Μεγάλος Πόλεμος

Ο Μεγάλος Πόλεμος: Από τη λογοτεχνία των χαρακωμάτων στη λογοτεχνία των μετόπισθεν

της ΕΥΓΕΝΙΑΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΠΟΥΛΟΥ

~.~

Λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών στα Βαλκάνια και της ολέθριας παράτασης των ελληνικών στρατιωτικών περιπετειών μέχρι το 1922, η υπογραφή της Ανακωχής στις 11 Νοεμβρίου του 1918 που σήμανε τη λήξη του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου δεν έχει κατοχυρωθεί στη δική μας συλλογική μνήμη ως το επίσημο τέλος του. Αφού λοιπόν δεν καθιερώθηκε ως ιστορική επέτειος, στερούμαστε κι εκείνη την ελάχιστη, τυποποιημένη πλην όμως περιοδική υπενθύμιση του ασύλληπτου –ιδίως για τα δεδομένα της εποχής– απολογισμού των κοντά 40 εκατομμυρίων πληγέντων: 9-10 εκατομμύρια νεκροί στρατιώτες (5,7 εκατομμύρια για την πλευρά της Αντάντ και 4 για τις Κεντρικές Δυνάμεις), 21 εκατομμύρια σοβαρά τραυματίες, 7-13 εκατομμύρια άμαχοι (αναλόγως αν συνυπολογίσουμε τους άμεσους ή έμμεσους θανάτους).

Στην παρούσα συγκυρία της νέας ευρωπαϊκής πολεμικής ρητορικής, γίνεται ακόμη πιο επιτακτικό να μην ξεχνάμε πώς πρωτοσύρθηκε στον καθολικό πόλεμο ο παγκόσμιος πληθυσμός στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Όταν ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ προειδοποιεί ότι «η Ευρώπη πρέπει να προετοιμαστεί για έναν πόλεμο σε κλίμακα που βίωσαν οι παππούδες και οι προπαππούδες μας» (Μαρκ Ρούττε, Βερολίνο, 11 Δεκεμβρίου 2025), το λιγότερο που έχουμε να κάνουμε είναι ν’ αναστοχαστούμε με τη διαύγεια που μας δίνει η χρονική απόσταση και η πληθώρα πηγών τι πέρασαν οι προπαππούδες μας και, κυρίως, προς τι.

Όσο κι αν είναι ετερόκλητο το πλούσιο corpus κειμένων που προέκυψε μέσα από τις στάχτες του Μεγάλου Πολέμου, θα λέγαμε πως στο σύνολό του αμφισβήτησε ευθέως τις δομές εξουσίας (θεσμικές, οικονομικές, ιδεολογικές και άτυπες) που έστησαν και καπηλεύτηκαν την παγκόσμια σύρραξη. Τοποθετείται δε στη διασταύρωση λογοτεχνίας και πολιτικής, ντοκουμέντου και μυθοπλασίας, ρεαλισμού και μοντερνισμού. Θα επιχειρήσω μια συνοπτική εισαγωγή στο εκρηκτικό λογοτεχνικό συγκείμενο της εποχής για να δείξω ότι η μελέτη της λογοτεχνίας, ειδικά όταν αποτυπώνει τέτοιας κλίμακας κοσμοϊστορικά γεγονότα, δεν είναι αφορά μόνο τις ανθρωπιστικές επιστήμες· μπορεί να ένα γίνει πολύτιμο αναλυτικό πρίσμα –ενίοτε και πηγή, αν διαβαστεί με τα κατάλληλα ερμηνευτικά εργαλεία– για τον κοινωνικό επιστήμονα.

Για να εξεικονίσω καλύτερα την τάξη μεγέθους των απωλειών: ο ρυθμός των νεκρών φαντάρων κυμαινόταν μεταξύ 5.000-6.000 ημερησίως, μαζί τους αφανίστηκαν πάνω από 10 εκατομμύρια υποζύγια, το 11% περίπου του προπολεμικού πληθυσμού της Γαλλίας και το 9% της Γερμανίας σκοτώθηκε ή τραυματίστηκε βαριά· τα ποσοστά ανεβαίνουν όσο κατεβαίνουν οι ηλικίες: το 17% των νεαρών στρατεύσιμων Γάλλων και το 13% των νεαρών στρατεύσιμων Γερμανών έπεσαν νεκροί στο πεδίο.

Ο πόλεμος ήταν παρωχημένος ως προς την τακτική και την ίδια στιγμή υπερσύγχρονος ως προς την ισχύ πυρός· απολύτως δικαιολογημένα καταγράφηκε στις συνειδήσεις ως το «μεγάλο σφαγείο». Πέρα από τις εκατόμβες, αυτή η καταστατική αντίφαση εδραίωνε τον παραλογισμό. Η ανδρεία εξακολουθούσε να είναι απαιτητή στο πεδίο ενώ ταυτόχρονα αποδεικνυόταν παντελώς ανώφελη, αφού οι βετεράνοι γλίτωναν μάλλον από τύχη. Οι φανφαρόνικες προπολεμικές κορώνες της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας περί «ιερού σκοπού», οι εκατέρωθεν διαβεβαιώσεις για μια γρήγορη νίκη που έστειλε αμέριμνους χιλιάδες εθελοντές στο μέτωπο το 1914 θάφτηκαν από νωρίς στη λάσπη των χαρακωμάτων.

Τίποτα απ’ αυτά δεν προοιώνιζε το σαρωτικό πανηγυρικό κλίμα στην κήρυξη του πολέμου: (περισσότερα…)