Η πτώση του δυτικού πολιτισμού

Alexander Oscar Levy, «Dawn after Darkness!», περ. 1918

της ΙΩΑΝΝΑΣ ΤΣΙΒΑΚΟΥ

~.~

Στις «Νύχτες Ιουλίου» που διοργανώνουν κάθε καλοκαίρι στα Χανιά το Θέατρο Κυδωνία και το περιοδικό Νέο Πλανόδιον, έλαβε χώρα αρχές Ιουλίου μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση μεταξύ του Αντώνη Μεταξά, καθηγητή του Ευρωπαϊκού Δικαίου στο ΕΚΠΑ, του Κώστα Μελά, καθηγητή των οικονομικών επιστημών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, και του Κώστα Κουτσουρέλη, που ήταν και ο συντονιστής του διαλόγου, με θέμα: «Μπορούμε να μιλάμε ακόμη για Ευρωπαϊκή Ιδέα; Υπάρχει δρόμος που οδηγεί στην πολιτική και οικονομική ανόρθωση της ηπείρου μας, ποιο είναι το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης;»

Απ’ ό,τι διάβασα από τη σχετική ανάρτηση στο facebook του Κουτσουρέλη, ο διάλογος μεταξύ των τριών συνομιλητών είχε όντως πολύ ενδιαφέρον, ενώ και ο τρεις συνομιλητές συμπέσανε στην άποψη ότι η Ευρώπη βρίσκεται σε παρακμή.

Με αφορμή αυτή τη συζήτηση, θα ήθελα να προσθέσω κάποιες σκέψεις που δεν αναφέρονται μόνο στην Ευρώπη, αλλά γενικότερα σε αυτό που καλούμε δυτικό πολιτισμό. Κατ’ αρχάς, να πούμε ότι με τη λέξη δυτικός πολιτισμός εννοείται συνήθως ο δυτικοευρωπαϊκός και ο βορειοαμερικανικός πολιτισμός στο σύνολό τους. Δεν είναι της στιγμής να διαπιστώσουμε τα κοινά στοιχεία αυτών των δύο συνιστωσών του δυτικού πολιτισμού, ωστόσο, μπορούμε να επισημάνουμε ότι όσο περνάει ο καιρός τα κοινά πολιτισμικά τους δεδομένα αποκλίνουν. Μπορεί πολιτικά, οικονομικά και αμυντικά οι δύο αυτές περιοχές του κόσμου να συνδέονται με πολλαπλά κοινά συμφέροντα, όμως το ενιαίο του πολιτισμού τους παρουσιάζει εμφανή στοιχεία διάσπασης.

Ο πολιτισμός δεν περιορίζεται στα έργα τέχνης, άλλωστε σήμερα, θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς την ομοιομορφία των έργων τέχνης σε όλη την ήπειρο. Πρόκειται για την εξελικτική διαδικασία των μορφών ζωής, δηλαδή, όπως θα έλεγε ο Βιττγκενστάιν, το κοινό, άδηλο υπόβαθρο των ανθρώπινων πρακτικών, αντιδράσεων, ιδεών και συνηθειών που δίνουν νόημα στη γλώσσα και τις πράξεις μας και έχει υιοθετήσει κατά την ιστορική του πορεία ένα οργανωμένο ανθρώπινο σύνολο. Η εν λόγω εξελικτική διαδικασία, όσο προχωρεί σε ωριμότερα στάδια, αποτυπώνεται στη δυναμική μεταβολή των συμπεριφορών προς τον μεγαλύτερο έλεγχο του ανθρώπινου θυμικού, τον αποκλεισμό της βίας και τη μετατροπή των εξωτερικών καταναγκασμών σε αυτοκαταναγκασμούς. Παρατηρούμε πως στις ΗΠΑ, περισσότερο απ’ όχι στην Ευρώπη, αυτά τα στοιχεία έχουν εκτραπεί από την τροχιά τους. Τα συχνά κρούσματα των ενόπλων επιθέσεων και οι συμπεριφορές της ηγεσίας τους έρχονται να το επιβεβαιώσουν.

Μιλώντας για εξέλιξη, θέτουμε την ανάλυση και κατανόηση ενός φαινομένου στη διάσταση του χρόνου, οπότε η ιστορική του εξέταση γίνεται κυρίαρχη. Αυτήν την ιστορική διάσταση των μεγάλων πολιτισμών της ανθρωπότητας επιχείρησε να συλλάβει και να μορφοποιήσει ο Όσβαλντ Σπένγκλερ κατά τις πρώτες δεκαετίες του εικοστού, με το βιβλίο του Η παρακμή της Δύσης. Το κείμενο του Σπένγκλερ, λόγω του ότι εκτείνεται σε όλους τους αναδειχθέντες ιστορικά πολιτισμούς, μας αποτρέπει να το κρίνουμε και να το υιοθετήσουμε. Όμως, μέσα από την ιστορική του αναδίφηση, αναδύεται ένα πρότυπο πολιτισμού που έχει ενδιαφέρον για τη μελέτη του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού. Θα περιγράψουμε αμέσως πιο κάτω, κατά ένα μάλλον χονδρικό τρόπο, αυτό το πρότυπο, ελπίζοντας το πνεύμα του Σπένγκλερ να μας συγχωρήσει.

Κατά την πρώτη φάση ιστορική φάση ενός πολιτισμού, ένα οργανωμένο σύνολο ανθρώπων βρίσκεται προσδεμένο στη φύση και στο θρησκευτικό συναίσθημα που αυτή η πρόσδεση εγείρει (εξ ου και ο Σπένγκλερ μιλά για «φυτικό» πολιτισμό). Όταν το οργανωμένο ανθρώπινο σύνολο αρχίζει σιγά-σιγά να απομακρύνεται από τον κόσμο της μαγείας και να ερευνά το σύμπαν μ’ ένα είδος γνώσης που συμπλέει με την αρετήꞏ όταν τα νοητικά και γλωσσικά του εργαλεία εξελίσσονται και η ιστορική εξιστόρηση αντικαθιστά αργά αλλά σταθερά τον μύθο· όταν η ζώσα φυσική πραγματικότητα υποχωρεί εμπρός στις αναπαραστάσεις της, τότε ο πολιτισμός του μεταβαίνει σ’ ένα δεύτερο, υψηλότερο εξελικτικό στάδιο όπου οι δεσμοί με τη φύση αποκόπτονται.

Αυτή η αποκοπή από τη φύση συνοδεύεται με την εγκατάλειψη της γης, την κατοίκηση στην πόλη και τον έλεγχο, άρα τον περιορισμό των γεννήσεων. Παράλληλα, ελέγχεται το θυμικό και ο τρόπος συγκροτήσεως των ταυτοτήτων, ενώ πνευματικοποιούνται οι σχέσεις με τη γη και το σύμπαν. Η γνώση μετατρέπεται από αρετή σε δύναμη, ο σχετικισμός επέρχεται ως αποτέλεσμα της επιστημονικής αλήθειας, το ιερό αντικαθίσταται από το τεχνικό και άλλα πολλά, με πιο σημαντικό ίσως, τη διάπλαση μιας ιστορικής συνείδησης που κοιτά συνεχώς προς το μέλλον.

Με την ωρίμανση αυτής της πολιτισμικής φάσεως, ο πολιτισμός οδεύει στην πλήρη του τεχνοποίηση, γεγονός που τον οδηγεί σε μια τρίτη φάση, αυτήν της παρακμής. Ο αριθμός των γεννήσεων πέφτει κατακόρυφα, καθώς ο άνθρωπος είναι πλήρως διαχωρισμένος από τη φύση, οπότε η γέννηση ενός παιδιού γίνεται γι’ αυτόν από φυσική ανάγκη σχέδιο για προσωπική ευτυχία· οι πόλεις φθίνουν και στη θέση τους αναδύονται τεράστιες πληθυσμιακά μεγαπόλεις· ο μηδενιστικός λόγος απαξιώνει κάθε ηθική αξία· το χρήμα καθίσταται το απόλυτο αγαθό, ενώ οι μάζες αποδέχονται μια δύσμορφη ιδέα περί δημοκρατίας, χωρίς καμία πίστη και προσδοκία. Εξ αιτίας όλων αυτών, ο πολιτισμός φθάνει στο τελικό στάδιο της πτώσης του, σ’ αυτό που ο Σπένγκλερ αποκαλεί Καισαρισμό, ήτοι σε αυταρχικές εξουσίες οι οποίες δεν λοιδορούν εμπρός σε κανένα ηθικό και δημοκρατικό άλλοθι.

Ο ευρωπαϊκός πολιτισμός ─εννοώντας εν προκειμένω όχι μόνο των χωρών που διήλθαν από τις ατραπούς της νεωτερικότητας, αλλά ακόμη και ευρωπαϊκών χωρών που βίωσαν την οθωμανική κυριαρχία─ παρουσιάζει κατά την εξέλιξή του ομοιότητες με αυτές του μοντέλου του Σπένγκλερ. Φαίνεται να έχει εισέλθει στην τρίτη φάση της παρακμής, δείχνοντας όμως, κατά τη γνώμη μου, ακόμη σημάδια αντοχής. Ενδεικτικά, τέτοια σημάδια είναι η επιμονή των νεωτερικών λαών της Δυτικής Ευρώπης να προστατεύουν τη γλώσσα τους ακόμη και από τους τουρίστες· η δειλή αλλά παρόλα αυτά προσοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά και του Συμβουλίου της Ευρώπης να διασφαλίσουν την πολιτισμική τους κληρονομιά έναντι μιας άναρχης επέλασης της Τεχνητής Νοημοσύνης· η διατήρηση της ποιότητας του εκπαιδευτικού τους συστήματος, εξ ου και η επιστροφή της διδασκαλίας κατά την περίοδο του δημοτικού από τον υπολογιστή στα βιβλία· ο σεβασμός στη δημόσια γραφειοκρατία· η πληθώρα των ποιητικών συλλογών που εκδίδονται και, ώ του θαύματος, αγοράζονται. Παρότι η οικονομική αποδυνάμωση των ευρωπαϊκών χωρών τις καθιστά δευτερεύοντα παίκτη στη διεθνή οικονομική και πολιτική σκακιέρα, ενώ οι ηγεσίες μοιάζουν άτολμες εμπρός στις προκλήσεις των καιρών, εν τούτοις οι ηγέτες της δεν έχουν ακόμη μετατραπεί σε Καίσαρες που ασκούν κυριαρχία σε μια άμορφη απολιτική μάζα. Η δε δειλή τους απεξάρτηση από το άλλο σκέλος του δυτικού πολιτισμού, κι εννοώ προφανώς τις ΗΠΑ, συνιστά ένα θετικό δείγμα γραφής.

Διαφορετική πολιτισμική εξέλιξη παρατηρούμε στις ΗΠΑ. Ένα συνονθύλευμα λαών, προερχομένων κυρίως από την Ευρώπη, ήλθε και εγκαταστάθηκε δια της βίας πάνω σ’ έναν «φυτικό» πολιτισμό, καταστρέφοντάς τον και όχι αφομοιώνοντάς τον δημιουργικά. Οι Ευρωπαίοι μετανάστες πολύ γρήγορα πέρασαν στη δεύτερη πολιτισμική φάση του πνευματικο-τεχνικού πολιτισμού, ενώ η γνώση της ισχύος σε συνάρτηση με την τεχνική, τους οδήγησε μέσα σε διάστημα σχεδόν δύο εκατονταετηρίδων στην τρίτη πολιτισμική φάση της πλήρους τεχνοποίησης και της λατρείας του χρήματος, ενώ το φάντασμα του καισαρισμού κάνει ήδη αισθητή την παρουσία του. Είναι πράγματι δύσκολο να φανταστεί κάποιος, ότι είναι δυνατόν να επιβληθεί ο καισαρισμός σ’ ένα έθνος όπως το αμερικανικό, γαλουχημένο επί χρόνια σε δημοκρατικές θεσμίσεις. Ούτε όμως τον Τραμπ μπορούσε κανείς να φανταστεί ως ηγέτη των ΗΠΑ. Το ιστορικό παράδειγμα της χιτλερικής Γερμανίας μας δείχνει πως ο καισαρισμός δεν είναι σπάνιο φαινόμενο. Αφενός η αλλοίωση του δημοκρατικού φρονήματος του λαού και ο μετασχηματισμός του σε μάζα και αφετέρου ο πόλεμος αποτελούν συνθήκες υποστηρικτικές του καισαρισμού.

Εκείνο που δεν μπορούσε να δει ο Σπένγκλερ, ούτε κι εμείς ακόμη, είναι πως η απόλυτη κυριαρχία της τεχνοποιητικής λογικής οδηγεί ίσως σε μια νέα πολιτισμική φάση και όχι αναγκαστικά σε πλήρη πολιτισμική κατάπτωση. Για παράδειγμα, είναι τόσο βαθιές οι τεχνοπολιτισμικές αλλαγές που επιδρούν σήμερα επί της εγκατεστημένης γνώσης για δύναμη. Πρόκειται για παραγωγή μιας νέας γνώσης που επαναστατικοποιεί όχι μόνο τη γνώση αυτή καθ’ εαυτή, αλλά μαζί της τις δομές που μέχρι τώρα τη συγκροτούσαν, τη συγκρατούσαν και την αντικειμενοποιούσαν, κι εννοώ τη γλώσσα και το νόημα, αλλά και αυτές που την ήλεγχαν, τις δομές εξουσίας. Οπότε, συντάσσομαι κι εγώ με τους ομιλητές των Ιουλιανών Βραδιών στο Θέατρο Κυδωνία, ότι είναι δύσκολο να προβεί κανείς σε προγνώσεις για το μέλλον.

Θα ήθελα ωστόσο να επιστήσω την προσοχή μας στο γεγονός ότι ο σύγχρονος ελληνικός πολιτισμός επηρεάζεται πολύ εντονότερα από τον αμερικανικό και λιγότερο από τον δυτικοευρωπαϊκό. Η σύνδεσή μας με τα αμερικανικά πολιτισμικά πρότυπα ήρθε ίσως η στιγμή να αναθεωρηθεί, βλέποντας τις αλλαγές των συμπεριφορών στη νεολαία και όχι μόνο, που μιμούνται τους ήρωες των αμερικανικών διαδικτυακών και τηλεοπτικών ταινιών και σειρών. Δεν υπαινίσσομαι να αναζωογονηθούν προτάσεις του παρελθόντος για έναν ελληνικό θεσμικό εκσυγχρονισμό που προσέβλεπε στο ευρωπαϊκό μοντέλο διοίκησης και ανάπτυξης, το οποίο άλλωστε φαίνεται σήμερα να αγκομαχά στις ευρωπαϊκές πεδιάδες. Αυτό το σχέδιο, για λόγους που δεν είναι του παρόντος να εξηγηθούν, έχει αποτύχει. Εννοώ ότι θα μπορούσαμε να συνδιαλλαγούμε με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό σε ζητήματα τέχνης και φιλοσοφίας, εκπαιδευτικής πολιτικής και επιστημονικής έρεθνας, όπως και εξονυχιστικής έρευνας πάνω στη γλώσσα, ώστε οι παραδοσιακές προφορικές και γραπτές μορφές της να μην απειλούνται αλλά να συνυπάρχουν αρμονικά με τη συνεχώς εξαπλούμενη γλώσσα των εικόνων. Η σύγχρονη ελληνική σκέψη και τέχνη διαθέτει αρκετούς στοχαστές και καλλιτέχνες που θα μπορούσαν ισάξια με τους Ευρωπαίους συναδέλφους τους να αγωνιστούν στις ευρωπαϊκές κονίστρες.

///