*

Νιώθουμε συχνά την επιθυμία να ασχοληθούμε σε βάθος με ποιητές, πεζογράφους, καλλιτεχνικά κινήματα και σχολές. Ωστόσο μας δυσκολεύει πολλές φορές ο όγκος τους, η διαφορά του ύφους τους ανά περιόδους και χρονικές φάσεις, καθώς και ο φόβος μιας εσφαλμένης πρώτης εντύπωσης που θα μας αποθαρρύνει. Στο πνεύμα αντίστοιχων εκλαϊκευτικών και βοηθητικών άρθρων για συγγραφείς, σκηνοθέτες, μουσικούς κ.ο.κ., που αφθονούν σε ιστότοπους του εξωτερικού, ο Θάνος Γιαννούδης επιδιώκει να σκιαγραφήσει έναν οδικό χάρτη ανάγνωσης του νεοελληνικού ποιητικού τοπίου. Έναν χάρτη σε καμία περίπτωση πατερναλιστικό, παρά περισσότερο βοηθητικό για τον νέο, καλοπροαίρετο και –κυρίως– απροκατάληπτο αναγνώστη.

~.~

NIKOΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ
(1883-1957)

-> Από πού να ξεκινήσω;

Αποτελεί ιδιαίτερη αντίφαση και χαρακτηριστικό γνώρισμα της (κυριολεκτικά) εξαιρετικής περίπτωσης Καζαντζάκη το γεγονός ότι ο Κρητικός ποιητής μνημονεύεται και εξακολουθεί σήμερα την παγκόσμια πορεία του βάσει της παράπλευρης πεζογραφικής του ιδιότητας κι όχι της ποιητικής, η οποία τον είχε συντροφεύσει κατά τα περισσότερα χρόνια του βίου του. Από αυτήν την ιδιότητα, λοιπόν, καθ’ υπέρβαση της παρούσας στήλης, θα προτείνουμε κι εμείς τον νέο αναγνώστη να ξεκινήσει και πιο συγκεκριμένα από τα ταξιδιωτικά του κείμενα που κυκλοφορούν σε τόμους υπό τον γενικότερο τίτλο Ταξιδεύοντας και βρίθουν εντέλει ποιητικότητας στις περιγραφές και στον τρόπο εκφοράς του λόγου. Ο Νίκος Καζαντζάκης ταξιδεύει σε περιοχές της Ελλάδας, της Ευρώπης και της Ασίας σε χρόνια κοσμοϊστορικά, στην εποχή ακριβώς της αλλαγής παραδείγματος και της εισόδου στη νεωτερικότητα, όταν ένας κόσμος καταρρέει και ο καινούριος παλεύει να διαμορφωθεί. Δίχως να μένει κλειστός και αμέτοχος, ο συγγραφέας δένεται με τη βαθιά δομή του κάθε τόπου, με τους αγώνες και τις δοξασίες του, προσπαθώντας, παράλληλα, να διευρύνει και ο  ίδιος μέσω αυτής της διαδικασίας τα πνευματικά του όπλα. Ο αναγνώστης θα γνωρίσει, έτσι, τον λυρισμό του Καζαντζάκη που εδώ πατά πάνω στο συγκεκριμένο άνευ κάποιας (προφανούς) μυθοπλασίας και θα έρθει συχνά σε επαφή με εμβόλιμα ποιήματα και τραγούδια. Αν τώρα, ο νέος αναγνώστης επιδιώκει να προσεγγίσει το καζαντζακικό έργο με πιο «φιλοσοφικούς» όρους, προφανώς και μια πιο σωστή εισαγωγή θα ήταν η Ασκητική που δρα ως το ιδιότυπο «πιστεύω» και μανιφέστο του (ασχέτως αν τα προτάγματά του δεν τηρήθηκαν έκτοτε απόλυτα από πλευράς συγγραφέα).

-> Τι να διαβάσω στη συνέχεια;

Με δεδομένη την πρώτη επαφή με τη γραφή και τον εντελώς προσωπικό τρόπο θέασης του κόσμου από πλευράς Καζαντζάκη, το επόμενο βήμα του αναγνώστη οφείλει, κατά την κρίση μας, να ανοίξει ταυτόχρονα στο ποιητικό/πεζογραφικό, αλλά και συμπληρωματικά στο υπόλοιπό του έργο (μεταφραστικό, θεατρικό, επιστολογραφικό, παιδική λογοτεχνία). Ως ποιητής, ο Νίκος Καζαντζάκης, με έργα όπως οι Τερτσίνες, συνομιλεί ταυτόχρονα με την εποχή του και με το αιώνιο, ενώ στις ποιητικές μεταφράσεις των κλασικών (Δάντης, Λόρκα, αρχαία ελληνική γραμματεία κ.ά.) συνενώνει τα στοιχεία της ντόπιας κρητικής του παράδοσης με την παγκόσμια Ιστορία της Λογοτεχνίας. Ως (πασίγνωστος) πεζογράφος, ο Νίκος Καζαντζάκης, με έργα όπως τα Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, Ο Χριστός ξανασταυρώνεται, Ο καπετάν Μιχάλης και Ο Τελευταίος πειρασμός, επιχειρεί να εκλαϊκεύσει μυθιστορηματικά τις φιλοσοφικές και μεταφυσικές του ιδέες και να υπερτονίσει την κρητική του ταυτότητα με έναν όσο το δυνατόν πιο απτό και εύληπτο αφηγηματικό τρόπο (αν και δέσμιο ορισμένες φορές έτοιμων σχημάτων και απλουστεύσεων). Ο αναγνώστης πλέον θα είναι σε θέση να ανοιχτεί και στα υπόλοιπα πεδία του πολύπτυχου καζαντζακικού έργου, τα οποία θα του δώσουν συχνά την εντύπωση μιας ιδιαίτερης λυρικής τόλμης, μιας ευρύτητας μεταφραστικών επιλογών (Νίτσε, Βερν κ.ά.), αλλά και μιας άνισης εντέλει αισθητικής αποτύπωσης, ιδιαίτερα στα πεδία εκείνα που ο συγγραφέας δοκιμάζεται στο θέατρο και την παιδική λογοτεχνία. (περισσότερα…)