Επανάσταση

Γιατί μιλάμε;

*

του ΚΩΣΤΑ ΜΕΛΑ

~.~

Α΄

Ο Μαρξ και ο Ένγκελς έχουν αναφέρει ρητά ότι η ταξική πάλη καταλήγει πάντα «είτε σε μια επαναστατική αναδιοργάνωση ολόκληρης της κοινωνίας, είτε στην κοινή καταστροφή των αντιμαχόμενων τάξεων».

Αυτή η περίφημη φράση από το πρώτο κεφάλαιο («Αστικοί και Προλετάριοι») του Κομμουνιστικού Μανιφέστου (1848) των Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς αναδεικνύει μια κρίσιμη αλλά συχνά παραγνωρισμένη πτυχή της μαρξιστικής θεωρίας για την ιστορία. Αν και ο μαρξισμός συνδέεται συχνά με μια ντετερμινιστική (προκαθορισμένη) πίστη στη νομοτελειακή νίκη του προλεταριάτου, η συγκεκριμένη διατύπωση εισάγει την πιθανότητα της κοινής καταστροφής (gemeinsamer Untergang) των αντιμαχόμενων τάξεων.

Τα δύο πιθανά σενάρια της ταξικής πάλης είναι: 1) Επαναστατική αναδιοργάνωση ολόκληρης της κοινωνίας. Πρόκειται για την περίπτωση όπου η ανερχόμενη επαναστατική τάξη (ιστορικά η αστική τάξη απέναντι στη φεουδαρχία, και μελλοντικά το προλεταριάτο απέναντι στην αστική τάξη) καταφέρνει να ανατρέψει το παλιό κατεστημένο. Αυτό οδηγεί σε ένα ανώτερο οικονομικό και κοινωνικό σύστημα (π.χ. πέρασμα από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό και, κατά τον Μαρξ, από τον καπιταλισμό στον σοσιαλισμό). 2) Κοινή καταστροφή των αντιμαχόμενων τάξεων: Όταν η ταξική σύγκρουση φτάνει σε αδιέξοδο χωρίς καμία τάξη να μπορεί να επιβληθεί ή να οδηγήσει την κοινωνία μπροστά, το αποτέλεσμα είναι η γενική κατάρρευση, η παρακμή και η οπισθοδρόμηση του πολιτισμού. Ιστορικό παράδειγμα που συχνά αναφέρεται σε αυτή την κατηγορία είναι η πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Η ανάλυση αυτή τονίζει ότι η ιστορική εξέλιξη δεν είναι αυτόματη ούτε εγγυημένη. Η έκβαση της ιστορίας εξαρτάται από την ανθρώπινη δράση, την πολιτική οργάνωση και τη συνειδητή πάλη (αυτό που στη μαρξιστική ορολογία ονομάζεται υποκειμενικός παράγοντας). Αν η εργατική τάξη δεν καταφέρει να οργανωθεί και να ανατρέψει το υπάρχον σύστημα, η κρίση του καπιταλισμού μπορεί να μην οδηγήσει στον σοσιαλισμό, αλλά σε μια γενικευμένη βαρβαρότητα και καταστροφή για όλους.

Β΄

Η πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας θεωρείται το κλασικό παράδειγμα «κοινής καταστροφής» επειδή η μακροχρόνια κοινωνική και ταξική σύγκρουση στο εσωτερικό της δεν οδήγησε σε ένα ανώτερο κοινωνικό σύστημα, αλλά στην κατάρρευση ολόκληρου του πολιτισμικού και οικονομικού οικοδομήματος.

Σύμφωνα με τη μαρξιστική ανάλυση (την οποία ανέπτυξε εκτενέστερα ο Ένγκελς στο έργο του Η Καταγωγή της Οικογένειας, της Ατομικής Ιδιοκτησίας και του Κράτους), η ρωμαϊκή κοινωνία εγκλωβίστηκε σε ένα ιστορικό αδιέξοδο για τους εξής λόγους.

1) Το αδιέξοδο της δουλοκτησίας: Η οικονομία της Ρώμης βασιζόταν στους δούλους. Με την πάροδο των αιώνων, η τάξη των μεγαλογαιοκτημόνων (πατρίκιοι/αριστοκρατία) συγκέντρωσε τεράστιες εκτάσεις γης (λατιφούντια), τις οποίες καλλιεργούσαν δούλοι. Αυτό οδήγησε στην καταστροφή των ελεύθερων μικροκαλλιεργητών (πληβείων), οι οποίοι έχασαν τη γη τους, μετατράπηκαν σε ένα εξαθλιωμένο «προλεταριάτο» των πόλεων και ζούσαν από τα κρατικά επιδόματα, χωρίς όμως να έχουν παραγωγικό ρόλο. (περισσότερα…)

Ίδιοι τότε, ίδιοι μετά

*

του ΚΩΣΤΑ ΧΑΤΖΗΑΝΤΩΝΙΟΥ

~.~

Ίδιοι τότε, ίδιοι μετά. Η σκέψη αυτή ήρθε στον νου μου βγαίνοντας από την αίθουσα όπου είδα την κινηματογραφική ταινία του Γιάννη Σμαραγδή για τον Ιωάννη Καποδίστρια. Μια ταινία έντιμη που, αν μη τι άλλο (πέρα από ορισμένες ανακρίβειες και υπερβολές), αποδίδει πιστά το πρόσωπο ενός πολιτικού ηγέτη εμπνευσμένου και ανιδιοτελούς, ενός ανθρώπου με πίστη αλλά και πατριωτικό ρεαλισμό, ενός χαρακτήρα ευπροσήγορου όσο και αποφασιστικού, απολύτως αφοσιωμένου στο όραμα και στο σχέδιο για τη θεμελίωση σύγχρονου ελληνικού κράτους.

Η σκέψη «Ίδιοι τότε, ίδιοι μετά» αφορά στη δημόσια συζήτηση που για μία ακόμη φορά εγκλωβίστηκε στη διαχρονική και αδιέξοδη πόλωση, με εκατέρωθεν ανοησίες δύο στρατοπέδων που κρατούν τη χώρα δέσμια της καθυστέρησης και της εξάρτησης, με ρητορείες και παντομίμες είτε «εκσυγχρονισμού» είτε «παράδοσης». (Ελλάδα: η χώρα που για να ακριβολογείς πρέπει να χρησιμοποιείς πάντα εισαγωγικά).

Για τους κοντοτιέρους των Φώτων δεν υπάρχει Τότε διαφορετικό από αυτό που φαντασιώνονται ως αναγκαία πορεία προς την πρόοδο. Ακόμη κι αν αυτό σημαίνει αγώνες κοινούς με τους κοτζαμπάσηδες και την ολιγαρχία ή και φόνους («Απόλλων»: «ο τύραννος έπεσε»), προκειμένου να λείψει ο πραγματικά φωτισμένος ηγέτης που θα συγκροτούσε ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος χωρίς να ξεριζωθεί η ελληνική ταυτότητα. Δεν διστάζουν για τούτο να διακινούν χοντροκομμένα ψέματα για τον «τύραννο» Καποδίστρια, λες και δεν τον κάλεσε η Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας, λες και δεν υπήρξε ο εκλογικός θρίαμβος του 1829 και η Δ΄ εν Άργει Εθνοσυνέλευση. Γράψαμε παλαιότερα για το έργο του κυβερνήτη Καποδίστρια που κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν μπορεί να αμφισβητήσει. (περισσότερα…)

Ἡ σφαγὴ στὸ Ἐλαφονήσι (1824) καὶ ἡ μάχη στὸ Φραγκοκάστελλο (1828) στὸ ἔργο τοῦ Γιώργη Μανουσάκη

*

Μικρό αφιέρωμα στον Γιώργη Μανουσάκη [2/4]

*

τῆς ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΑΡΑΘΑΝΑΣΗ

~.~

Τὸν Ἰούλιο τοῦ 1961 ὁ νεαρὸς Γιώργης Μανουσάκης ἀνέφερε σὲ μιὰ ἀπὸ τὶς πρῶτες ἐπιφυλλίδες του τὴν ἑξῆς παρατήρηση μιᾶς ἑλληνίστριας:

Ἡ νεοελληνικὴ λογοτεχνία εἶναι ζοφερή, ἀπαισιόδοξη. Σπάνια ν’ ἀνακαλύψεις σ’ αὐτὴν μιὰ ἀχτίνα ἀπὸ φῶς. Μιὰ κι ἡ τέχνη ἑνὸς λαοῦ εἶν’ ὁ καθρέφτης τῆς ψυχῆς του, πρέπει, λοιπόν, νὰ ὑποθέσομε πὼς οἱ Ἕλληνες εἶναι στὸ βάθος ἕνας λαὸς μελαγχολικός;

Εἶναι, ἀπαντοῦσε ὁ Μανουσάκης, γιατὶ:

Ὁ ἄνθρωπος τούτης τῆς γωνιᾶς τῆς γῆς εἶναι γεμάτος ἱστορικὲς μνῆμες. Μνῆμες δόξας καὶ θριάμβων καὶ πικρὲς μνῆμες καταστροφῶν, δυστυχίας καὶ ξεπεσμοῦ. […]

Ἔτσι μὲ μιὰ σκληρὴ ἀτομικὴ μοίρα καὶ μὲ μιὰ σκληρότερη ἐθνικὴ ἀποχτήσαμε σιγά₋σιγὰ τὸ κατακάθι τῆς θλίψης χρωματίζει ὅλες τὶς ἐκδηλώσεις τῆς ζωῆς μας.[1]

Ἐκεῖνο τὸ πατριωτικὸ «κατακάθι τῆς θλίψης» ὑπάρχει ἀπὸ τότε διαρκῶς στὸ ἔργο του, λογοτεχνικὸ καὶ δοκιμιακό, ἄλλοτε φανερὰ κι ἄλλοτε ὑπόγεια. Θὰ σᾶς παρουσιάσω σήμερα πῶς αὐτὸ ἔχει ἀποτυπωθεῖ λογοτεχνικὰ γιὰ δύο ἱστορικὰ γεγονότα τῆς Κρήτης, τὴσφαγὴ στὸ Ἐλαφονήσι (1824) καὶ τὴμάχη στὸ Φραγκοκάστελλο (1828). (περισσότερα…)