του ΣΩΤΗΡΗ ΓΟΥΝΕΛΑ
~.~
Στην Καθημερινή της 23ης Αυγούστου 2026 δημοσιεύτηκαν μεταξύ άλλων δύο εξαιρετικά άρθρα: το ένα της Τ. Καραϊσκάκη («Όλο και λιγοστεύουν οι “ίδιοι με μένα”» και το άλλο της Τ. Επτακοίλη («Ώρα για ψηφιακή αποτοξίνωση»). Και τα δύο εστιάζουν σε ζητήματα που αφορούν τη ζωή των ανθρώπων όπως διαμορφώνεται σήμερα μέσω των ηλεκτρονικών συστημάτων. Σκέφτηκα να αναδείξω τη σημασία τους γιατί τα τελευταία χρόνια επέρχεται ένας Αρμαγεδδών τεχνοκρατικής «πανδημίας» που, ενώ κατακλύζει τον πλανήτη, φαίνεται να περνάει απαρατήρητος ως τέτοιος. Και μάλιστα στα μάτια δισεκατομμυρίων ανθρώπων που μοιάζουν εγκλωβισμένοι σε μια τεχνολογία που τις αληθινές όψεις της αγνοούν.
Η Τ. Καραϊσκάκη «χτύπησε» καίρια. Παρέθεσε μια σειρά από «παράγοντες» στην κυριολεξία ανεξέλεγκτους που εμφανίζονται στο προσκήνιο τα τελευταία χρόνια και κατ’ ουσίαν ανέλαβαν την διακυβέρνηση του πλανήτη. Γράφει:
«Ο μέσος πολίτης της Δύσης αφιερώνει μόλις 34 λεπτά την ημέρα στην αυτοπρόσωπη συνομιλία με άλλους. Υποτιμά την αξία της κοινωνικής επαφής. Προτιμά (σε ποσοστό 90%)ψτην ενασχόληση με το κινητό από την κουβεντούλα με τους οικείους. Ενώ είναι περισσότερο συνδεδεμένος από ποτέ, είναι ταυτόχρονα λιγότερο από ποτέ στενά συνδεδεμένος. Οι οθόνες απορροφούν το 30% του χρόνου του ξυπνητού ανθρώπου (μένουμε κατά μέσον όρο 900 λεπτά την ημέρα ξύπνιοι και κοιτάζουμε μια οθόνη 270 λεπτά τις καθημερινές και 380 λεπτά τα Σαββατοκύριακα) αλλοιώνοντας την υφή της εμπειρίας».
Υπογραμμίζοντας παρακάτω την απουσία σχέσεων αληθινής φιλίας και «πραγματικού εαυτού» παραπέμπει στον Ζήνωνα που όταν ρώτησαν τι εστί φίλος αποκρίθηκε «ένας άλλος ίδιος με μένα».
Τι σημαίνουν αυτές οι επισημάνσεις; Σημαίνουν ότι ο άνθρωπος εγκαταλείπει τον άνθρωπο. Αυτή είναι η αλήθεια. Κάτι συνέβη –φοβερό– για να φτάσει σ’ αυτό το σημείο. Μήπως αποξενώθηκε από τον εαυτό του; Μήπως παραμορφώθηκε; Μήπως περιόρισε την πνευματική διάσταση του είναι του («λήθη του Είναι» λέει ο Χάιντεγγερ) και κατέστη ανάπηρος; Ούτε να δοθεί θέλει, ούτε να προσφερθεί, ούτε να προσφέρει. Έκλεισε τον εαυτό του στα ηλεκτρονικά μηχανήματα –αποθέωση της μοναξιάς– και πορεύεται. Κατά βάθος δεν ξέρει που πηγαίνει (ή που τον πηγαίνουν). Και ίσως δεν τον ενδιαφέρει.
Τα ζητήματα που θίγει το άρθρο έχουν κατά καιρούς τεθεί από σπουδαίους νόες, οι οποίοι κατήγγειλαν την εδραίωση της μηχανής στη ζωή των ανθρώπων και διείδαν ότι αυτό κάθε άλλο παρά συμβάλλει στην πρόοδο των κοινωνιών και της ανθρώπινης ευδαιμονίας. Ανάμεσα σ’ αυτούς ο Γάλλος Ζακ Ελλύλ με το σπουδαίο σύγγραμμά του Το τεχνικό σύστημα και ο Σπ. Κυριαζόπουλος με το βιβλίο Η καταγωγή του τεχνικού πνεύματος. Άλλοι ταύτισαν την ανάπτυξη της τεχνολογίας με την ίδια την «εξέλιξη» του δυτικού πολιτισμού. Αυτά τα ζητήματα τα έθεσε και ο γράφων στο βιβλίο του Το τέλος του ανθρώπου ή η παραμόρφωσή του (Αρμός 2022). Το ερώτημα είναι: μας ενδιαφέρει –ειδικά στην Ελλάδα– να καταλάβουμε τις αρνητικές επιπτώσεις της όλης «εξέλιξης» του κόσμου; Και ποια η θέση μας και η στάση μας μέσα σ’ αυτή την «εξέλιξη»;
Η Τ. Επτακοίλη συμπληρώνει, κατά κάποιο τρόπο, με το δικό της άρθρο τα παραπάνω. Σχετικά με την «ψηφιακή πραγματικότητα», παρ’ όλο που πρακτικά φαίνεται να διευκολύνεται η παροχή υπηρεσιών προς τους πολίτες, αυτό που ελάχιστα σημειώνεται, κριτικάρεται, αξιολογείται είναι η απόλυτη εξάρτηση από τα συστήματα αυτά, που όσο περνάει ο καιρός παρουσιάζονται ως η μόνη απαραίτητη λύση. Ελάχιστα αναφέρεται ότι όλα αυτά περιθωριοποιούν την ανθρώπινη ύπαρξη, την βάζουν σε παρένθεση και προωθούν την ηλεκτρονική πρωτοκαθεδρία. Εξάλλου, οι ατέλειωτες ώρες επικοινωνίας με κινητά, τάμπλετ και υπολογιστές συνιστούν αφαίρεση της ψυχοσωματικής παρουσίας του άλλου. Την ίδια στιγμή στα μήκη και πλάτη του πλανήτη καταστρέφονται λαοί ολόκληροι, άνθρωποι μένουν στον δρόμο, αναγκάζονται να ξενιτευτούν, να εξοριστούν, οι πόλεμοι δεν λένε να σταματήσουν και εν μέσω όλων αυτών είναι σαν οι απώλειες ανθρώπινων ζωών να αποτελούν «παράπλευρες απώλειες».
Κι ενώ ο πλανήτης μοιάζει να παραδίνεται σε λίγους ισχυρούς, οι πολλοί θεωρούν ότι αποθεώνεται η ατομική ελευθερία και τα δικαιώματα του ατόμου. Με σύνθημα την ατομική ικανοποίηση/απόλαυση/ηδονή/απελευθέρωση ο σύγχρονος άνθρωπος εξαρτάται απολύτως από δύο οθόνες: του κινητού και του υπολογιστή. Και εδώ μιλάει ο ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Αχ. Οικονόμου, όπου στο παραπάνω άρθρο αποσαφηνίζει:
«Από ψυχιατρικής και νευροβιολογικής σκοπιάς, η συνεχής έκθεση στις οθόνες και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διατηρεί τον εγκέφαλο σε κατάσταση διαρκούς διέγερσης. Οι συνεχείς ειδοποιήσεις και η αδιάκοπή εναλλαγή πληροφοριών ενεργοποιούν επανειλημμένως τα κυκλώματα ανταμοιβής, με κύριο νευροδιαβιβαστή την ντοπαμίνη. Ως αποτέλεσμα, αυξάνεται η ανάγκη για ολοένα περισσότερα ερεθίσματα, ενώ η απομάκρυνση από τη συσκευή μπορεί να συνοδεύεται από ανησυχία, ευερεθιστικότητα ή αίσθημα κενού».
Μα αλήθεια, είναι τόσο δύσκολο να καταλάβουμε ότι η κατ’ εξακολούθηση χρήση κινητού και υπολογιστή αναγκάζει τον εγκέφαλο να ενεργεί ακατάπαυστα στο ρυθμό του μηχανήματος και όχι του ίδιου του ανθρώπου;
Τις αρνητικές επιπτώσεις σε μικρά παιδιά και μαθητές τις πήραν είδηση οι Βόρειοι (Δανοί, Σουηδοί, Νορβηγοί) και γυρνούν στο χαρτί και το μολύβι, αφού κατάλαβαν ότι η σούπερ τεχνολογία κάθε άλλο παρά συμβάλλει σε εγρήγορση τους και σε βελτίωση των δυνατοτήτων τους. Εμείς εδώ στην Ελλάδα προχωρούμε ακάθεκτοι για να κατακτήσουμε τα καινούργια ψηφιακά συστήματα. Δεν βλέπουμε ότι παντού προωθείται ένας αυτοματισμός και η προσκόλληση στη σημασία των συσκευών; Στην Ιταλία έφτασαν να επιβάλλουν πρόστιμο από όσους περπατούν με το κινητό ανοιχτό μπροστά τους. Και αν πολλοί απαντήσουν ότι θα πρέπει να προσαρμοστούμε στην νέα πραγματικότητα, ποιος τους είπε ότι το μόνο που έχει να κάνει ο άνθρωπος είναι να προσαρμόζεται σε οτιδήποτε; Και ποιος θα το καθορίζει αυτό; Οι ελίτ; Τα κράτη; Οι κοινωνίες; Οι επιστήμονες; Οι τεχνοκράτες; Οι ειδικοί; Δεν θα έπρεπε κάποια στιγμή να τεθεί το ζήτημα της ελευθερίας του ανθρώπου ως προσωπικής ύπαρξης;
Εάν όμως τεθεί αυτό το ερώτημα, πηγαίνουμε σε βαθιά θεολογία και φιλοσοφία και στα πεδία αυτά προσφεύγουν λίγοι. Παρ’ όλα αυτά ακόμη και το παγκόσμιο οικονομικό ζήτημα δεν μπορεί να προσεγγιστεί αποφασιστικά χωρίς τέτοιες αναφορές. Ο Αριστοτέλης από εκείνα τα χρόνια έθεσε το ζήτημα της «χρηματιστικής» οικονομίας. Είπε ότι υπάρχουν δύο οικονομίες: η πραγματική που αφορά τις πραγματικές ανάγκες της οικίας, της πόλης κλπ. και η «χρηματιστική» που έχει για μόνιμο σκοπό το κέρδος. Μας λέει τίποτα αυτό; Ο Μαρξ περιέλαβε τις αναφορές αυτές στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου. Και στα Χειρόγραφα του ’44 μιλάει για τη «διαστροφή της ανθρώπινης φύσης» που προκαλεί το Χρήμα. Μήπως αυτά συνδυάζονται με την παρούσα ενδυνάμωση, σε σημείο αφόρητο, της σημασίας της Αγοράς και της συνακόλουθης Οικονομίας; Και μήπως όλη η προώθηση της χρήσης ηλεκτρονικών μέσων έχει άμεση εξάρτηση από αυτήν;
Οι Έλληνες είμαστε αρχαίος λαός. Έχουμε πίσω μας (και μέσα μας) αρχαίο πολιτισμό και βυζαντινό (δέκα αιώνες) και δεν επιτρέπεται να θέλουμε να βρεθούμε αποκλειστικά στον 21ο αιώνα. Αν το κάνουμε αυτό σημαίνει ότι δεν έχουμε Μνήμη. Και τη Μνήμη μας (οπότε και την Ιστορία, τον πολιτισμό, τη γλώσσα, την ψυχή, τις θεωρητικές συλλήψεις) δεν θα μας τις καλλιεργήσει η εμμονή στα ηλεκτρονικά συστήματα. Ίσα-ίσα που εκεί όλα αυτά σιγά σιγά θα τα χάσουμε.
*
**
