*

της ΝΑΤΑΣΑΣ ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΥ

~.~

Υπάρχουν ιστορίες που διαβάζονται και ολοκληρώνονται μέσα στο ίδιο τους το σώμα· που, όσο κι αν εντυπωσιάζουν, αφήνουν πίσω τους μια αίσθηση πληρότητας που δεν απαιτεί επιστροφή. Και υπάρχουν άλλες —λιγότερες— που δεν τελειώνουν εκεί όπου τελειώνει το κείμενο. Αντί να κλείνουν, μετατοπίζονται· περνούν από τη σελίδα στον αναγνώστη και συνεχίζουν να λειτουργούν σε ένα επίπεδο όπου η κατανόηση δεν είναι πια μόνο νοητική, αλλά υπαρξιακή. Στα διηγήματα του Τεντ Τσιανγκ (Ιστορίες της ζωής σου και άλλες ιστορίες, μτφρ. Δημήτρης Αρβανίτης, Κέδρος 2016), αυτή η μετατόπιση δεν επιτυγχάνεται μέσω υπαινιγμών ή σκοτεινών κενών, αλλά μέσω μιας σχεδόν παράδοξης διαύγειας. Οι ιδέες εκτίθενται πλήρως και οι προϋποθέσεις τους γίνονται σαφείς· η αφήγηση φτάνει μέχρι το σημείο όπου δεν μπορεί να προχωρήσει άλλο. Και όμως, ακριβώς εκεί, όπου όλα φαίνεται να έχουν ειπωθεί, αρχίζει κάτι άλλο: η αναμέτρηση με τις συνέπειες.

Η γραφή του δεν προτείνει απλώς υποθέσεις· τις εξαντλεί. Δεν θέτει ερωτήματα για να τα αφήσει ανοιχτά· τα οδηγεί μέχρι εκεί όπου η απάντηση παύει να είναι απελευθερωτική και γίνεται δεσμευτική. Έτσι, η ανάγνωση παύει να είναι μια πράξη κατανόησης και μετατρέπεται σε εμπειρία που δεν μπορεί να ανακληθεί. Όχι επειδή το κείμενο είναι δύσκολο, αλλά επειδή αυτό που λέει δεν μπορεί πλέον να μην ισχύει. Σε αυτό ακριβώς το σημείο, η αφήγηση του Τσιανγκ αποκτά τον χαρακτήρα της αναγκαιότητας. Οι ιστορίες του δεν φαίνεται να γράφονται επειδή μπορούν, αλλά επειδή πρέπει. Και, αντίστοιχα, δεν διαβάζονται απλώς επειδή προσφέρονται, αλλά επειδή, από τη στιγμή που ξεκινούν, δεν επιτρέπουν να εγκαταλειφθούν χωρίς να ολοκληρωθούν. Όχι ως πλοκή, αλλά ως συνέπεια.

Στα διηγήματα του Τεντ Τσιανγκ τίποτα δεν επιδιώκει να εντυπωσιάσει την ώρα που διαβάζεται. Η αφήγηση είναι καθαρή, σχεδόν διαφανής, και οι ιδέες παρουσιάζονται με μια ακρίβεια που μοιάζει να εξαντλεί το νόημά τους μέσα στο ίδιο το κείμενο. Κι όμως, αυτό που μένει δεν είναι ποτέ εκείνο που έχει ήδη ειπωθεί. Είναι κάτι που ενεργοποιείται αργότερα — όταν η ιστορία έχει τελειώσει, όταν η ανάγνωση έχει κλείσει και ο αναγνώστης βρίσκεται μόνος με αυτό που κατάλαβε ή με αυτό που δεν μπορεί ακόμη να εξηγήσει. Αυτό που διακρίνει τον συγγραφέα δεν είναι μόνο η θεματική του, αλλά η διπλή λειτουργία της αφήγησης. Σε ένα πρώτο επίπεδο, οι ιστορίες του αναπτύσσονται ως αυστηρά δομημένες ιδέες: υποθέσεις που δοκιμάζονται, κόσμοι που οργανώνονται με συνέπεια, αφηγήσεις που προχωρούν με λογική καθαρότητα μέχρι την ολοκλήρωσή τους. Κάτω όμως από αυτή τη φαινομενική πληρότητα λειτουργεί ένα δεύτερο επίπεδο, λιγότερο ορατό αλλά ουσιαστικότερο: το νόημα που δεν παραδίδεται μέσα στο κείμενο, αλλά προκύπτει από τη σύγκρουση της ιδέας με τον αναγνώστη, από την καθυστέρηση της κατανόησης, από εκείνο το μικρό χρονικό διάστημα ανάμεσα στο «διάβασα» και στο «κατάλαβα». (περισσότερα…)

*

Σημεία και σώματα
Γράφει ο Γιώργος Χωματηνός

~.~

Spider

Από τις αρχές του περασμένου Δεκεμβρίου έχει ξεκινήσει το ξήλωμα του δικτύου των εναέριων καλωδίων των τρόλλεϋ. Μετά από 72 χρόνια παρουσίας στους δρόμους του Λεκανοπεδίου, τα τρόλλεϋ σταδιακά αποσύρονται, δίνοντας τη θέση τους σε ηλεκτρικά λεωφορεία τελευταίας τεχνολογίας. Κατά δήλωση του αναπληρωτή υπουργού Μεταφορών, «ο ουρανός του Πειραιά και της Αθήνας επιτέλους θα αναπνεύσει».

Κάθε φορά που το βλέμμα μου πέφτει πάνω σε τέτοια καλώδια, ειδικά σε σημεία όπως η συμβολή Πατησίων και Πανεπιστημίου όπου το δίκτυο είναι πυκνό, μου έρχεται στον νου το Spider του Ντέηβιντ Κρόνενμπεργκ. Η ταινία ακολουθεί τον Ντέννις «Αράχνη» Κλέγκ, έναν άνδρα με σχιζοφρένεια που βγαίνει από ψυχιατρικό ίδρυμα κι επιστρέφει στη γειτονιά όπου μεγάλωσε, στο ανατολικό Λονδίνο. Καθώς περιπλανιέται στα μέρη της παιδικής του ηλικίας, προσπαθεί να ανασυνθέσει τις αναμνήσεις του για τη μητέρα και τον πατέρα του, σχηματίζοντας ακατάπαυστα μέσα στο δωμάτιό του ένα περίπλοκο πλέγμα από σπάγκο, που θυμίζει ιστό αράχνης. Με το πλέγμα αυτό επιχειρεί να συνδέσει γεγονότα, πρόσωπα, υποψίες και θραύσματα μνήμης σε μια ενιαία αφήγηση. Όσο όμως προχωρά η ταινία, οι αναμνήσεις του γίνονται όλο και πιο αβέβαιες, μέχρι που ούτε ο ίδιος ούτε ο θεατής μπορούν να διακρίνουν με βεβαιότητα τι ανήκει στην πραγματικότητα και τι στην παραίσθηση.

Διατυπώνοντάς το λακανικά, το υποκείμενο του Spider εγκλωβίζεται σ’ ένα συμβολικό σύστημα που το ίδιο κατασκευάζει, προκειμένου να καλύψει το κενό του Πραγματικού. Καθώς η αφήγηση πυκνώνει, αποκαλύπτεται η ασάφεια της διαχωριστικής γραμμής ανάμεσα στη μνήμη και τη φαντασίωση, υποδεικνύοντας ότι η υποκειμενική αλήθεια δεν προϋπάρχει της αφήγησης, αλλά παράγεται, και ταυτόχρονα απειλείται, απ’ αυτήν.

Φαινομενικά ο συνειρμός μου μοιάζει αυθαίρετος. Το πλέγμα από σπάγκο που φτιάχνει ένας σχιζοφρενής και το δίκτυο εναέριων καλωδίων ηλεκτροδότησης δεν έχουν τίποτα κοινό. Ωστόσο, η εικόνα του Spider που προσπαθεί να δώσει συνοχή στην εμπειρία του υφαίνοντας αυτόν τον ιδιότυπο ιστό φωτίζει, έστω και λοξά, κάτι που νομίζω ότι περνά απαρατήρητο στην είδηση για την απόσυρση των τρόλλεϋ: τα καλώδιά τους δεν είναι απλώς ένας τεχνικός εξοπλισμός που επιβαρύνει αισθητικά τον ουρανό· είναι η ορατή μορφή ενός συστήματος σχέσεων, δεδομένου ότι η κίνηση του συγκεκριμένου μέσου μεταφοράς δεν αποτελεί εγγενή ιδιότητά του, αλλά αποτέλεσμα της διαρκούς σύνδεσής του με την ηλεκτροφόρο πηγή.

Ένα από τα ισχυρότερα ιδεώδη της νεωτερικότητας υπήρξε η αυτονομία. Το υποκείμενο παρουσιάστηκε ως η μόνη πηγή των πράξεων και των αποφάσεών του. Η ελευθερία ταυτίστηκε με την ανεξαρτησία, η ωριμότητα με την αυτάρκεια, ενώ η εξάρτηση θεωρήθηκε μια ελλειμματική κατάσταση που έπρεπε να ξεπεραστεί ή, τουλάχιστον, να περιοριστεί. Η εμπειρία της καθημερινότητας, όμως, λέει άλλα: ποτέ άλλοτε δεν υπήρξαμε τόσο βαθιά εξαρτημένοι από τεχνικά, ενεργειακά και επικοινωνιακά δίκτυα όσο σήμερα. Η ηλεκτροδότηση, το διαδίκτυο, τα συστήματα μεταφοράς, οι αλυσίδες εφοδιασμού, οι ψηφιακές υποδομές και οι μηχανισμοί διανομής συνθέτουν ένα πλέγμα αλληλεξαρτήσεων ασύγκριτα πυκνότερο από οποιαδήποτε προηγούμενη εποχή. Κι όμως, όσο μεγαλώνει η εξάρτησή μας από αυτά τα δίκτυα, τόσο λιγότερο τα βλέπουμε.

Η τεχνολογία φαίνεται να εξελίσσεται προς μια παράδοξη κατεύθυνση: αντί η αυξανόμενη πολυπλοκότητα των συστημάτων που μας στηρίζουν να τα καθιστά πιο εμφανή, αυτά χάνονται ολοένα περισσότερο από το οπτικό μας πεδίο. Οι υποδομές υπογειοποιούνται, τα καλώδια αποσύρονται, οι μηχανισμοί κρύβονται πίσω από αψεγάδιαστες επιφάνειες και άψογα σχεδιασμένες διεπαφές. Υπό αυτό το πρίσμα, η φράση «ο ουρανός θα αναπνεύσει» αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον, διότι δεν περιγράφει απλώς την απομάκρυνση κάποιων καλωδίων. Εκφράζει μια ευρύτερη πολιτισμική επιθυμία, στα όρια της φαντασίωσης, για έναν κόσμο που λειτουργεί χωρίς να εκθέτει τους όρους λειτουργίας του. Τα καλώδια των τρόλλεϋ υπονομεύουν αυτή τη φαντασίωση, υπενθυμίζοντας ότι η ζωή της πόλης δεν είναι προϊόν αυτονομίας, αλλά διασύνδεσης. Ότι η κίνηση προϋποθέτει δίκτυο, όπως η γλώσσα προϋποθέτει κοινότητα και η σκέψη προϋποθέτει μνήμη. Ότι τίποτα δεν υπάρχει ούτε λειτουργεί από μόνο του. (περισσότερα…)