Ο διάλογος ως πράξη πολιτική και ηθική

Απόσπασμα από το ομότιτλο βιβλίο της Ιωάννας Τσιβάκου που μόλις κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Ι. Σιδέρη.

~.~

Ερχόμενος ο εαυτός σε συνεχή αλληλόδραση και αλληλεξάρτηση με την επιλεγμένη ετερότητα, αγωνίζεται για την ταυτότητά του προσπαθώντας συνεχώς, αφ’ ενός, να αποφύγει μια πάλη που θα οδηγούσε πιθανώς στην προσωπική του αστάθεια και, αφ’ ετέρου, να συνάψει σχέσεις που θα έλθουν να ικανοποιήσουν την εσώτατη πνευματική φύση του εγώ τουꞏ που θα του παράσχουν τη βεβαιότητα ότι ο άλλος άνθρωπος στέκεται απέναντί του με ειλικρίνεια, κυριαρχημένος κι αυτός από τις ίδιες άλυτες απορίες, άξιος να τον εμπιστευθεί ως συνοδοιπόρο στην αναζήτηση μιας αλήθειας που υπερβαίνει τα τρέχοντα.

Παρόμοιες αγωνίες κατασκεύασαν τον διάλογο ως οδό για την προσέγγιση της αλήθειας. Ο διάλογος, άλλοτε αυθόρμητα και άλλοτε ως οργανωμένη εκπαιδευτική διαδικασία, έγινε για τον περιπεπλεγμένο στα γρανάζια της γνώσης και της αμφιβολίας εαυτό η κολυμβήθρα του Σιλωάμ για την ανάκτηση της δημιουργικότητάς τουꞏ για την θεραπεία της ανθρώπινης τυφλότητας εμπρός στα αντικείμενα της ζωής και της κοινωνίας, άρα για την ορατότητα της αλήθειας.

Μιλώντας για τους όρους εγκυρότητας που θέτει ο Χάμπερμας, σημειώσαμε πως δεν πρόκειται για την αντικειμενική αλήθεια του θεωρητικού λόγου, την αποσκοπούσα σε μια λειτουργική αξιοποίηση του υπάρχοντος, αλλά για την αλήθεια που αποζητά η ανθρώπινη συνείδηση εμπρός στο Άγνωστο της ζωής και του κόσμου. Για να προσεγγιστεί μια τέτοια αλήθεια, θα πρέπει να κινητοποιηθεί η πνευματική φύση του ανθρώπου, διαφορετικά, ο λόγος θα περιοριστεί στον συμβατικό του ρόλο, ως μέσον τρέχουσας επικοινωνίας ανάμεσα σε συνομιλούντα άτομα.

Αν αποκαλέσουμε μονολεκτικά την πνευματική φύση του ανθρώπου «πνεύμα», εννοώντας ως τέτοιο όχι το θεωρητικό ιδεολόγημα που διαχωρίζει την ύλη από τον κόσμο των ιδεών, αλλά την έμφυτη δύναμη του νου, η ενεργοποίηση της οποίας κατορθώνει να διαμορφώνει το νόημα που εμποτίζει την ανθρώπινη ζωή και ιστορία, τότε η αλήθεια, θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς, εμφωλεύει στις πραγματώσεις του πνεύματος, άρα εμπεριέχεται στο νόημα, όχι όμως σε κάθε είδος νοήματος. Κάθε νοητικό ενέργημα, από τη στιγμή που θα λάβει μορφή μέσω της γλώσσας, συνιστά ταυτόχρονα και πραγμάτωση του νοήματος, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει πως αποτελεί και έκφραση της αλήθειας.

Η λέξη αλήθεια προέρχεται από το στερητικό α- και τη λέξη λήθη∙ ήτοι, υποδηλοί την άρνηση της λήθης ή την άρνηση της κρυπτότητας, στην περίπτωση που η κρυπτότητα σημαίνει να είναι κάτι συγκεκαλυμμένο. Με το νόημα της μη συγκάλυψης, της αποκάλυψης, αξιοποίησαν τον όρο αλήθεια οι φιλόσοφοι, από τους Προσωκρατικούς έως τους φαινομενολόγους, υπονοώντας ότι τα πράγματα της εμπειρίας δεν είναι όπως φαίνονται, παρά κρύβουν το μυστικό του Είναι τους. Η αποκάλυψη αυτού του μυστικού συγκροτεί την αλήθεια τους, ενός όμως μυστικού με πολλές όψεις, γι’ αυτό άλλωστε η αλήθεια δεν είναι μοναδική αλλά χαίρει πολλαπλότητας.

Οι τρόποι της αποκάλυψης που κατά καιρούς αξιοποιεί το ανθρώπινο ον ποικίλουν, από την ενόραση αλλά και από τις συνθήκες φανέρωσης του Είναι που νους και γλώσσα δημιουργούν, παίζοντας πάνω στη σκηνή της ανθρώπινης αλληλόδρασης. Όταν το ανθρώπινο υποκείμενο, μαζί με τους άλλους, ζωντανούς ή νεκρούς, οδηγείται δημιουργικά σ’ ένα έργο, υλικό ή άυλο, τότε σκέψη και λόγος, ορμητικά παρωθούνται προς την αποκάλυψη μιας αλήθειας που θα δίνει σκοπό στη ζωήꞏ προς έναν σκοπό ικανό να βγάλει τον άνθρωπο από τον κλειστό χρόνο της θνητότητας, στρέφοντας τον προς νοήματα ανοιχτών οριζόντων. Είναι οι στιγμές που το εγώ διαρρηγνύοντας τους τοίχους της μοναχικότητάς του, προστρέχει στη διαλογική μορφή της γλώσσας, επιχειρώντας να προσπελάσει την κρυμμένη ουσία των όντων και να φθάσει έτσι, σ’ ένα νόημα περιεκτικό μιας υπερατομικής αλήθειας. Υπ’ αυτήν τη θεώρηση, η ανθρώπινη ύπαρξη αξιοποιεί τη συνομιλία ─και πολύ περισσότερο τον διάλογο─ ως εμβρυουλκό της αλήθειας. Μιας αλήθειας θα έλεγε κανείς σχετικής παρά την υπερατομικότητά της, αφού δεν αγκαλιάζει το όλον του κρυπτόμενου αλλά μέρος τουꞏ επίσης, γιατί δεν προϋποθέτει την ύπαρξη μιας αιώνιας εξωκοσμικής πηγής, μιας θεότητας, παρά πηγάζει από τον πλούτο της εμπειρίας του ανθρώπου με τον κόσμο. Εν τούτοις, παρότι πρόκειται για αλήθεια σχετική, είναι ταυτόχρονα για το ανθρώπινο ον απόλυτη, εφόσον στηρίζεται στην ηθική, ήτοι σε μια σύλληψη της ζωής εν κοινωνία όπου το ανθρώπινο πνεύμα στην πάλη καλού-κακού στέκεται πάντα στην πλευρά του καλού. Είναι ο τρόπος του ανθρωπίνου πνεύματος να προσδίδει στη ζωή την ιερότητα που στο απώτερο παρελθόν μόνο η ιδέα του Απόλυτου Αγαθού κατείχε.

Ο διάλογος δεν είναι μια έλλογη πορεία για την αποδειξιμότητα της γνώσης, αλλά για την ανεύρεση μιας αλήθειας που έρχεται να θραύσει το κατεστημένο και να εισηγηθεί μια νέα πρόταση (αληθή) για την υπεράσπιση της ζωής, εξ ου και η επιθυμία για διάλογο πηγάζει όχι μόνο από την ανάγκη μας για τον «υποστασιακό φωτισμό» ─την πείρα του όντος θα έλεγε ο Χάιντεγκερ─, αλλά γι’ αυτό το ακατανόμαστο και απροσπέλαστο που κρύπτεται στο αδιερεύνητο βάθος της ψυχής όλων μας. Πρόκειται για τον κοινό μας πόθο να καταλάβουμε γιατί υπάρχουμε, μήπως και βρούμε τον Λόγο που θα ρίξει φως στην ύπαρξή μας.

Από τον αρχαίο κόσμο έως τον σημερινό, το ζήτημα της αλήθειας ─είτε ως προς την αντιστοιχία των αναπαραστάσεων και ερμηνειών του νου με τα πράγματα του κόσμου, είτε ως προς τη σχέση νου-γλώσσας και πραγματικότητας─ δεν έπαψε να απασχολεί τα διάφορα φιλοσοφικά και καλλιτεχνικά ρεύματα της σκέψης. Ως γνωστόν, η διαπάλη για το ζήτημα της αλήθειας ξεκίνησε στον αρχαίο ελληνικό κόσμο με τη σύγκρουση του Πλάτωνος με τους σοφιστές (μεταξύ της απόλυτης και της σχετικής αλήθειας). Από τον 17ο αιώνα κι έπειτα, στη Δυτική Ευρώπη ο νομιναλισμός (αρχής γενομένης από τον Λοκ), οδήγησε στον σκεπτικισμό για την επιστημονική εγκυρότητα της γνώσης. Οι καθολικές έννοιες, παρουσιασμένες ως νοητικές κατασκευές, μαζί με την επικράτηση του ατομικισμού, οδήγησαν τη σκέψη στη μηχανιστική διερεύνηση των εγκεφαλικών διεργασιών, υποβιβάζοντας την αλήθεια σε αποτέλεσμα μιας διαπραγματευτικής σύμβασης. Η τάση αυτή ενισχύθηκε κατά τον 19ου αιώνα, όταν οι ανθρωπιστικές/ιστορικές επιστήμες θέλησαν να υιοθετήσουν τις μεθόδους έρευνας των φυσικών επιστημών, γεγονός όμως που γρήγορα τις οδήγησε στη διαπίστωση πως χρειάζονταν άλλες θεμελιακές βάσεις και επιστημολογικές αρχές από αυτές των τελευταίων προκειμένου να θεμελιώσουν την αξιοπιστία τους.

Χαρακτηριστική της αντίδρασης της σκέψης στον απόλυτο ολισμό όπως και στην πλήρη επιστημονικοποίηση της αλήθειας ─που είχε εν τω μεταξύ διαμορφώσει το ρεύμα του θετικισμού─, αποτελεί η φιλοσοφική παρέμβαση του Βίλχελμ Ντίλταϋ ως προς το ζήτημα της ερμηνείας. Απορρίπτοντας για τις ανθρωπιστικές επιστήμες τα κριτήρια της επιστημονικής εγκυρότητας για την άμεση κατανόηση της βιωμένης εμπειρίας, στρέφεται προς την ερμηνεία των έργων που εξέφρασαν αυτήν την εμπειρία, ιδιαιτέρα σε όσα την αντικειμενοποίησαν, όπως είναι για παράδειγμα τα έργα τέχνης ή τα ιστορικά κείμενα, προκειμένου να συλλάβει μέσω αυτών την αλήθεια που υποστήριζαν. Έτσι, η αλήθεια δεν προβάλλει πλέον μέσα από κοινωνικές δομές ούτε μέσα από την πορεία του πνεύματος, αλλά ως ιστορικό δημιούργημα, παραχθέν εντός του πλαισίου ζωής και δράσης των ανθρώπινων υποκειμένων.

Πολύ γρήγορα η ψυχολογία υπερβαίνει την ερμηνευτική του Ντίλταϋ, εισάγοντας με τον Φραντς Μπρεντάνο την κριτική του ιστορικού λόγου και την έννοια της συνειδησιακής αποβλεπτικότητας ή προθετικότητας. Οπότε, στις αρχές του εικοστού αιώνα η σκέψη είναι έτοιμη πλέον να αντιμετωπίσει ζητήματα συνείδησης. Είναι η στιγμή της εμφάνισης της φαινομενολογίας, ως θεμελιώδους επιστημολογίας της φιλοσοφίας, κατά την άποψη του Έντμουντ Χούσερλ.

Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, όταν ο φιλοσοφικός στοχασμός αλλά και η τέχνη, κυρίως η ποίηση και η λογοτεχνία, ιδίως μετά την εμπειρία της ανθρώπινης σφαγής στα πεδία των παγκοσμίων πολέμων, άρχισαν να διερωτώνται για την κραυγή του ανθρώπου και την αδιαφορία του Θεού, ή, όπως θα έλεγε η μεταφυσική, για την αδιαφορία του Είναι, ο νεοφανής κατά τα τέλη του 19ου αιώνα μηδενισμός πέρασε τα όρια της σκέψης επεκτεινόμενος σε κάθε φάση της ζωής, αφήνοντας ρακένδυτη την ηθική να περιπλανάται στα κατεστραμμένα μεταπολεμικά χωράφια μιας μετέωρης συνθήκης ειρήνης. Είναι η ιστορική στιγμή, όπου από την αρχαία αλλά και τη μεσαιωνική διαφορά «ανθρώπινου όντος-Είναι», και στη συνέχεια, από τη διαχρονική προσπάθεια της σκέψης να την υπερκεράσει συμφιλιώνοντας τα δύο μέρη, περιπέσαμε ─όχι όπως είχε καταγγείλει ο Χάιντεγκερ στη λήθη του Είναι, δημιουργώντας συνθήκες ανθήσεως του μηδενισμού─ στην αναζήτηση ενός προσομοιώματος της παλαιάς διαφοράς. Ο σύγχρονος ανέστιος άνθρωπος αναγκάστηκε στη θέση του εκθρονισμένου Θεού ή του λησμονημένου Είναι να βρει κάτι ανταλλάξιμο, εναρμονισμένο με τις δικές του φιλοδοξίες για κυριαρχία. Κι αυτό το βρήκε στην τεχνική, ανυψώνοντάς την σε αντικείμενο επιστημονικό και ατελεύτητης προόδου. Η τεχνική σε συνδυασμό με την επιστήμη, ήτοι ως τεχνολογία, συνιστά σήμερα το προσομείωμα του Είναι, θέτοντας στη θέση της κλασικής διαφοράς εγώ-άλλου, τη σχέση του εγώ με τον ψηφιακά προσομοιωμένο άλλον.

Με την τεχνολογική εξέλιξη και την είσοδο της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) στην καθημερινότητά μας, γίνεται λόγος για την ανάδυση ενός νέου επιστημολογικού παραδείγματος υπό την έννοια που του απέδωσε ο Τόμας Κουν. [1] Αν ανατρέξουμε στην ΤΝ και την ρωτήσουμε ποιο είναι το νέο επιστημολογικό παράδειγμα που εγκαινίασε η εποχή μας, θα μας πει ότι είναι αυτό ενός νέου λειτουργισμού, ο οποίος ορίζεται από τη λειτουργική σχέση μεταξύ ανθρώπινου νου και ΤΝ. Στη συνέχεια, θα μας πληροφορήσει, ότι «χαρακτηριστικό αυτού του παραδείγματος είναι η μετάβαση στην «διαδικαστική αλήθεια», καθώς «η αλήθεια και η γνώση παύουν να είναι αποκλειστικά προϊόντα ανθρώπινης πεποίθησης και δικαιολόγησης, μετατρεπόμενες σε λειτουργικά αποτελέσματα αλγοριθμικών υπολογισμών». Η εγκυρότητα δε της διαδικαστικής αλήθειας «μετατοπίζεται από το ‘ποιος το σκέφτηκε και πώς το απέδειξε’ στο ‘ποια διαδικασία δεδομένων και κώδικα το παρήγαγε’. Η αλήθεια ιδιοποιείται από τη μηχανή».

Η αναζήτηση της αλήθειας, όχι της λειτουργικής-διαδικαστικής που διαχέει η ΤΝ, αλλά αυτής που έρχεται να απαντήσει στα προαιώνια ανθρώπινα ερωτήματα, αποτελεί θεμελιακή απορία για τη σύσταση της ανθρωπινότητάς μας. Για τον λόγο αυτόν, επανερχόμαστε στο ζήτημα της αλήθειας σ’ αυτήν την πραγματεία όχι για να ενδιατρίψουμε στις διάφορες φιλοσοφικές ερμηνείες, παρά για να συλλογιστούμε αν στην εποχή μας, ─εποχή όχι μόνο σχετικισμού αλλά και σκεπτικισμού έως και μηδενισμού─, το ζήτημα της αλήθειας μπορεί να συνιστά τον διερευνητικόν άξονα του διαλόγου. Ζώντας σε καιρούς επικράτησης της τεχνοεπιστήμης ως αποκλειστικού φορέα της αλήθειας, η διερώτησή μας για τη δυνατότητα του διαλόγου να ερευνά την αλήθεια δεν μπορεί να αποφύγει την αναμέτρησή της με την επιστημονική αλήθεια ούτε με τον σχετικισμό που τη διαπερνά.

Η πεποίθησή μου για την πρόσδεση του ανθρώπινου όντος σε ορισμένες σταθερές ηθικές αρχές δεν αντίκειται στην γενική θέση για τον σχετικισμό της επισημονικής αλήθειας. Η επιστήμη αποτελεί σύστημα γνώσης, το οποίο μέσω ορθολογικών επιχειρημάτων και φυσικών πειραματισμών αποκτά πρόσβαση στην υλική, ψυχολογική και κοινωνική πραγματικότητα, οπότε δεν είναι δυνατόν να αναζητεί κανείς σε αυτήν κάποιαν απόλυτη ουσία ή αλήθεια∙ εν τούτοις, υποχρεούται να αποδυθεί σε συνεχή προσπάθεια για να επαληθεύει και να αναθεωρεί τις επιστημονικές θεωρίες και βεβαιότητες κάθε φορά που η πραγματικότητα διαψεύδει τα μέχρις εκείνη τη στιγμή θεωρούμενα ως αληθή επιστημονικά διακυβεύματα.[2] Ωστόσο, δεν συμμερίζομαι την επιστημονική στάση για έναν απόλυτο σχετικισμό, αφού πολλές φορές η απαξίωση μιας επιστημονικής αλήθειας ως γενικής αρχής της πραγματικότητας μετριάζεται από την εφαρμογή της σε διαφορετικό πλαίσιο.

Εν τούτοις, η επιστημονική αλήθεια δεν είναι μόνο ένα καθεστώς γνώσης αλλά κι ένα σύστημα εξουσίας, εφόσον συμπεριληφθούν στο τελευταίο οι επιστημονικοί θεσμοί και οι αγορεύσεις τους. Η συμφιλίωση και η κατά ένα τρόπο συνενοχή που επιτυγχάνεται στην εποχή μας μεταξύ του συστήματος εξουσίας και του καθεστώτος γνώσης, οδηγεί συχνά την επιστημονική κοινότητα σε δύο διαφορετικές στάσεις: πρώτον, σε εναρμόνιση των απόψεων των μελών της επιστημονικής κοινότητας με την αλήθεια των πιο πρόσφατων πορισμάτων της επιστήμης, όπως αυτά διαχέονται από τα μεγάλα, ιδιωτικά ως επί το πλείστον, ερευνητικά κέντραꞏ[3] δεύτερον, κυρίως εκείνο το μέρος που στέκεται κριτικά απέναντι στον τρέχοντα πολιτισμό και τις πολιτικές εξουσίες της εποχής, να δυσπιστεί σε ορισμένες επιστημονικές διακηρύξεις, να τις αντιμετωπίζει με πνεύμα αμφιβολίας ή να τις απορρίπτει. Η απόρριψη εξαπλώνεται καμιά φορά στο κοινωνικό σώμα, φτάνοντας στο σημείο να αφυπνίζει καταχωνιασμένες στα βάθη του ασυνείδητου αρχέγονες φοβίες και μαγικούς εξορκισμούς, καθώς η άστεγη από το σκέπαστρο της αλήθειας συνείδηση κάνει βουτιά στο μυθικό της παρελθόν.

Όπως θα έγινε κατανοητό, στην παρούσα συγγραφή δεν γίνεται αποδεκτή η εξάρτηση της αλήθειας από τη σχετικότητα των συμφραζομένων, ούτε υποτιμάται το κοινωνικό πλαίσιο για τη διαμόρφωσή της. Από τον Καρλ Μανχάιμ έως τον Φουκώ και τον ύστερο Λατούρ εξαπλώθηκε μια σχετικιστική αντίληψη για την αλήθεια, η οποια βρήκε το απόγειό της στις ποικίλες εκδοχές του κοινωνικού κονστρουκσιονισμού. Εδώ όμως δεν εντρυφούμε στην αλήθεια της επιστημονικής γνώσης, αλλά σε μιαν απελευθερωτική για την ανθρώπινη ψυχή αλήθεια, αποσπασμένη από την μεμψοιρία και το ψυχικό άγχος τα προκαλούμενα από την εμπλοκή με μιαν αποπνευματοποιημένη συστημική προλυπλοκότητα. Γι’ αυτό και ενδιαφερόμαστε για μιαν αλήθεια βαθύτατα ταυτισμένη με την πράξη της αποκάλυψης.

Συνοψίζοντας, δεν διαχωρίζουμε τη φύση της αλήθειας από τη φύση των ηθικών αξιών, ούτε όμως μπορούμε να επιμείνουμε στην αιωνιότητά της, εξ ου και αναφερόμαστε σ’ έναν ηθικό αντικειμενισμό. Σήμερα, καθώς η πίστη απόλυτων αληθειών αργοσβήνει στα κράσπεδα του κοινωνικού, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον το γεγονός ότι η αλήθεια από ένα τμήμα της φιλοσοφίας αναζητείται στην ανθρώπινη σχέση. Προς το παρόν, αρκεί να πούμε, ότι όποιος θελήσει να ενδιατρίψει στην ουσία της αλήθειας, προκειμένου να την κατανοήσει ως τον υποφώσκοντα σκοπό του αυθεντικού διαλόγου και, συνεπώς, ως καθοδηγητικό σκοπό της ανθρώπινης Οδύσσειας, τότε δεν αρκεί ν’ ανιχνεύσει τη σύνδεσή της με τον νου και τη γλώσσα, ούτε να την αναγάγει σ’ έναν ιστορικό και επιστημονικό σχετικισμό. Υποχρεούται να τη θέσει στο τραπέζι μιας οντολογικής συλλογιστικής, δηλαδή, να αναζητήσει τη διερεύνηση της αλήθειας στο πλαίσιο μιας ανθρωπολογικής και κοινωνικής οντότητας όπως είναι η ανθρώπινη σχέση.

Η σχέση, καθότι βιωματικό γεγονός, αποτελεί εκ των πραγμάτων οντικό δεδομένο, όταν μάλιστα δεν περιορίζεται στον προσωρινό χρόνο της εργαλειακής συνεργασίας αλλά ανοίγεται στην αυτοκατανόηση και την κατανόηση, μέσα από έναν συνεχή και κυκλικό αναστοχασμό και μετασχηματισμό του εαυτού των σχετιζομένων ατόμωνꞏ με λίγα λόγια, όταν τα εγώ της σχέσης ανοίγονται αμοιβαία στην αλήθεια τη δική τους και του άλλου. Όταν η εμπειρία της σχέσης αναδύεται μέσα από ένα βαθύ βίωμα του εγώ με το εσύ, τότε πρόκειται για έναν σιωπηρό ψυχικό διάλογο, που βρίσκει την έκφρασή του στις σωματικές συναισθηματικές αντιδράσεις και στην έντονη υπαρξιακή ανάγκη συνάντησης με τον άλλον. Όταν όμως η σχέση, όπως συμβαίνει σήμερα, έχει καταστεί πεδίο μιας από κοινού αντιμετώπισης των πραγμάτων του κόσμου ως αντικειμένων ─είτε ψυχαγωγίας είτε επιστημονικού χειρισμού─, οπότε η κάθε σχέση συγγένειας-ετερότητας μετατρέπεται σε σχέση του Εγώ με το Αυτό ─όπως μας υπέδειξε ο Μπούμπερ και θα συζητήσουμε στα επόμενα─ δηλαδή, όταν η ίδια η σχέση έχει γίνει μηχανισμός ενισχυτικός της μετατροπής της ζωής σε πράγμα, τότε ο διάλογος, όπως τον εννοούμε εν προκειμένω, ίσως μπορεί να αναχθεί στο καταλληλότερο μέσον προς αποφυγή ή έστω προς μετριασμό της αντικειμενοποίησης της σχέσης. Κι αυτό, διότι στις προϋποθέσεις σύστασης και λειτουργίας του διαλόγου περιλαμβάνεται μια ορθολογικότητα συνυφασμένη με το συναίσθημα και την ηθική, άρα, χωρίς την εργαλειακή της διάσταση. Σε παρόμοιες περιπτώσεις, ο διάλογος αναδύεται ως «συμβάν», ως μια αιφνίδια πολιτική και ηθική πράξη που εγκαινιάζει τη ρήξη με τον τυπικό, κωδικοποιημένο λόγο των κοινωνικών συστημάτων. Χωρίς να εγκαταλείπει την ορθολογικότητα, ο διάλογος διανθίζεται με τη δροσιά που φέρει η αναζήτηση μιας αλήθειας που ενώνει την επιστήμη με την τέχνη, την πολιτική με την ελευθερία, ανάγοντας τον κύκλο της φιλίας σε κύκλο αναγεννητικό για την ανάδειξη μιας αλήθειας, όχι αυτάρεσκης και αυτοϊκανοποιημένης, αλλά ικανής να γκρεμίζει τα τείχη της προσωπικής απομόνωσης για όσους αναζητούν έναν εαυτό που να δικαιώνει την ύπαρξή του.

Εν καταλήξει, η σκέψη έχει διαχωρίσει τα πράγματα του κόσμου σε «καθόλου» (universals -in itself) και σε «καθέκαστα» (particulars – for itself). Γι’ αυτό έχει διαφορά αν κρίνουμε την αλήθεια ως καθολική έννοια (in itself, καθεαυτή) και ως ιδιαίτερη έννοια (for itself, δι’ εαυτή) δηλαδή μέσα από τις πολλές ερμηνείες των παρατηρητών. Δεν συμφωνούμε με την απόλυτη, ήτοι με την καθεαυτή, καθώς πιστεύουμε πως η αλήθεια ενός αντικειμένου εξετάζεται τη δεδομένη στιγμή με τους δεδομένους συνομιλητές, πράγμα που σημαίνει, ότι η αναδυόμενη από τον διάλογο αλήθεια μπορεί να μην έχει καθολική ισχύ, ωστόσο δεν είναι η ιδιαίτερη αλήθεια του κάθε συμμετέχοντος στον διάλογο. Δεν είναι η αλήθεια όσων υπηρετούν το ατομικό τους συμφέρον, ούτε όμως η αλήθεια μιας ιδέας ή ενός επιστημονικού συμπεράσματος. Συγκροτείται στο πλαίσιο του διαλόγου, στη σχέση του εγώ με τον άλλον (άλλους), και λαμβάνει τη μορφή ενός νοήματος όχι απροσδιόριστου και συνεχώς αναβαλλόμενου, όπως ισχυρίζονται οι μεταδομιστές, αλλά ενός νοήματος αποκαλύπτικού της αλήθειας του σε μια συγκεκριμένη φάση του γίγνεσθαι.

ΙΩΑΝΝΑ ΤΣΙΒΑΚΟΥ

///

[1] Kuhn, T. Η Δομή των Επιστημονικών Επαναστάσεων, μτφρ. Γ. Γεωργακόπουλος, Β. Κάλφας, Αθήνα: Σύγχρονα Θέματα, 2020. Κατά τον Κουν, το επιστημολογικό παράδειγμα είναι ένα σύνολο αξιωμάτων κοινώς αποδεκτών από την επιστημονική κοινότητα μιας συγκεκριμένης ιστορικής εποχής, βάσει των οποίων ορίζονται οι κανόνες, σκοποί, και μέθοδοι έρευνας των επιστημών. Γι αυτό και το παράδειγμα μεταβάλλεται όταν έχουν εμφανίζονται διαταραχές στο ισχύον παράδειγμα και μια νέα επιστημονική ανακάλυψη έρχεται να ανατρέψει τα ισχύοντα.
[2] Ο Lucio Rousso, στο Η Λησμονημένη Επανάσταση, μτφρ. Κ. Καφετζή, Αθήνα: Δίαυλος, 2006, σ. 30, γράφει: «Κάθε επιστημονική θεωρία έχει μια περιορισμένη χρησιμότητα, αφού εν γένει μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο ως μοντέλο φαινομένων που δεν είναι πολύ ‘μακρινά’ από εκείνα που είχαν προκαλέσει τη δημιουργία της. Οι θεωρίες που αποδεικνύονται ανεπαρκείς στην περιγραφή νέων φαινομένων πρέπει να αντικαθίστανται, όμως παραμένουν […] και εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται στη σφαίρα ισχύος τους».
[3] Δεν είναι άμοιρο σημασίας πως σε κάθε επιστημονικό συνέδριο ιατρικής και φαρμακολογίας αναθεωρούνται βασικοί δείκτες υγείας, όπως η χοληστερίνη, κ.ά.

///