως, δίχως να αποσκοπεί σ’ αυτό, προξενεί στους υπηκόους αξιώσεις να περιοριστεί η σπουδαιότητα των άλλων ως προς την υπόληψή τους∙ πράγμα που πρέπει να φαίνεται γελοίο στους άλλους λαούς και πραγματικά, ως σχολαστικότητα και ανάγκη της μεθοδικής διαίρεσης, ώστε να υπαγάγουν ένα όλον κάτω από μιαν έννοια, αποκαλύπτει τον περιορισμό του έμφυτου ταλέντου.

Επειδή η Ρωσία δεν είναι ακόμα εκείνο που απαιτείται για μιαν ορισμένη έννοια των φυσικών καταβολών οι οποίες βρίσκονται έτοιμες να αναπτυχθούν, η Πολωνία όμως δεν είναι πια αυτό, ενώ η εθνότητα των Τούρκων της ευρωπαϊκής Τουρκίας δεν υπήρξαν ποτέ ούτε θα γίνουν εκείνο που απαιτείται για την απόκτηση ενός ορισμένου χαρακτήρα του λαού, για τούτο η σκιαγράφηση των εθνών αυτών μπορεί εδώ ευλόγως να παραλειφθεί.

Εν γένει, επειδή εδώ γίνεται λόγος για τον έμφυτο, φυσικό χαρακτήρα, ο οποίος έγκειται στην, ας πούμε, ανάμειξη του αίματος των ανθρώπων, και όχι για τα χαρακτηριστικά του επίκτητου, τεχνητού (ή επίπλαστου) χαρακτήρα των εθνών, για τούτο θα χρειαστεί πολλή περίσκεψη κατά τη σκιαγράφησή τους. Από τον χαρακτήρα των Ελλήνων, κάτω από τη σκληρή καταπίεση των Τούρκων και την όχι πολύ ηπιότερη πίεση των καλογέρων¹⁹ τους, δεν έχει χαθεί ούτε η ιδιοσυγκρασία τους (η ζωηρότητα και η επιπολαιότητα) ούτε η διαμόρφωση του σώματος, της μορφής και των χαρακτηριστικών του προσώπου, αλλά οι ιδιαιτερότητες αυτές πιθανώς θα επανέρχονταν, εάν η μορφή της θρησκείας και του πολιτεύματος τούς επανέδιδε λόγω ευτυχών συγκυριών την ελευθερία, ώστε να αποκτήσουν και πάλι την ανεξαρτησία τους.- Σε έναν άλλον χριστιανικό λαό, τους Αρμένιους, επικρατεί ένα ορισμένο εμπορικό πνεύμα ιδιαιτέρου είδους, δηλαδή να διενεργούν συναλλαγές με πεζοπορίες από τα σύνορα της Κίνας έως το ακρωτήριο Κόρσο στην ακτή της Γουινέας, πράγμα που φανερώνει έναν ιδιαίτερο κλάδο του νοήμονος και φιλόπονου αυτού λαού∙ ο κλάδος αυτός διατρέχει, σε μια γραμμή από τα ΒΑ προς τα ΝΑ ολόκληρη τη διαδρομή της γηραιάς ηπείρου, κατορθώνει να δημιουργεί ειρηνική συνάντηση με όλους τους λαούς τους οποίους συναντά, και αποδεικνύει έναν χαρακτήρα που υπερέχει από τον ελαφρόμυαλο και γλοιώδη των τωρινών Ελλήνων, του οποίου την πρώτη διαμόρφωση δεν μπορούμε πια να διερευνήσομε.- Πάντως με πολλές πιθανότητες είναι δυνατόν να ισχυριστούμε: ότι η ανάμειξη των φύλων (με μεγάλες κατακτήσεις), η οποία εξαλείφει σιγά σιγά τους [ιδιάζοντες] χαρακτήρες, ασχέτως κάθε υποτιθέμενου φιλανθρωπισμού,²⁰ δεν ωφελεί το ανθρώπινο γένος.

1 Για την καλύτερη κατανόηση και του τμήματος αυτού της Ανθρωπολογίας καλείται ο αναγνώστης να διαβάσει το εισαγωγικό σημείωμα του μεταφραστή. Οι σημειώσεις με αστερίσκο (*) είναι του Καντ, όλες οι άλλες, καθώς και οι διευκρινίσεις μέσα σε ορθογώνιες αγκύλες ([]) είναι του μεταφραστή.

2 Στο πρωτότυπο: mohrisch από τη λ. Mohr (αρχαϊζουσα γλώσσα): νέγρος, μαύρος (πρβλ. Σαίξπηρ, Οθέλλος).

3 Grandezza (ιταλικά): μεγαλείο, μεγαλοπρέπεια.

4 fandango: λαϊκός ισπανικός χορός.

5 * Ο περιορισμένος χαρακτήρας του πνεύματος όλων των λαών, τους οποίους δεν παρακινεί η ανιδιοτελής περιέργεια να γνωρίσουν τον έξω κόσμο με τα ίδια τους τα μάτια, και ακόμα λιγότερο να εγκατασταθούν εκεί (ως κοσμοπολίτες), αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα των λαών αυτών, βάσει του οποίου [εννοείται: του αντίθετου χαρακτηριστικού] ξεχωρίζουν ευνοϊκά οι Γάλλοι, οι Άγγλοι και οι Γερμανοί από τους άλλους λαούς.

6 Auto da Fe (ισπανικά): απόφαση της Ιεράς Εξέτασης, καταδικαστική σε θάνατο.

7 Lazzaroni ή Lazzari: επαίτες, αλήτες αλλά και χαμάληδες (αρχικά στην Νάπολη).

8 Ζ. Ζ. Ρουσσώ, Το Κοινωνικό Συμβόλαιο, ΙΙΙ, κεφ. 8 (ελλην. έκδ.: μτφρ. Β. Γρηγοροπούλου, Α. Σταϊνχάουερ, επιμ. Β. Γρηγοροπούλου, Αθήνα: Πόλις 2004, σ. 143). Ο Ρουσσώ αναφέρεται στους Ισπανούς.

9 Sbirro (ιταλικά): αστυνομικός στην Ιταλία στον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση.

10 Εννοείται η διαρχία κοσμικού και εκκλησιαστικού (παπικού) κράτους στην Ιταλία.

11 Völkchen: μικρός λαός, μικρό έθνος, μικρή λαϊκή ή εθνική κοινότητα.

12 Witz: αγχίνοια, ευστροφία, πνεύμα, χιούμορ.

13 * Ιδιοφυία είναι το ταλέντο της επινόησης εκείνου που δεν είναι δυνατόν να διδαχθεί ή να μαθευτεί. Μπορεί κανείς να διδαχθεί κάλλιστα από άλλους πώς να κάνει καλούς στίχους, αλλά όχι πώς να κάμει ένα καλό ποίημα∙ διότι αυτό πρέπει να προέλθει αφ’ εαυτού από τη φύση του συγγραφέα. Για τούτο δεν μπορεί να το περιμένει κάποιος επί παραγγελία και με ακριβή πληρωμή σαν κατασκεύασμα, αλλά πρέπει να τον προσδοκά όμοια με έμπνευση, για την οποία ο ίδιος ο ποιητής δεν μπορεί να πει πώς έφθασε σ’ αυτήν, δηλ. σαν μια συγκυριακή [πνευματική] διάθεση, της οποίας το αίτιο του είναι άγνωστο (scit Genius, natale comes qui temperat astrum). [Σημ. του μεταφραστή: Βλ. Οράτιος, Επιστολές, 2. 2. 186: Το γνωρίζει ο δαίμων που τον συνοδεύει και που κυβερνά το άστρο της γέννησής του].- Για τούτο η ιδιοφυία λάμπει ως στιγμιαίο φαινόμενο που εμφανίζεται με διαλείμματα και εξαφανίζεται πάλι, όχι με ένα φως που ανάβει με τη θέλησή μας και εξακολουθεί να καίει για όσον χρόνο θέλομε, αλλά σαν σπίθες που ακτινοβολούν και τις οποίες εξαπολύει από τη δημιουργική φαντασία μια ευτυχής έμπνευση του πνεύματος.

14 William Robertson (1721-93), Σκοτσέζος κληρικός και ιστορικός συγγραφέας. Έργα του: The History of Scotland (1759), The History of the Reign of the Emperor Charles V (1769), The History of America (1777) (όλα μεταφράστηκαν στα γερμανικά).

15 James Boswell (1740-95), Σκωτσέζος ιστορικός συγγραφέας. Έργο του: Account of Corsica, the Journal of a Tour to that Island, and Memoirs of Pascal Paoli (1768).

16 Schema: σχήμα, σχέδιο (λ.χ. νομοθετήματος), εδώ: πλαίσιο.

17 Πρβλ. ομοίως Ι. Καντ, Μεταφυσική των ηθών, 6:437 (μτφρ., σημ., επιλεγόμενα Κ. Ανδρουλιδάκης, Αθήνα: Σμίλη 2013, σ. 293-294).

18 Reichsverfassung: το πολίτευμα της «Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας του Γερμανικού Έθνους».

19 Στο πρωτότυπο: Caloyers.