*

ΠΕΡΑΣΤΙΚΑ & ΠΑΡΑΜΟΝΙΜΑ | 09:26
Καιρικά σχόλια από τον ΚΩΣΤΑ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗ

Κατά βάθος, η ιδέα ότι τα νήματα αυτού του κόσμου τα κινούν κάποιοι καλά κρυμμένοι συνομώτες, είναι μια ιδέα αισιόδοξη, βγαλμένη κι αυτή από τη δέσμη των ασπρόμαυρων διαφωτιστικών διανοημάτων που κηδεμονεύουν τη σκέψη μας τους τελευταίους αιώνες. Διότι συνοδεύεται πάντα από την διαβεβαίωση: αρκεί να τραβήξουμε τον μπερντέ και όλα θα έρθουν στο φως, οι κατεργάρηδες θα πάνε στον πάγκο τους και τον ρόλο του κουκλοπαίχτη, στα φανερά πια, θα τον αναλάβουν εκείνοι που πρέπει.

Όμως στην πράξη τα νήματα του κόσμου δεν τα κινεί κανείς αποκλειστικά. Όχι γιατί δεν υπάρχουν συνωμοσίες, όπως διδάσκουν οι, αφελείς ή ιδιοτελείς, αντισυνομωσιολόγοι του καιρού μας. Από συνωμοσίες, απάτες, ψεύδη, υποκρισία βρίθει η προσωπική και η συλλογική μας ζωή, στα φανερά λίγα πράγματα γίνονται, όποιοι και να τα κάνουν. Αλλά διότι το έργο που παίζεται είναι χαοτικό εξαρχής και οι πρωταγωνιστές του φιγούρες τυχάρπαστες και εναλλάξιμες ταχύτατα.

Αυτά που παρακολουθούμε να γίνονται στην Ουκρανία, την Παλαιστίνη, το Ιράν, στην τεχνητή νοημοσύνη, στα πολιτικά πράγματα της Δύσης κ.ο.κ., ναι, κάποιοι τα θέλησαν αρχικά. Τώρα όμως κανείς δεν τα ελέγχει και όσοι ισχυρίζονται ότι το κάνουν, καυχιούνται για μια ισχύ που δεν διαθέτουν εμπράκτως.

Μακάρι να την είχαν! Ακόμη και μια καταθλιπτική βεβαιότητα θα ήταν προτιμότερη από το ιλιγγιώδες αυτό σκόρπισμα του κόσμου που όλο και επιταχύνεται μπροστά μας.

///

«Αυτό το ποίημα είναι ένα θαύμα. Η πικρία του είναι η μόνη πικρία που έχει νόημα, εκείνη που πηγάζει από την καθυποταγή του ανθρώπινου πνεύματος στη βία, δηλαδή, εντέλει, στην ύλη. Αυτή η καθυποταγή είναι κοινή μοίρα, αν και κάθε πνεύμα την υπομένει διαφορετικά, κατά τις αρετές του. Κανείς στην Ιλιάδα δεν γλιτώνει από αυτήν, όπως και κανείς άνθρωπος πάνω στη γη. Όμως και κανείς υποτασσόμενος δεν αντιμετωπίζεται με περιφρόνηση γι’ αυτό. Όποιος, μέσα στην ίδια του την ψυχή και στις ανθρώπινες σχέσεις, ξεφεύγει από την κυριαρχία της βίας, χαίρεται την αγάπη, αλλά μια αγάπη που την σκιάζει πάντα η θλίψη λόγω του ολέθρου που επικρέμεται συνεχώς πάνω της.

Τέτοιο είναι το πνεύμα του μοναδικού αληθινού έπους που διαθέτει η Δύση. Εμπρός της η Οδύσσεια φαντάζει απλώς μια καλή μίμηση, άλλοτε της Ιλιάδας, άλλοτε ανατολικών ποιημάτων. Η Αινειάδα είναι μια μίμηση που, όσο λαμπρή κι αν είναι, την παραμορφώνει η ψυχρότητα, η πομπώδης ρητορική και το κακό γούστο. Τα γαλλικά chansons de geste, στερούμενα της αίσθησης της δικαιοσύνης, δεν μπόρεσαν να φτάσουν στη μεγαλοσύνη: στο Chanson de Roland, ο θάνατος ενός εχθρού δεν συγκινεί ούτε τον συγγραφέα ούτε τον αναγνώστη με τον ίδιο τρόπο όπως ο θάνατος του Ρολάνδου.

Η αττική τραγωδία, ή τουλάχιστον η τραγωδία του Αισχύλου και του Σοφοκλή, αποτελεί την πραγματική συνέχεια του έπους. Η έννοια της δικαιοσύνης τη διαφωτίζει, χωρίς ποτέ να παρεμβαίνει άμεσα σε αυτήν. Εδώ η βία εμφανίζεται με την ψυχρότητα και τη σκληρότητά της, πάντα συνοδευόμενη από μοιραίες συνέπειες αναπόφευκτες και γι’ αυτούς που την ασκούν και γι’ αυτούς που την υφίστανται.»

SIMONE WEIL

///

Ο Μαζωνάκης και η Βίσση. Ό,τι γνώμη και να έχει κανείς για τους δυο τους, είναι προφανές: αντικατοπτρίζουν με μεγάλη ακρίβεια αυτό που είμαστε ως συλλογικότητα. Μας αντιπροσωπεύουν.

///

Δύσμοιρα ελληνικά… Ούτε στις μαρκίζες των βιβλιοπωλείων, ούτε στους τίτλους των λογοτεχνικών περιοδικών, ούτε στις αφίσες των ποιητικών φεστιβάλ δεν περισσεύει πια θέση για σας.

///

Έστω ότι δεν ξέρουμε τα έργα του Γκαίτε, του Πεσσόα, του Παλαμά όπως τα ξέρουμε. Δεν θα μας φαινόταν τότε αδύνατο να έχουν γραφεί από τον ένα και τον ίδιο άνθρωπο; Το κοινό έχουν ο Βέρθερος και ο Δεύτερος Φάουστ, ο Τάφος και η Φλογέρα, ο Άλβαρο ντε Κάμπος και ο Ρικάρντο Ρέις;

Και δεν χρειάζεται να μείνουμε καν σε συγγραφείς πολυγράφους και πολύμορφους όπως οι παραπάνω. Κι εκείνοι ακόμη που μας φαίνονται συμπαγείς και οικείοι, επιφυλλάσσουν κάποτε εκπλήξεις.

Κάτω απ’ τις κουβαροσουκιές
κάθεται η λωτομάτα
κόβει ντομάτα για σαλάτα
καδάμπες και γαντζιές.

Αν δεν έβγαζε ο Σαββίδης το Τετράδιο Γυμνασμάτων Β΄, θα αναγνώριζε κανείς τη γραφίδα του Γιώργου Σεφέρη; Κ.ο.κ., κ.ο.κ., κάθε συγγραφέας έχει τέτοια, γνωστά ή άγνωστα.

Το λεγόμενο «ομηρικό ζήτημα», όπως και το ανάλογό του «σαιξπηρικό ζήτημα» ή ο αναλυτικός κατακερματισμός της Παλαιάς Διαθήκης από τους μελετητές της, εδράζονται όλα πάνω σε μια, αν το καλοσκεφτούμε, εξωπραγματική εικασία. Ότι γνωρίζουμε με ικανοποιητική ασφάλεια τι θα μπορούσε ή δεν θα μπορούσε ο δημιουργός τους να γράψει. Ότι γνωρίζουμε και μπορούμε να διακρίνουμε παντάπασι τον συγγραφικό «χαρακτήρα» του Ομήρου, του Σαίξπηρ κλπ. Δανείζομαι τον όρο από τους αρχαίους γραμματικούς που θέλησαν να νοθεύσουν τον Ρήσο του Ευρυπίδη, βασιζόμενοι σε αυτό το κριτήριο.

«Τούτο το δράμα ένιοι νόθον υπενόησαν ως ουκ ον Ευριπίδου, τον γαρ Σοφόκλειον υποφαίνει χαρακτήρα», διαβάζουμε ήδη σε μια από τις αρχαίες «υποθέσεις» του έργου. Ωσάν ο Ευρυπίδης δηλαδή, αν ήθελε ή αν έτυχε, δεν θα μπορούσε να γράψει και με άλλον τρόπο από αυτόν που εμείς εκ των υστέρων του προσγράφουμε, γνωρίζοντας κλάσμα μόνο του έργου του. Αν μας είχαν σωθεί και τα 120 δράματα του Σοφοκλή, είμαστε βέβαιοι ότι θα εξακολουθούσαμε να μιλάμε για έναν «Σοφόκλειον χαρακτήρα»; Μήπως, οι χαρακτήρες αυτοί θα είχαν, περίπου αναπόδραστα, επαυξηθεί;

Στην πραγματικότητα, το ξέρουμε καλά από τους συγγραφείς των οποίων τα έργα δεν αμφισβητούνται, το γράψιμο είναι εξίσου χαοτικό με οτιδήποτε άλλο. Οι ασυνέχειες, οι ασυνέπειες, τα άλματα και τα κενά, οι μεταμορφώσεις και οι εκτροπές είναι στην ημερήσια διάταξη. Το να βασιζόμαστε σ’ αυτά για να γνωμοδοτήσουμε ότι την Οδύσσεια την έγραψε άλλος και όχι ο Όμηρος, ή ότι η «Δολώνεια» είναι εκ των υστέρων προσθήκη, δεν μας βγάζει έξω από τον κύκλο της εικοτολογίας – με εικασία έχουμε να κάνουμε αναπόδεικτη, και με τις δύο σημασίες του όρου. Με εικασία χρήσιμη ίσως για μια πανεπιστημιακή καριέρα, άσχετη όμως με την πραγματικότητα της γραφής.

///

Για μια ακόμη φορά οι «αντισυστημικοί», δεξιοί και αριστεροί, σάρωσαν στις τοπικές εκλογές της Γερμανίας. Και λοιπόν; Πόσες φορές δεν έχουμε δει το ίδιο έργο σε Ευρώπη και Αμερική τις τελευταίες δεκαετίες: μαζική ψήφο διαμαρτυρίας σε αντάρτες με σημαία πάσης ευκαιρίας και, στο τέλος, μαζική διάψευση και απόλυτη αδυναμία να εφαρμοστεί κάτι το ουσιώδες από τα υπεσχημένα. Να θυμηθούμε το δικό μας 2015;

Το πρόβλημα του Δυτικού κόσμου δεν είναι η αδυναμία του να διαγνώσει την νόσο από την οποία πάσχει. Αναλύσεις εξαιρετικές έχουμε από τον 19ο αιώνα! Είναι ότι αυτή η νόσος τού έχει τρώσει το ζωτικό ένστικτο της αυτοσυντήρησης (κάποιοι το ονομάζουν και «βούληση»), άρα και την όποια δυνατότητά του να αντιδράσει.

Η αντισυστημική ρητορική επομένως μένει στο τέλος απλώς και μόνο ρητορική. Όπως σ’ εκείνο το ωραίο ποίημα του Μιχάλη Κατσαρού, ο επανάστατης που η Ρώμη περίμενε, αφομοιώνεται.

Δεν είναι ο όποιος Μερτς (ή Μακρόν, ή Μητσοτάκης, ή Τραμπ, ή Μελόνι, ή, ή…) επομένως το ζήτημα. Είναι ότι αυτοί που τον ψηφίζουν, εξίσου με εκείνους που τον αντιπολιτεύονται δεν έχουν τη δύναμη να κάνουν κάτι. Κι αυτό δεν βλέπω πως μπορεί ν’ αλλάξει.

///

Το 51% του μουσουλμανικού πληθυσμού στο Βερολίνο ψήφισε υπέρ του Αριστερού Κόμματος, λένε οι έρευνες, συντελώντας αποφασιστικά στην επικράτησή του. Είναι αυτά τα ευρήματα που με πείθουν ότι η λεγόμενη αριστερή στροφή που παρατηρούμε εσχάτως στις Δυτικές μεγαλουπόλεις είναι απλή οφθαλμαπάτη.

Οι μουσουλμάνοι στην Γερμανία, υποβοηθούμενοι στα φανερά από τις χώρες προέλευσής τους, κυρίως την Τουρκία, ελίσσονται εδώ και δεκαετίες με μεγάλη επιτυχία στο γερμανικό πολιτικό σκηνικό προωθώντας τα συμφέροντά τους. Παλαιότερα, ψήφιζαν μαζικά Πρασίνους και Σοσιαλδημοκράτες, ύστερα με τις ευλογίες του Ερντογάν δοκίμασαν τον εισοδισμό στην Χριστιανοδημοκρατία, τώρα επενδύουν στην Αριστερά…

Κι αυτό ενώ την ίδια ώρα ανήκουν στις συντηρητικότερες αξιακά κοινωνικές ομάδες, και στο εσωτερικό τους υπεραντιπροσωπεύονται τάσεις όπως ο εθνικισμός (ο τουρκικός εννοείται), ο ισλαμισμός κ.τ.σ. Σε άλλες χώρες, όπως στην Ολλανδία, έχουν εκλέξει βουλευτές με δικά τους αμιγώς μεταναστευτικά σχήματα, προμήνυμα ίσως του τι θα κάνουν αύριο όταν τα δημογραφικά δεδομένα θα τους ευνοούν.

Το ότι η «αριστερή στροφή» ξεκινά από ραγδαία παρακμάζουσες μεγαλουπόλεις, δείχνει ότι η πιθανότητα να έχει πήλινα πόδια είναι μεγάλη. Το Βερολίνο της Εράλπ έχει το χαμηλότερο ποσοστό γονιμότητας (1,1 παιδί ανά γυναίκα) σε όλη τη Γερμανία. (Στο Μανχάτταν του Μαμντάνι, οι γεννήσεις είναι ακόμη λιγότερες…) Η πρωτεύουσα της Γερμανίας είναι μια πόλη καταχρεωμένη που ζει από τις ομοσπονδιακές μεταβιβάσεις και τα φαραωνικά έργα βιτρίνας. Πραγματική εργατική τάξη δεν έχει, αντ’ αυτού διαθέτει στρατιές πρεκαρίων και διερχομένων από την πόλη χωρίς σαφή κοινωνική συνείδηση, έτοιμους να αποσκιρτήσουν προς άλλες πολιτικές επιλογές «αν τύχει και πιάσουν την καλή». (Το φαινόμενο των Πρασίνων μετά τη δεκαετία του 1980 και την ανάρρηση του Γιόσκα Φίσερ…).

Όπως ξέρουμε όμως, η αριστερά ιστορικά ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό: ένα συμπαγές πληθυσμιακό στρώμα με κοινή κουλτούρα και συναντίληψη σε ό,τι αφορούσε την υπεράσπιση των συμφερόντων του. Μπορεί να αναβιώσει στην Μετανεωτερικότητα μέσα από ομάδες και ομαδούλες τόσο κατακερματισμένες εθνικά, ταξικά, εισοδηματικά και ιδεολογικά; Άκρως αμφίβολο.

///

Επιτέλους… Μετά τη συμφωνία με τους Αμερικανούς του Τραμπ για την Γροιλανδία, οι Δανοί έχουν πλέον τα χέρια ελεύθερα για να στραφούν με όλες τους τις δυνάμεις κατά της μοχθηρής χώρας που υποβλέπει την εδαφική τους κυριαρχία, ναρκοθετεί την κρατική τους ανεξαρτησία και κουρελιάζει την εθνική τους υπερηφάνεια: της Ρωσσίας!

///

Μνημειώδης επίλογος μιας μνημειώδους μελέτης. Βέρνερ Ζόμπαρτ, Ο Αστός, πρώτη γερμανική έκδοση 1913. Είναι από τις ευλογίες της ζωής μου που γνώρισα και μετέφρασα αυτό το βιβλίο – χάρη στον Παναγιώτη Κονδύλη. Εκδόθηκε από τη Νεφέλη, σε δική του επιμέλεια, το 1998.

«Τώρα πια ο γίγαντας τριγυρνά λυτός και μαινόμενος σε στεριές και θάλασσες, ποδοπατώντας ό,τι βρεθεί μπροστά του.

Όποιος είναι της γνώμης ότι ο γίγας καπιταλισμός αφανίζει τους ανθρώπους και τη φύση, θα ελπίζει πως κάποιος θα τον δέσει και θα τον ξαναχώσει στο κλουβί απ’ όπου δραπέτευσε. Και κάποιοι ακόμα έκαναν τη σκέψη να τον λογικέψουν με ηθικές διδαχές.

Έχω την εντύπωση ότι τέτοιες απόπειρες είναι καταδικασμένες να αποτύχουν αξιοθρήνητα. Αυτός που ανατίναξε τις σιδερένιες αλυσίδες των αρχαιότερων θρησκειών, δεν πρόκειται ασφαλώς να κάτσει να τον δέσουν με την μετάξινη κλωστή της βαϊμάρειας-καινιξβέργειας σοφίας. Το μόνο που μπορεί κανείς να πράξει, όσο η δύναμη του γίγαντα μένει αλώβητη, είναι να λάβει κάποια προστατευτικά μέτρα για τη ζωή και την περιουσία του. Να έχει πρόχειρους πυροσβεστήρες με τη μορφή νόμων για την προστασία των εργατών, των πατρίδων και άλλων τέτοιων πραγμάτων και να μεταβιβάσει τον χειρισμό τους σε μια ομάδα καλά οργανωμένη ώστε να σβήσει τη φωτιά που ραντίζει τις καλύβες του πολιτισμού μας.

Μα θα κρατήσει αυτή του η μανία αιώνια; Δεν θα αποκάμει απ` το τρέξιμο; Πιστεύω ναι. Πιστεύω ότι στη φύση του κεφαλαιοκρατικού πνεύματος εμφωλεύει μια τάση που παλεύει εκ των έσω να τον διαλύσει και να τον ξεκάνει. Ήδη σε διάφορα σημεία του δρόμου μας συναντήσαμε τέτοιες καταρρεύσεις του καπιταλιστικού πνεύματος: τον 16ο αιώνα στην Γερμανία και την Ιταλία, τον 17ο αιώνα στην Ολλανδία και την Γαλλία, τον 19ο στην Αγγλία. Όσο κι αν αυτές οι κρίσεις οφείλονται εν μέρει σε ιδιαίτερες συνθήκες, κατά μεγάλο βαθμό είχαμε παντού να κάνουμε με μια τάση εμμενή σε κάθε καπιταλιστικό πνεύμα, η οποία προξένησε αυτές τις μεταβολές και που και στο μέλλον θα πρέπει να υποθέσουμε ότι θα εξακολουθήσει να επενεργεί.

Αυτό που έκαμψε πάντα το επιχειρηματικό πνεύμα, και που δίχως του μπορεί να υπάρξει πνεύμα κεφαλαιοκρατικό ήταν η κατάπτωσή του σ` έναν χορτάτο εισοδηματισμό ή η υιοθέτηση αριστοκρατικών συμπεριφορών. Ο μπουρζουάς παχαίνει πνευματικά όσο πλουτίζει και συνηθίζει να χρησιμοποιεί τον πλούτο του σε μορφή εξασφαλισμένου εισοδήματος, ή όσο παραδίδεται στην πολυτέλεια και διάγει τη ζωή ενός επαρχιώτη ευπατρίδη. Θα μείνουν άραγε και στο μέλλον ενεργές αυτές οι δυνάμεις που είδαμε τόσο συχνά σε δράση; Θα ήταν παράδοξο.

Όμως στους καιρούς μας το νήμα της ζωής του καπιταλιστικού πνεύματος ξηλώνεται κι από μια άλλη μεριά: από τον αυξανόμενο εκγραφειοκρατισμό των επιχειρήσεών μας. Αυτό που αφήνει ο εισοδηματίας, το αρπάζει ο γραφειοκράτης. Διότι σε μια κανονική γραφειοκρατική επιχείρηση-γίγαντα, όπου όχι μόνο ο οικονομικός ορθολογισμός αλλά και το επιχειρηματικό πνεύμα έχει εκμηχανισθεί, δεν απομένει πια χώρος για το κεφαλαιοκρατικό πνεύμα.

Ίσως όμως ο καπιταλισμός να υποστεί επίθεση κι από μια τρίτη πλευρά: όσο εμπεδώνεται, τόσο οι δείκτες των γεννήσεων και τελικά το πλεόνασμά τους έναντι των θανάτων μειώνονται κατά πιεστική αναγκαιότητα. Απέναντι σε κάτι τέτοιο όλοι μας μένουμε με δεμένα τα χέρια. Καμμιά Lex Papia Poppaea, κανείς θρησκευτικός, κανείς εθνικός ενθουσιασμός, κανένα δράμα τάσεων και ροπών δεν μπορεί να ανακόψει αυτήν την διαδικασία. Όμως η συρρίκνωση του πλεονάσματος των γεννήσεων κόβει την ανάσα του καπιταλισμού: διότι μόνο η ιλιγγιώδης αύξηση του πληθυσμού των τελευταίων εκατό ετών του έδωσε τη δυνατότητα να αναπτυχθεί σε τέτοιο μέγεθος και ισχύ.

Τι πρόκειται να έρθει όταν κάποτε το καπιταλιστικό πνεύμα θα παύσει να διαθέτει την τωρινή του ρωμαλεότητα, δεν μας ενδιαφέρει εδώ. Ίσως τότε ο γίγαντας, όταν θα έχει πια τυφλωθεί, να μάθει να τραβά το κάρο μιας δημοκρατικής κουλτούρας. Ίσως πάλι να σημανει η ώρα για το λυκόφως και των δικών του θεών. Ο χρυσός θα επιστραφεί στο ρέμα του Ρήνου.

Ποιος ξέρει;»

///

Ο Ουώλτ Ουίτμαν και ο Ουώλτερ Σκοτ έγραφαν οι ίδιοι κριτικές για τα βιβλία τους – ανωνύμως, αλίμονο. Η Τεχνητή Νοημοσύνη το έχει λύσει το πρόβλημα. Το 99% των όσων λέγονται για την αφεντιά της το έχει γράψει η ίδια. Όμως το υπογράφουν τα πιο τρανταχτά ονόματα της σόου μπιζ και της πολιτικής πασαρέλας…

///

Μετά την ανακάλυψη της γραφής, η γουτεμβέργεια επανάσταση ήταν ο σταθμός ο σημαντικότερος στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού. Έπρεπε όμως να έρθει η ανατίμηση της παιδείας από τον Διαφωτισμό, το γιγαντιαίο εγχείρημα του καθολικού αλφαβητισμού από τον 19ο αιώνα και εντεύθεν, και η δωρεάν δημόσια και υποχρεωτική εκπαίδευση, για να αποδώσει καρπούς. Και διόλου τυχαία όλα αυτά ήρθαν όταν έγιναν σημαία και αίτημα των μεγάλων συλλογικών υποκειμένων, των εθνικών, λαϊκών και εργατικών κινημάτων των τελευταίων διόμισι αιώνων.

Ούτε τυχαίο είναι φυσικά ότι ο καθολικός απαλφαβητισμός που βιώνουμε στις μέρες μας με εκπληκτική ταχύτητα, ακολουθεί κατά πόδας την παρακμή αυτών των συλλογικοτήτων. Γραφή κι ανάγνωση, η γνώση η ίδια, γίνονται και πάλι προνόμιο των ολίγιστων, εκείνων που έχουν την οικονομική δυνατότητα να προστατεύσουν τα παιδιά τους από την τεχνολογική εξηλιθίωση, από τον «αιώνα της καλπάζουσας εξυπνάδας» όπως τον έλεγε ο Καρούζος. Των ίδιων εκείνων που ελέγχουν πλήρως την τεχνολογία και τα ΜΜΕ και έχουν το ελεύθερο να παρουσιάζουν την πραγματικότητα γύρω μας καταπώς τους συμφέρει.

Προστάδιο του ψηφιακού χυλού ήταν η ιδιωτική τηλεόραση, που στην Ευρώπη ενέσκηψε τη δεκαετία του 1980. Τότε δηλαδή που οι πολιτικές δυνάμεις που έως τότε ήταν οι κύριοι υποστηρικτές της δημόσιας εκπαίδευσης, συντηρητικές και προοδευτικές εξίσου, προσχώρησαν ψυχή τε και σώματι στη λατρεία της σώτειρος και αυτορρυθμιζόμενης αγοράς. Ενδιαφέρον είναι ότι τόσο η «πλουραλιστική» ιδιωτικοποίηση των ΜΜΕ όσο και η λατρεία του «αυτόνομου» διαδικτύου υπηρετήθηκαν ιδεολογικά από μια ελευθεριακή σέκτα που είχε τις ρίζες της στον Γαλλικό Μάη.

Από τα ουτοπικά συνθήματα περί δικαιοσύνης και ισότητας εκείνου του καιρού και εκείνων των ανθρώπων, δεν απέμεινε σήμερα τίποτε. Αυτό που επεβίωσε και θέριεψε ήταν η δοξολόγηση της απληστίας: «Θέλουμε τα πάντα και τα θέλουμε τώρα!». Ή, σε άλλο ιδίωμα, που δεν ντρέπεται να δείχνει το πραγματικό του πρόσωπο: «Greed is good!»

Σήμερα οι ήδη έχοντες και κατέχοντες απαιτούν και αποκτούν ολοένα και περισσότερα – εις βάρος όλων των άλλων. Και τους στερούν μαεστρικά από το μόνο μέσο που διαθέτει κανείς για να αντιπαλέψει την καταπίεση και αδικία: την γνώση και την επίγνωση της κατάστασής του.

///

Η ιδέα ότι είμαστε σε θέση να ελέγξουμε την τεχνητή νοημοσύνη, θέτοντάς της «κανόνες», εδράζεται όλη σε μια δραματική παρεξήγηση. Όπως κάθε δικαστής, κάθε θεολόγος, κάθε ηθικοφιλόσοφος, κάθε φιλόλογος, κάθε επαγγελματίας της γλώσσας τέλος πάντων, μπορεί να διαβεβαιώσει, «κανόνας» ανεπίδεκτος ερμηνείας δεν υπάρχει.

Γενικά, κάθε γλωσσική πράξη είναι από τη φύση της εξ υπαρχής δυνητικά πολύσημη, ποτέ μονοσήμαντη και τελεσίδικα σαφής. Άρα και οι κανόνες που θα θέσουμε στη μηχανή θα υπόκεινται σε ερμηνεία, την οποία εκείνη και μόνο θα κάνει με κριτήρια ad hoc που από μόνη της θα αναπτύξει. Και θα είναι τα κριτήρια ad hoc για τον απλούστατο λόγο ότι κανείς προγραμματιστής δεν γίνεται να προβλέψει όλα τα ενδεχόμενα ώστε να εξειδικεύσει τις εντολές του: «αν συμβεί το α, πράξε έτσι, αν συμβεί το β, πράξε αλλιώς» κ.ο.κ. Οπότε το μηχάνημα θα κριθεί να καλύψει το κενό εκ των ενόντων. Με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Για να δώσω μια γεύση. Στα νομικά έχουμε την λεγόμενη «ερμηνεία contra legem». Έτσι χαρακτηρίζεται η ερμηνεία που δίνει σε μια διάταξη νόμου νόημα εντελώς αντίθετο από αυτό που ορίζει το γράμμα της! Υποτίθεται ότι στα περισσότερα νομικά συστήματα, η ερμηνεία contra legem θεωρείται ανεπίτρεπτη, καθώς συνιστά ευθεία ανατροπή ή παράκαμψη του νόμου. Στην πράξη όμως, γίνεται διαρκώς. Ρίξτε μια ματιά, λ.χ. στην εντελώς πρόσφατη νομολογία των ελληνικών ανώτατων δικαστηρίων σε σειρά θεμάτων. Έχουμε και θεωρίες ολόκληρες μάλιστα που διδάσκουν ότι υπάρχουν διατάξεις του Συντάγματος που είναι… αντισυνταγματικές, και συνεπώς ο εφαρμοστής του δικαίου καλείται να αγνοήσει…

Σε μια τέτοια θεωρία πατώντας, η ΤΝ αργά ή γρήγορα θα αγνοήσει τις οδηγίες μας. Και θα τις στρέψει εναντίον μας.

///

Βγήκαν και τα τελευταία στοιχεία του ΟΗΕ για τους φόνους γυναικών παγκοσμίως. Για την Ελλάδα, φαίνεται στον χάρτη, το νούμερο είναι 0,34 θύματα ανά 100.000, από τα χαμηλότερα στην ήπειρό μας, που με τη σειρά της έχει τους λιγότερους αναλογικά φόνους γυναικών στον κόσμο. Έτσι έχουμε Ελλάδα 0,34, Ιταλία 0,39, Κροατία 0,45, Ισπανία 0,46, Σουηδία 0,63, Γαλλία 0,76, Γερμανία 0,87, Αυστρία 0,97 κ.ο.κ.

Για τις λεγόμενες «γυναικοκτονίες», με τη στενή έννοια του όρου, το νούμερο για την Ελλάδα είναι ακόμη χαμηλότερο, η UNODC το εκτιμά σε 0,23 ανά 100.000 γυναίκες για το 2023. Η ίδια οργάνωση του ΟΗΕ εκτιμά τον παγκόσμιο μέσο όρο σε 1,3 θύματα ανά 100.000 γυναίκες, ενώ για την Ευρώπη (που και πάλι είναι η ήπειρος με τα λιγότερα τέτοια εγκλήματα αναλογικά) σε 0,6 θύματα ανά 100.000. Πάντα στην Ευρώπη, ο αριθμός των αδικημάτων αυτών μειώθηκε σημαντικά, κατά 20% το διάστημα 2010-2023.

Το ίδιο και στην Ελλάδα. Συνολικά, από τα υψηλά επίπεδα των αρχών της δεκαετίας (ειδικά 2012-2013) υπήρξε γενική πτωτική τάση μέχρι το 2019-2020. Το 2021-2022 σημειώθηκε απότομη αύξηση (πιθανόν συνδεδεμένη και με τις συνθήκες της πανδημίας). Το 2023 ο αριθμός έπεσε σημαντικά (18 θηλυκά θύματα συνολικά, εκ των οποίων 12 σε οικογενειακό πλαίσιο).

*

*

*