Ο Μεγάλος Πόλεμος: Από τη λογοτεχνία των χαρακωμάτων στη λογοτεχνία των μετόπισθεν

της ΕΥΓΕΝΙΑΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΠΟΥΛΟΥ

~.~

Λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών στα Βαλκάνια και της ολέθριας παράτασης των ελληνικών στρατιωτικών περιπετειών μέχρι το 1922, η υπογραφή της Ανακωχής στις 11 Νοεμβρίου του 1918 που σήμανε τη λήξη του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου δεν έχει κατοχυρωθεί στη δική μας συλλογική μνήμη ως το επίσημο τέλος του. Αφού λοιπόν δεν καθιερώθηκε ως ιστορική επέτειος, στερούμαστε κι εκείνη την ελάχιστη, τυποποιημένη πλην όμως περιοδική υπενθύμιση του ασύλληπτου –ιδίως για τα δεδομένα της εποχής– απολογισμού των κοντά 40 εκατομμυρίων πληγέντων: 9-10 εκατομμύρια νεκροί στρατιώτες (5,7 εκατομμύρια για την πλευρά της Αντάντ και 4 για τις Κεντρικές Δυνάμεις), 21 εκατομμύρια σοβαρά τραυματίες, 7-13 εκατομμύρια άμαχοι (αναλόγως αν συνυπολογίσουμε τους άμεσους ή έμμεσους θανάτους).

Στην παρούσα συγκυρία της νέας ευρωπαϊκής πολεμικής ρητορικής, γίνεται ακόμη πιο επιτακτικό να μην ξεχνάμε πώς πρωτοσύρθηκε στον καθολικό πόλεμο ο παγκόσμιος πληθυσμός στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Όταν ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ προειδοποιεί ότι «η Ευρώπη πρέπει να προετοιμαστεί για έναν πόλεμο σε κλίμακα που βίωσαν οι παππούδες και οι προπαππούδες μας» (Μαρκ Ρούττε, Βερολίνο, 11 Δεκεμβρίου 2025), το λιγότερο που έχουμε να κάνουμε είναι ν’ αναστοχαστούμε με τη διαύγεια που μας δίνει η χρονική απόσταση και η πληθώρα πηγών τι πέρασαν οι προπαππούδες μας και, κυρίως, προς τι.

Όσο κι αν είναι ετερόκλητο το πλούσιο corpus κειμένων που προέκυψε μέσα από τις στάχτες του Μεγάλου Πολέμου, θα λέγαμε πως στο σύνολό του αμφισβήτησε ευθέως τις δομές εξουσίας (θεσμικές, οικονομικές, ιδεολογικές και άτυπες) που έστησαν και καπηλεύτηκαν την παγκόσμια σύρραξη. Τοποθετείται δε στη διασταύρωση λογοτεχνίας και πολιτικής, ντοκουμέντου και μυθοπλασίας, ρεαλισμού και μοντερνισμού. Θα επιχειρήσω μια συνοπτική εισαγωγή στο εκρηκτικό λογοτεχνικό συγκείμενο της εποχής για να δείξω ότι η μελέτη της λογοτεχνίας, ειδικά όταν αποτυπώνει τέτοιας κλίμακας κοσμοϊστορικά γεγονότα, δεν αφορά μόνο τις ανθρωπιστικές επιστήμες· μπορεί να ένα γίνει πολύτιμο αναλυτικό πρίσμα –ενίοτε και πηγή, αν διαβαστεί με τα κατάλληλα ερμηνευτικά εργαλεία– για τον κοινωνικό επιστήμονα.

Για να εξεικονίσω καλύτερα την τάξη μεγέθους των απωλειών: ο ρυθμός των νεκρών φαντάρων κυμαινόταν μεταξύ 5.000-6.000 ημερησίως, μαζί τους αφανίστηκαν πάνω από 10 εκατομμύρια υποζύγια, το 11% περίπου του προπολεμικού πληθυσμού της Γαλλίας και το 9% της Γερμανίας σκοτώθηκε ή τραυματίστηκε βαριά· τα ποσοστά ανεβαίνουν όσο κατεβαίνουν οι ηλικίες: το 17% των νεαρών στρατεύσιμων Γάλλων και το 13% των νεαρών στρατεύσιμων Γερμανών έπεσαν νεκροί στο πεδίο.

Ο πόλεμος ήταν παρωχημένος ως προς την τακτική και την ίδια στιγμή υπερσύγχρονος ως προς την ισχύ πυρός· απολύτως δικαιολογημένα καταγράφηκε στις συνειδήσεις ως το «μεγάλο σφαγείο». Πέρα από τις εκατόμβες, αυτή η καταστατική αντίφαση εδραίωνε τον παραλογισμό. Η ανδρεία εξακολουθούσε να είναι απαιτητή στο πεδίο ενώ ταυτόχρονα αποδεικνυόταν παντελώς ανώφελη, αφού οι βετεράνοι γλίτωναν μάλλον από τύχη. Οι φανφαρόνικες προπολεμικές κορώνες της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας περί «ιερού σκοπού», οι εκατέρωθεν διαβεβαιώσεις για μια γρήγορη νίκη που έστειλε αμέριμνους χιλιάδες εθελοντές στο μέτωπο το 1914 θάφτηκαν από νωρίς στη λάσπη των χαρακωμάτων.

Τίποτα απ’ αυτά δεν προοιώνιζε το σαρωτικό πανηγυρικό κλίμα στην κήρυξη του πολέμου:

Πολλοί περιγράφουν τον ενθουσιασμό με τον οποίο ο κόσμος υποδέχθηκε το ξέσπασμα του πολέμου σαν μια άνευ προηγουμένου κοινωνική και πνευματική εμπειρία […] Εγγράμματοι και εργάτες έσπευδαν να καταταγούν μαζικά. Σχολεία και εκκλησίες άδειασαν από μαθητές και ποίμνιο. Οι λέξεις, οι τυπωμένες στο χαρτί λογοτεχνικές λέξεις, έρρεαν όπως ποτέ άλλοτε, στα χαρακώματα, στο σπίτι, στα πέρατα των επτά θαλασσών. Ο Βερολινέζος κριτικός Julius Bab εκτίμησε ότι τον Αύγουστο του 1914 γράφονταν περί τις 50.000 γερμανικά ποιήματα ημερησίως. […] Πριν από τον ασύρματο, πριν την τηλεόραση, αυτός ήταν ο μεγάλος λογοτεχνικός πόλεμος. Όλοι έγραφαν για τον πόλεμο και χάρη στον πόλεμο.[1]

Η γενική επιστράτευση προϋπέθετε και αυτή των συνειδήσεων, κι όλοι γνώριζαν πως η νίκη θα κρινόταν εν πολλοίς από το ηθικό των στρατιωτών: «Η πιο ισχυρή προπαγάνδα δεν πήγαζε από τα κέντρα εξουσίας αλλά μέσα από τις ίδιες τις κοινωνίες –τα όρια μεταξύ ιδιωτικής και δημόσιας σφαίρας, ατομικής έκφρασης και πλύσης εγκεφάλου ήταν δυσδιάκριτα».[2] Κοντά στην εικονογραφία (μια επικερδής παράλληλη βιομηχανία που παρήγαγε σωρηδόν καρτ-ποστάλ, αφίσες, σουβενίρ, χρηστικά αντικείμενα, και συμπληρώθηκε λίγο αργότερα και από τα κινηματογραφικά επίκαιρα) που ανέλαβε να κανονικοποιήσει τον πόλεμο, ανθεί και η ποίηση. Kαταξιωμένοι συγγραφείς και ποιητές, όπως ο Κίπλινγκ, ο Τόμας Χάρντυ, ο επίσημος βάρδος του γαλλικού στρατού Μποτρέλ, ο υπερήφανος Ιταλός φασίστας Ντ’Αννούντσιο ταΐζουν τον λαό με πατριωτικό φρόνημα και κολακεύουν την αυταρέσκειά του. Ακόμη και οι Τσβάιχ και Ρίλκε παρασύρονται και περνούν μια (σύντομη ευτυχώς και μετέπειτα αποκηρυγμένη) φάση πολεμικής έξαρσης (οι υπόνοιες ότι το έκαναν ιδιοτελώς για να χαρακτηριστούν ακατάλληλοι για στράτευση ενισχύονται από το γεγονός ότι αμφότεροι τοποθετήθηκαν σε ασφαλείς θέσεις γραφείου)· ο δε Τόμας Μαν στις Σκέψεις για τον πόλεμο (Νοέμβριος 1914) τον υμνεί ως μια «καθαρτήρια και αναγκαία εμπειρία», υπεραμυνόμενος της «ανώτερης γερμανικής κουλτούρας απέναντι στον ρηχό δυτικό πολιτισμό». Και οι ίδιες κουλτούρες έχουν αντιπαραταχθεί σε θέση μάχης και εξαπολύουν πυρ ομαδόν.

Παράλληλα, επιπολάζει και η ερασιτεχνική ποίηση. Να στραφούν στην ποίηση (στη στιχοποιία, για να είμαστε ακριβείς) παροτρύνονται και οι απλοί στρατιώτες, από επίσημους φορείς που αναλαμβάνουν και να δημοσιεύουν τα πονήματά τους (σε εφημερίδες χαρακωμάτων, συλλογές που προωθούσαν τη στρατολόγηση, και συναφή ευκαιριακά έντυπα). Τα στιχάκια που εύκολα –αν μη τι άλλο, από τεχνικής σκοπιάς– μπορούσαν να σκαρώσουν σε ένα κομμάτι χαρτί οι μάχιμοι για να σκοτώσουν τον χρόνο τους (στα διαλείμματα από τις ώρες που αλληλοσφάζονταν), για να εμψυχώσουν και να εμψυχωθούν, θεωρήθηκαν από τα υψηλά κλιμάκια de facto ακίνδυνα και διέλαθαν των μηχανισμών λογοκρισίας.

Με τουλάχιστον 130.000 νεκρούς, όμως, μόνο τον πρώτο μήνα του πολέμου (75-85.000 Γάλλοι, 20.000 Γερμανοί, 10.000 Αυστροούγγροι, πάνω από 30.000 Ρώσοι), το ηθικό των στρατευμάτων και η πίστη τους στο νόημα της σύρραξης κλονίζεται πριν την ώρα του.

Μας τσακώνει παρθένους η Φρίκη, όπως κι η λαγνεία […] Ποιος μπορούσε να προβλέψει προτού μπει πραγματικά στον πόλεμο όλα όσα χωρούσε η ηρωική και ρέμπελη βρομοψυχή των ανθρώπων; Ήμουν παγιδευμένος σ’ αυτή τη μαζική φυγή προς τον ομαδικό φόνο, προς τη φωτιά… Από τη μέρα εκείνη, η τρομάρα μου έγινε πανικός. Με τέτοια υποκείμενα, αυτή η σατανική βλακεία μπορούσε να βαστήξει επ’ αόριστον… Ποτέ δεν μου φάνηκε πιο αδυσώπητη η ετυμηγορία των ανθρώπων και των πραγμάτων. Χαμένος ανάμεσα σε δυο εκατομμύρια παλαβούς, ηρωικούς και ξέφρενους κι αρματωμένους ίσαμε τα μαλλιά; Με κράνη, δίχως κράνη, δίχως άλογα, με μοτοσικλέτες, ουρλιάζοντας, μ’ αμάξια, σφυρίζοντας, ακροβολιστές, συνωμότες, πετούμενοι, γονατιστοί, σκάβοντας λάκκους, κόβοντας λάσπη, κουτρουβαλώντας στα μονοπάτια, κροτώντας, θαμμένοι στο χώμα σάμπως σε καλύβι, για ν’ αφανίσουν όλα, Γερμανία, Γαλλία και ηπείρους, ό τι ανασαίνει, να τ’ αφανίσουν όλα, πιο λυσσασμένοι κι από σκυλιά, λατρεύοντας τη λύσσα τους (κάτι που δεν κάνουν τα σκυλιά), εκατό, χίλιες φορές πιο λυσσασμένοι από χίλια σκυλιά και πόσο πιο ανώμαλοι! Μα την αλήθεια, το μυριζόμουνα, είχα μπλεχθεί σε σταυροφορία της Αποκάλυψης.[3]

Η απονομιμοποίηση του πολέμου ξεκίνησε προφανώς από τους ίδιους τους στρατευμένους και απλώθηκε προοδευτικά στα μετόπισθεν, σε μεγάλο βαθμό χάρη και στους επιζώντες που κατέφυγαν με πρωτοφανή μαζικότητα στη γραφή. Όχι όμως σε ακίνδυνες λυρικές ρίμες και φτηνούς παιάνες, αλλά σε μια γραφή που δημιουργούσε ολοένα και πιο βαθιά ρήγματα στα σωβινιστικά αφηγήματα, χειραφετούνταν από τους παραδοσιακούς κύκλους παραγωγής δημόσιου λόγου, διαφοροποιούνταν από την παραδοσιακή φόρμα των πολεμικών απομνημονευμάτων, αυτοσχεδίαζε, κραύγαζε, κατήγγειλε, χλεύαζε, με έναν λόγο: ριζοσπαστικοποιούνταν.

Ο συνταγματάρχης είχε κι αυτός πεθάνει […] είχε ξοκείλει στο χαράκωμα […] σφεντονισμένος μες στην αγκάλη του άνιππου ιππέα, του αγγελιοφόρου, που πάπαλα κι αυτός. Φιλιόντουσαν οι δυο τους, τώρα και για πάντα, μα ο ιππέας δεν είχε πια το κεφάλι του, μόνο μια τρύπα πάνω απ’ τον λαιμό […] η κοιλιά του συνταγματάρχη έχασκε ανοιχτή, τον έκανε να μορφάζει απαίσια […] Μάτωναν πολύ όλα αυτά τα κρέατα μαζί […] τον θυμόμουνα στην τελετή της προηγουμένης […] είχε απευθυνθεί με τη φωνάρα του στο σύνταγμα «Άνω τας καρδίας!» να λέει… «Άνω τας καρδίας! Και ζήτω η Γαλλία!» […] «Κάτω τας καρδίας!» σκεφτόμουν εγώ.[4]

«Πώς πάει η Χαλλία;» ρωτά δεξιά-αριστερά, κορδωμένος από σωβινισμό ο Μπαμπινό στο Μαύρο Αίμα του Γκυγιού. Ο στρατόκαυλος κυρ-δάσκαλος δεν μπορεί ούτε σωστά χαλλικά να μιλήσει: τσεβδίζει.

Ένα καινούργιο πραγματολογικό δεδομένο του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου ήταν ο εκδημοκρατισμός του θανάτου. Ο πρώτος ολοκληρωτικός πόλεμος με τη βιομηχανικής κλίμακας θανάτωση κατάργησε κατ’ αρχάς υλικά, σε σωματικό επίπεδο, τη στρατιωτική ιεραρχία και τα συνακόλουθα προνόμια αυτής: οι μισές σοροί στο πεδίο κατέληγαν διαμελισμένες σε βαθμό μη αναγνωρίσιμο, καθιστώντας την αναγνώριση των πεσόντων πολύ συχνά αδύνατη. Η ανωνυμία πολυάριθμων πεσόντων, το ανακάτεμα υψηλόβαθμων και χαμηλόβαθμων λειψάνων στον απόηχο των επιθέσεων οδήγησε σε μια στρατιωτική θεσμική μεταρρύθμιση με τεράστιο πολιτισμικό αντίκτυπο. Πρώτη η Γαλλία το 1915, κι ύστερα η Μεγάλη Βρετανία τον χειμώνα του 1917-18, με τη Γερμανία να ακολουθεί μεταπολεμικά, υιοθέτησαν πρακτικές ισότητας στη διαχείριση των νεκρών: η Ευρώπη (ακολουθώντας το πρότυπο του Αμερικάνικου Εμφυλίου) κατασκεύασε και ανέλαβε να συντηρεί στρατιωτικά κοιμητήρια. Οι επιτύμβιες πλάκες ήταν πανομοιότυπες και τα ονόματα όλων των πεσόντων αναγράφονταν με αλφαβητική κι όχι ιεραρχική σειρά, το αντίθετο της παραδοσιακής πρακτικής που έστελνε σωρηδόν τους απλούς στρατιώτες σε ομαδικούς τάφους και επεφύλασσε ταφή μόνο στους βαθμοφόρους. Από το 1920 και εξής, τα μνημεία στον άγνωστο στρατιώτη και οι αναθηματικές πλάκες έρχονται να συμπληρώσουν το κενό για τους αγνοούμενους. Πρόκειται για μια ριζοσπαστικά εξισωτική, για τα δεδομένα της εποχής, ανατροπή.

Προφανώς, οι στοχεύσεις των ιδεολογικών μηχανισμών του κράτους που έστηνε για πρώτη φορά πολεμικά μνημεία για τους χιλιάδες πεσόντες, και ειδικά προς τιμή του «αγνώστου στρατιώτη» ανταποκρίνονταν σε μια νέα ανάγκη: οι μισθοφόροι παλαιότερων πολέμων αν μη τι άλλο αμείβονταν· πλέον οι στρατιώτες ήταν υποχρεωμένοι να εκτελέσουν το καθήκον τους προς την πατρίδα κι έπρεπε κάπως η θυσία τους να εξωραϊστεί με το αντιστάθμισμα της υστεροφημίας.[5] Οι δε στασιαστές οι εκτελεσθέντες για ανυπακοή ενταφιάζονταν ξέχωρα από τους ηρωικά πεσόντες ή αποκλείονταν πλήρως από την κρατική αυτή τιμή.

Μηδέν ελευθέρια επαγγέλματα μεταξύ των συντρόφων μου στα χαρακώματα. Οι δάσκαλοι είναι υπαξιωματικοί στον λόχο ή νοσοκόμοι. Στο σύνταγμα, ένας αδερφός μαριστής είναι λοχίας στην υγειονομική υπηρεσία, ένας τενόρος ποδηλάτης του ταγματάρχη, ένας δικηγόρος γραμματέας του συνταγματάρχη, ένας εισοδηματίας δεκανέας της σίτισης στον Λόχο Εκτός Σειράς. Εδώ σ’ εμάς, τίποτα απ’ όλα αυτά. Εμείς είμαστε η μαρίδα που πολεμά, και δεν υπάρχουν ούτε για δείγμα διανοούμενοι, καλλιτέχνες ή πλούσιοι που κατά τη διάρκεια αυτού του πολέμου θα ρίσκαραν να σπάσουν τα μούτρα τους στην πρώτη γραμμή, παρά μόνο περνώντας ξυστά ή φορώντας πηλήκια με γαλόνια.

Ναι, είναι αλήθεια, διαφέρουμε ριζικά.

Κι ωστόσο μοιάζουμε.

Παρά τις διαφορές στην ηλικία, την καταγωγή, την κουλτούρα, την οικονομική κατάσταση, και όλα τα σχετικά, παρά τις αβυσσαλέες διαφορές που μας χώριζαν άλλοτε, σε γενικές γραμμές είμαστε ίδιοι. Κάτω απ’ την ίδια χοντροκομμένη σιλουέτα, κρύβουμε ή φανερώνουμε τα ίδια ήθη, τα ίδια χούγια, τον ίδιο απλοϊκό χαρακτήρα ανδρών που επέστρεψαν στην πρωτόγονη κατάσταση.[6]

Τι κι αν το στράτευμα ίσχυε ακόμη η ταξική ευνοιοκρατία; Τα προνόμια δεν εγγυώνται την επιβίωση: οι πιο ταπεινής καταγωγής είναι πιο έκθετοι στις εχθρικές ομοβροντίες και στα καψώνια συμπλεγματικών ανωτέρων, οι ελεύθεροι επαγγελματίες υστερούν σε ανθεκτικότητα σε σχέση με τους χειρώνακτες στρατευμένους πολίτες, οι δε αξιωματούχοι οφείλουν να δίνουν το παράδειγμα αυτοθυσίας κι αυταπάρνησης διακινδυνεύοντας στην πρώτη γραμμή.

Παράλληλα, εξαιτίας του πολέμου, επιταχύνεται κι ο εκδημοκρατισμός της γραφής, σημειώνεται μια έντονη συγγραφική κινητικότητα που διεκδικεί χώρο από τις παραδοσιακές ελίτ της λογιοσύνης. Όπως τα κράτη οφείλουν ένα σήμα για κάθε νεκρό σώμα, έτσι και κάθε βετεράνος δικαιούται επί της αρχής να καταθέσει το τραύμα του στη συλλογική μνήμη. Υπάρχει μια ορατή αλλαγή παραδείγματος αναφορικά με το προφίλ των υποκειμένων που αναλαμβάνουν να εξιστορήσουν αυτή την τετραετή «γενικευμένη Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου», για να δανειστώ τη διατύπωση του Γκυγιού, συγκριτικά με κάθε προηγούμενη πολεμική αναμέτρηση. Κι αυτό δεν οφείλεται μόνο στον αριθμό των συμμετεχόντων, στο μέγεθος του ολέθρου και την αίσθηση του κατεπείγοντος να καταγραφεί η πρωτόγνωρη φρίκη. Η διάδοση του αλφαβητισμού με την προοδευτική θέσπιση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, και την καθιέρωση της ελευθερίας του Τύπου, οι καταιγιστικές πολιτικές ζυμώσεις στο γύρισμα του 20ού αιώνα, ειδικά με τη διάδοση των σοσιαλιστικών ιδεών, τη συνδικαλιστική οργάνωση και τον πολιτικό σεισμό που προκάλεσε η Ρωσική Επανάσταση δεν είναι ασήμαντα εργαλεία χειραφέτησης πλατύτερων λαϊκών στρωμάτων, όσο κι αν εργαλειοποιήθηκαν με σκοπό την ιδεολογική κατήχηση. Ιδίως μετά τη Μεγάλη Ύφεση και την αυξανόμενη πόλωση κομμουνισμού-φασισμού, οι πιο υποψιασμένοι άρχισαν να διακρίνουν τη γενική εικόνα: η έξαρση των εθνικισμών που οδήγησε στη λυσσαλέα αλληλοεξόντωση γειτονικών λαών, με τη σειρά της επέφερε την κατάρρευση του ίδιου του πολιτισμού.

Ο τεράστιος όγκος των κειμένων που δημοσιεύονται συγκροτούν ένα λογοτεχνικό ιστορικό/κοινωνικό υπό-είδος, την εποποιΐα του ’14-’18, αν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε έναν όρο-ομπρέλα,[7] με εντυπωσιακή ποικιλομορφία και διάθεση πειραματισμού. Από τη μηδενιστική, βαθιά αιρετική κραυγή του dada που ξεφύτρωσε εν μέσω πολέμου στην ουδέτερη Ζυρίχη για να επιτεθεί κατά πάντων, πρωτίστως της ίδιας της γλώσσας, τα εκστατικά οπτικά ποιήματα Καλλιγράμματα του Απολλιναίρ, τη σκανδαλιστική βράβευση της Φωτιάς του Μπαρμπύς που κατηγορήθηκε για ηττοπάθεια και γερμανόφιλη στάση (1916), το εν πολλοίς αυτοβιογραφικό Οι Ξύλινοι Σταυροί του Ντορζελές (η Ακαδημία Γκονκούρ δεν ξαναρίχνει λάδι στη φωτιά και βραβεύει τον συνυποψήφιο Προυστ το 1919), τα διασταυρούμενα πεπρωμένα στους Τρεις Στρατιώτες του Ντος Πάσσος (1921), το σατιρικό Ο καλός στρατιώτης Σβέικ του Χάσεκ (1923), το εκδοτικό φαινόμενο του Ρεμάρκ Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό μέτωπο και τον Αποχαιρετισμό στα όπλα του σκληροτράχηλου Χέμινγουέυ (1929) μέχρι Το ταξίδι στην άκρη της νύχτας του Σελίν (1932), To Μαύρο αίμα του Γκυγιού (1935) και το Κομμένο Χέρι του Σαντράρ (1946) ή το Αυτοί του ’14 του ομοίως αναπήρου πολέμου Ζενεβουά (1949), το εκφραστικό θάρρος εναλλάσσεται με ιερόσυλο θράσος όσο βαθαίνει η κατανόηση των μηχανισμών και των κέντρων λήψης αποφάσεων που έστησαν το μακελειό. Στην έλλειψη κοινωνικής δικαιοσύνης, η «χαμένη γενιά» στρέφεται στην απόδοση ποιητικής δικαιοσύνης· αν και τσαλαπατημένη, δεν δείχνει διατεθειμένη να σιγήσει.

Δεν είμαστε πια κομμάτι της νεολαίας. Δεν θέλουμε να κάνουμε την έφοδο στον ουρανό. Είμαστε φυγάδες. Ήμασταν τότε δεκαοχτώ χρονών κι αρχίζαμε ν’ αγαπούμε τον κόσμο και τη ζωή. Μα να που αναγκαστήκαμε να τα τινάξουμε όλα αυτά στον αέρα. Η πρώτη οβίδα που έπεσε μάς βρήκε στην καρδιά. Δεν έχουμε μια καμία διάθεση για δράση και πρόοδο. Δεν πιστεύουμε πια σ’ αυτά. Πιστεύουμε μονάχα στον πόλεμο.[8]

Ήμουν χωμένος στην αλήθεια ίσαμε τα μπούνια, και ο ίδιος μου ο θάνατος με συνόδευε, να το πω έτσι, βήμα-βήμα. Μού ’ταν πολύ δύσκολο να σκεφτώ οτιδήποτε άλλο παρεκτός τη μοίρα μου του σκοτωμένου σ’ αναστολή, που οι πάντες εξάλλου θεωρούσαν ότι μου πήγαινε γάντι. Αυτό το είδος του συνειδητού, του αναβεβλημένου, του εν υγεία ψυχορραγήματος, που σε εμποδίζει, όσο βαστάει, να καταλάβεις οτιδήποτε πέρα απ’ τις απόλυτες αλήθειες, πρέπει να τό ’χεις υποστεί για να ξέρεις οριστικά για ποιο πράγμα μιλάς.[9]

Ιδίως τα πρώτα πεζογραφήματα που γράφονται στην κυριολεξία εν θερμώ ξεκινώντας με σημειώσεις στα χαρακώματα και σε αναρρωτικές άδειες ή αμέσως μετά την Ανακωχή, αντλούν το υλικό τους από την εμπειρία του μετώπου, σαν να μένουν καθηλωμένα εκεί, στα χαρακώματα, στη ρεαλιστική (ενίοτε νατουραλιστική) καταγραφή του τι συνέβη· το βάρος πέφτει στη μαρτυρία. Άρα μπορεί να είναι χρήσιμα στον ερευνητή των κοινωνικών επιστημών[10] από πραγματολογικής σκοπιάς, ως ντοκουμέντα τα οποία μπορεί να αντιπαραβάλλει με πρωτογενείς πηγές, διασταυρώνοντας στοιχεία ή συμπληρώνοντας λεπτομέρειες, ειδικές συνθήκες, διερευνώντας αφηγήσεις που δεν αποκλείεται να ήταν πραγματικά συμβάντα.

Η ιδιαίτερη όμως συνδρομή της λογοτεχνίας (που έκανε και τη Σχολή των Annales που σχηματίζεται την ίδια εποχή στο Στρασβούργο να τη συμπεριλάβει στις πηγές που νομιμοποιείται να ανακρίνει για να επιλύσει την «Ιστορία-πρόβλημα») έγκειται αλλού. Οι χαρακτήρες και το πλέγμα των μεταξύ τους σχέσεων, ο τρόπος που προσλαμβάνουν τον κόσμο, επεξεργάζονται τα ερεθίσματα και συνυπάρχουν με τους άλλους, οι συγκρούσεις και οι λύσεις, δεν είναι επικουρικά προς την πλοκή και τη δράση αφηγηματικά στοιχεία που επινοούνται εν κενώ. Οι λογοτεχνικοί χαρακτήρες δεν δίνουν απλώς ανθρώπινα πρόσωπα στους ανώνυμους αριθμητικούς πίνακες της Ιστορίας· οι κειμενικές κατασκευές μεταφέρουν κοινωνικές έγνοιες, αξίες, προσλήψεις και κυρίαρχες αναπαραστάσεις, μεταφέρουν, πιο απλά, πολιτισμική σημασία που χρωματίζει τα σημαίνοντα της κοινωνικής έρευνας. Αναρωτιέμαι, για παράδειγμα, τι θα ξέραμε σήμερα για την camaraderie (συντροφικότητα) ειδικά στον πόλεμο των χαρακωμάτων αν δεν είχε καθιερωθεί ως λογοτεχνικός τόπος, έτσι όπως επανέρχεται για να τιμήσει με δραματικό τόνο το συχνά μοναδικό στήριγμα και νόημα για τους πανταχόθεν προδομένους poilus. Ή για την τεράστια ματαίωση που βίωσε η παραδοσιακά σιωπηρή πλειοψηφία της μαθητιώσας νεολαίας, αν έλειπε το μοτίβο του δασκάλου-παλιάτσου της εθνικοφροσύνης.

Εκτός από πολιτισμική παρακαταθήκη πρόσφορη για άντληση στοιχείων, η λογοτεχνία είναι ιδανική για να βελτιώσει πολύτιμες δεξιότητες του κοινωνικού ερευνητή, ερμηνευτικές όσο και ηθικές: την περιέργεια να σκύψει πάνω από διαφορετικά γλωσσικά επίπεδα και ύφη, την οξυδέρκεια να διαβάζει ανάμεσα στις γραμμές, την εφεκτικότητα απέναντι σε νοοτροπίες ξένες προς το δικό του habitus, την εγρήγορση ώστε ν’ αποφεύγει αναχρονιστικές παρερμηνείες στην πρόσληψη του παρελθόντος, την εξάσκηση στην οντολογική διάκριση συγγραφέα/αφηγητή, στη διερεύνηση του πλαισίου, στην αποφυγή της προκατάληψης: ο Κόνραντ, ο Τουαίην και ο Φώκνερ δεν είναι άθλιοι ρατσιστές επειδή στις σελίδες τους διαρκώς σκοντάφτουμε σε νέγρους ούτε ο Ναμπόκωφ κι ο Εμπειρίκος διεφθαρμένοι σάτυροι επειδή αναδιφούν την εμμονή με τις άγουρες παιδίσκες/λολίτες.

Χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν υπάρχουν και εμπαθείς, αφόρητοι τύποι μεταξύ των ανυπέρβλητων συγγραφέων· εξάλλου δουλειά του συγγραφέα δεν είναι να τηρεί τις νόρμες, αλλά να τις τσακίζει. Διάλεξα επίτηδες κυρίως αποσπάσματα του Σελίν· του εμμονικού, οργίλου, ευφραδούς μισάνθρωπου, κατά κόσμον Λουί-Φερντινάν Ντετούς, που καταδικάστηκε για δοσιλογισμό και ακραία ρητορική μίσους στη διάρκεια της Κατοχής. Με το πρώτο του μυθιστόρημα που κυκλοφορεί το 1932, ο τριανταοκτάχρονος γιατρός των φτωχών και ανάπηρος πολέμου προκαλεί εκδοτικό σεισμό με το ανελέητα ιερόσυλο, απόλυτα μοντερνιστικό Ταξίδι στην άκρη της Νύχτας με κεντρικό ήρωα τον εθελοντικά καταταγμένο Μπαρνταμού που βρίζει ακατάσχετα σε ένα άφταστα αριστοτεχνικό χαμηλό ύφος και περιδιαβαίνει τις ηπείρους αλαφιασμένος κοιτάζοντας με κάθε τρόπο να γλιτώσει το τομάρι του. Παρόλο που η εξιστόρηση του πόλεμου και της ανάρρωσης του κλονισμένου Μπαρνταμού δεν ξεπερνάει σε έκταση το 1/5 του μυθιστορήματος, πείθει όσο καμία άλλη πόσο συντριπτικό ήταν το βίωμα που ισοπέδωσε κάθε πίστη στο είδος του και τον έκανε να πιλαλάει διαρκώς σαν «αγριοκούνελο κάπου μες στη νύχτα».

Η μεγάλη ήττα, σ’ όλα τα πράγματα, είναι να ξεχνάς προπαντός τι σ’ έκανε να ψοφήσεις, και να ψοφήσεις δίχως ποτέ να καταλάβεις πόσο γομάρια είναι οι άνθρωποι. Άμα βρεθούμε στο χείλος της τρύπας, δεν πρέπει ούτε να κάνουμε τους καμπόσους ούτε όμως να ξεχάσουμε, πρέπει να τα διηγηθούμε όλα κατά λέξη, ό,τι πιο φαύλο είδαμε στους ανθρώπους, κι έπειτα να τα τινάξουμε και να χωθούμε μέσα. Είναι αρκετή δουλειά αυτό για μια ζωή ολόκληρη.[11]

Και προκαλεί, άθελά του (εκτός από το ηθελημένο σκάνδαλο), έναν ισότιμης αξίας λογοτεχνικό αντίλογο. Τη βασική παραδοχή του ρίψασπι νεαρού ήρωα του Céline (Η αλήθεια είναι μια αγωνία δίχως τέλος. Η αλήθεια αυτού του κόσμου είναι ο θάνατος), έρχεται να διορθώσει τρία χρόνια αργότερα ο Βρεττόνος Γκυγιού, γράφοντας στα τριάντα έξι του χρόνια το ανυπέρβλητο magnum opus του, το Μαύρο αίμα: Η αλήθεια αυτού του κόσμου δεν είναι ότι πεθαίνουμε, είναι ότι πεθαίνουμε εξαπατημένοι. Από τον ίδιο τον εκδότη του Γκαστόν Γκαλλιμάρ και τον Αραγκόν (που δήλωνε πως στη σύγχρονη γαλλική λογοτεχνία δεν έβλεπε παρά μόνο στον Μπαρνταμού τη φιγούρα που μπορούσε να συναγωνιστεί τον Κρίκαλο) μέχρι τους σύγχρονους μελετητές,[12] πολλοί έχουν σταθεί στη συμπληρωματικότητα των δύο κορυφαίων μυθιστορημάτων της γαλλικής λογοτεχνίας του μεσοπολέμου.

Ωστόσο, ο καταπτοημένος, γηράσκων, ομοίως δειλός κεντρικός χαρακτήρας Cripure/Κρίκαλος, δεν καταλήγει μισάνθρωπος, δύστροπος και δύσμορφος ύστερα από την εμπειρία του μετώπου, αλλά κυριολεκτικά και μεταφορικά καθηλωμένος ανάμεσα στους ομοίους του αστούς των μετόπισθεν. Το καταπληκτικό εύρημα στον Γκυγιού είναι πως γράφει ένα αξεπέραστο αντιπολεμικό μυθιστόρημα ενώ οι σκηνές στο μέτωπο δεν έχουν απλά συρρικνωθεί· τις έχει εξαφανίσει τελείως για να φέρει στο προσκήνιο τον πραγματικό εχθρό του λαού, εκείνον που δρα εντός των τειχών για να ταΐσει με ντόπιο κρέας τα κανόνια:

[…] Πώς μπορούσαν να είναι τόσο σκληροί και στεγνοί, να ρίχνουν τους γιους τους στο σφαγείο, τις κόρες του στο μπουρδέλο, να απαρνούνται τους πατεράδες τους, να μπήγουν τις φωνές στις γυναίκες τους, κι έπειτα τα σπασμένα –μάχη δίχως τέλος– να τα πληρώνει η υπηρέτρια που έβγαινε πολύ συχνά, που ήταν πολύ «ξιπασμένη», και όλα αυτά ενώ το μυαλό τους το είχαν στην πορεία των εισοδημάτων τους και στην επόμενη κωμωδία που θα πήγαιναν να δουν στο Παλλάς, άμα πετύχαιναν τίποτα χαρισμένα εισιτήρια; Κι ένα σωρό άλλα πράγματα ακόμη καθώς αυτό δεν ήταν παρά το άμεσα ορατό σκηνικό· και σαν να μην έφτανε αυτή η αγωνία […] κατέβαζαν και ιδέες, επιθυμούσαν και πράγματα. Απελπιστική συνθήκη. Να τους αγαπήσει; Όχι, σε καμία περίπτωση. […] –Για ακόμη μια φορά: όχι! Δεν θέλω να συγχωρήσω![13]

///

[1] Modris Eksteins, “Memory and The Great War” στο Strachan H. (ed.), The Oxford Illustrated History of the First World War, Οξφόρδη: Oxford University Press Watson, 2014, σελ. 318. Η μετάφραση δική μου.
[2] J. M. Winter, “Propaganda and the Mobilization of Consent” στο Strachan H. (ed.), The Oxford Illustrated History of the First World War, ό.π., σελ. 218. Η μετάφραση δική μου. (Βλ. και Alexander Watson, “Mutinies and Military Morale”, ό.π., σελ. 191-203).
[3] Louis-Ferdinand Céline, Ταξίδι στην άκρη της νύχτας, μτφρ. Σ. Ιγγλέση-Μαργέλλου, Αθήνα: Βιβλιοπωλείο της Εστίας, 2010, σελ. 24-5.
[4] Στο ίδιο, σελ. 31-2.
[5] Καταστατική για τις κοινωνικές επιστήμες υπήρξε ακριβώς η συζήτηση που εκκινεί από το 1925 με τον Maurice Halbwachs περί διάκρισης αυτοβιογραφικής (ατομικής) και ιστορικής μνήμης, και των μνημείων/«σημείων κρυστάλλωσης» ως διπλών αντικειμένων (με υλική και πνευματική πραγματικότητα) που λειτουργούν ως ενεργοί μηχανισμοί συλλογικής μνήμης (βλ. Τα κοινωνικά πλαίσια της μνήμης και το μεταθανάτιο Η συλλογική μνήμη που πρωτοδημοσιεύτηκε το 1950).
[6] Henri Barbusse, Le feu, Παρίσι: Flammarion (coll. Le Livre de Poche), 1965, σελ. 42-3. Η μετάφραση δική μου.
[7] Επιτομή για τον σχετικό γαλλικό κανόνα είναι η μελέτη του Maurice Rieuneau, Guerre et révolution dans le roman français 1919-1939, Παρίσι: Klincksieck, 1974.
[8] Erich Maria Remark, Ουδέν νεώτερον από το Δυτικόν Μέτωπον, μτφρ. Γεωργία Δεληγιάννη-Αναστασιάδη, Αθήνα: Μίνωας, 1963, σελ. 74.
[9] Louis-Ferdinand Céline, Ταξίδι στην άκρη της νύχτας, ό.π., σελ. 69.
[10] Βλ. σχετικά και το πολύ κατατοπιστικό άρθρο του Allan A. Pasco (που εστιάζει στο παράδειγμα της γαλλικής γραμματείας του 18ου αιώνα) “Literature as Historical Archive”, στο New Literary History, τχ. 35, nο 3, Critical Inquiries, Explorations, and Explanations, Johs Hopkins University Press, καλοκαίρι 2004, σελ. 373-394· URL: https//www. jstor.org/stable/20057844
[11] Στο ίδιο, σελ. 37.
[12] Yves Pagès, «“Une guerre dite pour une autre”: L. F. Céline – L. Guilloux», στο Le Petit Célinien, 30 Οκτωβρίου 2012· URL: https://www.lepetitcelinien.com/2012/10/pages-louis-ferdinand-celine-louis-guilloux.html
[13] Louis Guilloux, Το Μαύρο Αίμα, μτφρ. Ευγενία Γραμματικοπούλου, Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Οκτάνα, 2025, σελ. 367.

///

*

**