Πρίσματα και μυρμηγκόμυλοι: Με αφορμή τα 115 χρόνια από τη γέννηση του Οδυσσέα Ελύτη

 *

του ΝΙΚΟΥ ΚΩΣΤΑΓΙΟΛΑ

~.~

Στις 2 Νοεμβρίου συμπληρώθηκαν 115 χρόνια από τη γέννηση του Οδυσσέα Ελύτη. Ανάμεσα στις πολλές αφορμές που προσφέρει η επέτειος για μιαν επαναπροσέγγιση του έργου του, θα ήθελα να σταθώ σε μια πτυχή της ποιητικής του σκέψης που, παρά τη σημασία της, μοιάζει να μην έχει εξαντλήσει τις δυνατότητές της: στη διάκριση ανάμεσα στην πρισματική και την επίπεδη έκφραση, όπως διατυπώνεται στο δοκίμιό του για τον Ρωμανό τον Μελωδό, γραμμένο το 1975 και δημοσιευμένο έντεκα χρόνια αργότερα [1].

Η πρισματική έκφραση, σύμφωνα με τον Ελύτη, «κυματούται»: παρουσιάζει προεξοχές και κορυφώσεις, φραστικές μονάδες με ιδιαίτερη ακτινοβολία, όπου τα ηχητικά, νοηματικά και εικονιστικά στοιχεία συνδυάζονται τόσο πυκνά, ώστε η κάθε διατύπωση να διεγείρει έναν ολόκληρο κόσμο συνειρμών και αισθητηριακών προσλήψεων· η επίπεδη, αντιθέτως, αναπτύσσεται μέσα από τη διαδοχή των μερών της, με τη λειτουργία τους να εξαρτάται κυρίως από εκείνη του ολοκληρωμένου ποιητικού οργανισμού. Ο Ελύτης αναγνωρίζει την πρώτη τάση σε ποιητές όπως ο Πίνδαρος, ο Ρωμανός και ο Κάλβος, αποδίδοντας την υποχώρησή της στη νεοελληνική ποίηση, μεταξύ άλλων, στην επίδραση ξένων, κυρίως αγγλοσαξονικών προτύπων και στη γοητεία που άσκησαν ο Καβάφης και ο Σεφέρης.

Η διάκριση αυτή θα αποτελούσε αφορμή για αρκετές συζητήσεις, όχι πάντοτε απαλλαγμένες από την πρόθεση να κριθεί, μαζί με τη θεωρία, και η ποιητική φυσιογνωμία του εμπνευστή της. Ο Νίκος Δήμου επεσήμανε ήδη από το 1986 τον υποκειμενικό χαρακτήρα ανάλογων διχοτομιών [2], οι οποίες συχνά αποκαλύπτουν περισσότερα για τις προτιμήσεις εκείνου που τις διατυπώνει παρά για την ίδια την ποίηση, ενώ ο Διονύσης Καψάλης, εξετάζοντας τη μεταφρασιμότητα του Καβάφη, αμφισβήτησε την ταύτιση της εκφραστικής λιτότητας με την απουσία ιδιαίτερης ποιητικής επεξεργασίας [3]. Ο Στρατής Πασχάλης, στο κείμενό του για τον «Φυλλομάντη» [4], περιέγραψε τη συνήθη μέθοδο σύνθεσης του Ελύτη ως συνένωση πυκνών, αυθύπαρκτων ποιητικών ψηφίδων γύρω από έναν αφηρημένο νοηματικό πυρήνα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, τέλος, η μελέτη της Έλενας Κουτριάνου, η οποία, παρακολουθώντας τις καταβολές και τις μεταμορφώσεις της ελυτικής ποιητικής, ανασυνθέτει τις εικόνες με τις οποίες ο ποιητής επιχείρησε να περιγράψει το έργο τέχνης: το σύμπαν, το ηλιακό σύστημα, τον κρύσταλλο [5].

Οι εικόνες αυτές κάθε άλλο παρά διακοσμητικές είναι. Στη συνθετική του αντίληψη ο Ελύτης νοεί το ποίημα ως ένα είδος ηλιακού συστήματος, όπου οι επιμέρους εικόνες και έννοιες κινούνται γύρω από ένα κεντρικό νόημα, συναναπτυσσόμενο με την ευρύτερη ρυθμική και στροφική οργάνωση, ώσπου η συνολική σύνθεση να επιτύχει την «αυτοδύναμη εξακτίνωσή» της. Στην αναλυτική του αντίληψη, πάλι, διακρίνει περισσότερους λειτουργικούς πυρήνες, παρομοιάζοντάς τους με τα ερυθρά αιμοσφαίρια του ανθρώπινου οργανισμού. Το κρίσιμο χωρίο είναι διαφωτιστικό: «Οι πυρήνες αυτοί δεν είναι κατ’ ανάγκην “εικόνες”· είναι φραστικές μονάδες αυτοδύναμης ακτινοβολίας» – μονάδες οι οποίες επενεργούν αυτοτελώς στον αναγνώστη και, κατά τον ίδιο, συγκρατούν εκ των υστέρων το σύνολο. Η κατά Ελύτη ενότητα του ποιήματος οφείλεται λοιπόν και στη δραστηριότητα των μερών του και όχι αποκλειστικά στην προτεραιότητα ενός προκαθορισμένου κέντρου.

Η Κουτριάνου συνενώνει τις δύο συλλήψεις στην εικόνα ενός ηλιακού συστήματος κρυστάλλων, όπου καθένας ακτινοβολεί, αντανακλά και διαθλά το φως των υπολοίπων, συμπεριλαμβανομένου του κεντρικού. Η οργανωτική προτεραιότητα του τελευταίου, συνεπώς, δεν καταργεί την αμοιβαία επενέργεια των άλλων πυρήνων – ήδη η ελυτική αντίληψη, κατά συρροή ταυτισμένη με την περίφημη (και, κατά βάθος, αρεοπαγιτικών καταβολών) «ηλιακή μεταφυσική», μοιάζει να είναι πολύ συνθετότερη από την απλή υπαγωγή των μερών σε έναν παντοδύναμο ήλιο. Εξάλλου, ο ίδιος αναγνωρίζει τη λειτουργία προεξεχόντων πυρήνων ακόμη και στην οργάνωση των ομηρικών ραψωδιών, πράγμα που δεν επιτρέπει να του αποδώσουμε μιαν αυστηρά περιοριστική αντίληψη της κλίμακας. Αυτό που, εντούτοις, παραμένει κεντρικό μέλημα της ρητής του περιγραφής είναι η ιδιαίτερη εκφραστική δραστηριότητα της φράσης, η ακαριαία σύμπτωση του τρόπου εκφοράς με το εκφερόμενο, με τη δυνατότητα αντίστοιχης αυτονομίας σε ευρύτερες συνθετικές ενότητες να μην αναπτύσσεται ποτέ σε συστηματική θεωρία – γεγονός παράδοξο, αφού στην πράξη ο Ελύτης κάθε άλλο παρά περιορίστηκε σε ποιήματα μικρής έκτασης ή διάρθρωσης απλής. Το Άξιον Εστί, με τα τρία μέρη του –τη «Γένεση», τα «Πάθη», το «Δοξαστικόν»–, και με τις επιμέρους εναλλαγές ψαλμών, αναγνωσμάτων και ασμάτων, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μεγάλης και εξαιρετικά επεξεργασμένης σύνθεσης, της οποίας η αρχιτεκτονική απαιτεί εξέταση σε περισσότερα του ενός επίπεδα. Η διαπίστωση αυτή ενισχύει μάλλον παρά αποδυναμώνει το ερώτημά μας: πώς μπορεί κανείς να περιγράψει την αυτοτέλεια των ευρύτερων μερών ενός ποιήματος και τις σχέσεις που μπορούν να αναπτύσσουν μεταξύ τους, πέρα από τη συμβολή τους σε ένα αναγνωρίσιμο όλον;

Η ανάγκη μιας διαφορετικής ορολογίας γίνεται ακόμη πιο αισθητή μέσα από την παλαιότερη αντιπαράθεση του Ελύτη με τον Καβάφη· ο πρώτος θεωρεί τον δεύτερο κατεξοχήν εκπρόσωπο της «επίπεδης» έκφρασης – εύκολα κανείς παρατηρεί, ωστόσο, πως ο συγκεκριμένος χαρακτηρισμός εντοπίζεται στο επίπεδο της φράσης, δίχως αναγκαστικά να επεκτείνεται και στην αρχιτεκτονική του ποιήματος. Ο Καψάλης, εξάλλου, έχει αναδείξει τη λεπτότατη ηχητική και ρητορική επεξεργασία που συνυπάρχει με την εκφραστική λιτότητα του Αλεξανδρινού – μια λιτότητα η οποία σε διαφορετική κλίμακα παύει να υφίσταται, αφού η σύνθεση των καβαφικών ποιημάτων αναπτύσσεται συχνά μέσα από μια εξαιρετικά λεπτουργημένη σκηνοθεσία, με συνεχείς μετατοπίσεις της οπτικής γωνίας και διαδοχικές ανατροπές του νοήματος. Ένα ποίημα μπορεί, επομένως, να είναι «επίπεδο» με την ελυτική σημασία του όρου και κάθε άλλο παρά επίπεδο στη σύνθεσή του – χωρίς μάλιστα η συνθετότητα αυτή να συνεπάγεται κατ’ ανάγκην την ύπαρξη πολλών, αυτοδύναμων μερών. Η μετατόπιση του ενδιαφέροντός μας από τη φράση στις ευρύτερες συνθετικές ενότητες χρειάζεται, συνεπώς, να αποτυπωθεί και στην ορολογία: παρά τη δυνητική ευρύτητα του όρου στην ελυτική σκέψη, το «πρίσμα» πρακτικά κατέληξε να περιγράφει μιαν ιδιαίτερη ποιότητα της έκφρασης, ενώ εμείς αναζητούμε έναν όρο που θα αφορά την αυτοτέλεια των μεγαλύτερων μερών και τις σχέσεις που αναπτύσσουν μεταξύ τους.

Ακριβώς αυτή τη συνθετική δυνατότητα θα ονόμαζα πολυπυρηνικότητα, δανειζόμενος τον ελυτικό όρο «πυρήνας» και μεταφέροντας συστηματικότερα το ερώτημα της αυτοδύναμης δραστηριότητας από την κλίμακα της φράσης στην κλίμακα της σύνθεσης. Θα μπορούσαμε, έτσι, να διακρίνουμε δύο άξονες της ποιητικής μορφής: την έκφραση, πρισματική ή επίπεδη, και τη σύνθεση, μονοπυρηνική ή πολυπυρηνική, χωρίς ο χαρακτήρας της πρώτης να προδικάζει εκείνον της δεύτερης και με κάθε συνδυασμό τους να παραμένει καταρχήν δυνατός.

Η πολυπυρηνικότητα, λοιπόν, αφορά τη συγκρότηση μιας ενότητας μέσα από περισσότερους του ενός σχετικά αυτάρκεις πυρήνες, που αναπτύσσονται, αλληλεπιδρούν και μεταμορφώνονται σε διαφορετικές κλίμακες: μια στροφή, μιαν ακολουθία στροφών, ένα επεισόδιο, μια εκτεταμένη εικόνα ή απομακρυσμένες μεταξύ τους εμφανίσεις του ίδιου υλικού μπορούν να αποτελέσουν τέτοιες εστίες, εφόσον αποκτούν αναγνωρίσιμη εσωτερική πορεία και η λειτουργία τους δεν εξαντλείται στη συμβολή τους προς μια προκαθορισμένη κατάληξη. Η συνάντησή τους παράγει μια συνολική ενότητα, η οποία μπορεί με τη σειρά της να θεωρηθεί πυρήνας ανώτερης τάξης, χωρίς αυτό να συνεπάγεται την κυριαρχία κάποιας από τις επιμέρους εστίες επί των υπολοίπων. Πρόκειται, επομένως, για μια σύνθεση ιεραρχική και όχι κατ’ ανάγκην συγκεντρωτική, στην οποία τα μέρη συνδέονται τόσο με το ευρύτερο σύνολο όσο και μεταξύ τους, αναπτύσσοντας ένα δίκτυο καθέτων και οριζοντίων σχέσεων.

Τρία γνωρίσματα θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως κριτήρια πολυπυρηνικότητας: α) η σχετική αυτοτέλεια των μερών, β) η αλληλεπίδρασή τους και γ) η μη αναγωγιμότητα της ιδιαίτερης δραστηριότητάς τους σε έναν μοναδικό οργανωτικό σκοπό. Η διάκριση, βέβαια, επιδέχεται διαβαθμίσεις: ένα ποίημα μπορεί να διαθέτει ισχυρό κεντρικό άξονα και συγχρόνως επιμέρους εστίες αξιοσημείωτης αυτονομίας, όπως μπορεί να περιέχει πλήθος εικόνων και επεισοδίων που υπηρετούν έναν μοναδικό σκοπό. Μια πιθανή, ωστόσο, ευρετική των επιμέρους τρόπων θα μπορούσε να συνοψιστεί στο ακόλουθο ερώτημα: μπορούμε να εξηγήσουμε επαρκώς τη λειτουργία των μερών του υπό εξέταση ποιήματος αναγάγοντάς την σε ένα κεντρικό θέμα ή χρειάζεται να παρακολουθήσουμε την ιδιαίτερη ανάπτυξή τους και τις μεταξύ τους σχέσεις, ακόμη κι όταν αυτές υπερβαίνουν τον κεντρικό προσανατολισμό του ποιήματος; Στο καβαφικό «Περιμένοντας τους Βαρβάρους», λόγου χάρη, η διαδοχή των σκηνών συντείνει σε μια ενιαία δραματική αναμονή, της οποίας η κατάληξη αναδιατάσσει όσα προηγήθηκαν· στον «Ορέστη» του Ρίτσου, όπως θα δούμε, η αναμονή της πράξης συνυπάρχει με λυρικές αναπτύξεις που ακολουθούν διαφορετικούς ρυθμούς. Η διαφορά είναι διαφορά βαθμού και τρόπου οργάνωσης και όχι ιεράρχηση αξιολογική.

Η πρόταση αυτή συνομιλεί, ασφαλώς, με παλαιότερες συζητήσεις για τη σύνθεση. Η «χωρική μορφή» του Τζόζεφ Φρανκ περιγράφει την ανάγκη να συσχετίζονται απομακρυσμένα τμήματα της μοντερνιστικής γραφής πέρα από τη διαδοχή τους [6], ενώ οι Μ. Λ. Ρόζενταλ και Σάλλυ Μ. Γκωλλ αναγνωρίζουν στην ποιητική ακολουθία μια λυρική οργάνωση όπου διαφορετικά μέρη αλληλεπιδρούν ως σύνολο [7]. Η πολυπυρηνικότητα συγγενεύει με αυτές τις συλλήψεις, στρέφει όμως το ενδιαφέρον στον βαθμό εσωτερικής αυτοτέλειας και στην αμοιβαία δραστηριότητα των συνθετικών εστιών, ανεξάρτητα από το αν το έργο έχει μορφή ακολουθίας, κολάζ ή ενιαίου ποιήματος. Η απλή παράθεση θραυσμάτων, όπως και η πολυφωνία, δεν αρκεί από μόνη της: το ζητούμενο είναι οι διαφορετικές τροχιές να αποκτούν δική τους αναγκαιότητα μέσα στη συνάντησή τους.

Μια χρήσιμη αναλογία προσφέρει η διαφορά ανάμεσα στον βηματισμό και στον χορό: στον πρώτο, κάθε κίνηση δικαιώνεται από τη συμβολή της στην πρόοδο προς έναν προορισμό – ο χορός, αντίθετα, επιτρέπει υποχωρήσεις, περιστροφές, πλευρικές μετακινήσεις και επιστροφές, κατά τις οποίες η ίδια κίνηση μπορεί να επανασημανθεί όταν συναντηθεί με κάποιαν άλλη. Η χορογραφία διαθέτει τη δική της ενότητα, παρότι καμία από τις επιμέρους κινήσεις δεν αναλαμβάνει μόνη της να την εκπροσωπήσει. Η αναλογία, φυσικά, δεν αφορά την κυριολεκτική κατεύθυνση της κίνησης, αφού και ένα μονοπυρηνικό ποίημα μπορεί να περιλαμβάνει παρεκβάσεις, μα τη δυνατότητα να συνυπάρχουν περισσότερες διαδρομές με δική τους εσωτερική λογική.

Η διαφορά ανάμεσα στην αυτοτέλεια της έκφρασης και στη συνολική οργάνωση μπορεί να δοκιμαστεί ήδη στην ωδή «Εἰς Σάμον» του Ανδρέα Κάλβου και τέταρτη των Λυρικών [8], όπου η εναρκτήρια στροφή, με το «θέλει ἀρετὴν καὶ τόλμην ἡ ἐλευθερία», διαθέτει μιαν αυτοτέλεια που της επιτρέπει να επιβιώνει σχεδόν ως ανεξάρτητο ποίημα. Ακολουθούν η παραβολή του Ικάρου, οι αρχαίοι ποιητές, η ευφορία του νησιού, οι πολεμικές εικόνες, με τον «πτερωθέντα» ήρωα να επιστρέφει πια ως γεωγραφική παρουσία, ως πέλαγος και κύμα. Η ωδή διατηρεί, ωστόσο, ισχυρό υμνητικό προσανατολισμό, με την ελευθερία να επανέρχεται δακτυλιοειδώς στο τέλος: οι πρισματικές προεξοχές δεν συνεπάγονται αυτομάτως πολυπυρηνική οργάνωση.

Περισσότερο σύνθετη είναι η «Αποκατάσταση Τοιχογραφίας» του Στρατή Πασχάλη [9], όπου η αποσπασματικότητα αποτελεί μέρος της ίδιας της κατασκευής του ποιήματος: αγκύλες, παρενθέσεις, λευκά διαστήματα και μετατοπίσεις των ενοτήτων πάνω στη σελίδα ανακαλούν την όψη ενός φθαρμένου παπύρου ή μιας κατεστραμμένης τοιχογραφίας, απηχώντας το σαπφικό προσωπείο και την εμπειρία ενός λόγου που έφτασε έως εμάς κατακερματισμένος. Το ίδιο το ποίημα ονομάζει τη μέθοδό του: «ζητώ (με αποσπάσματα) / να μ’ αποκαταστήσουν».

Το ενδιαφέρον, ωστόσο, βρίσκεται πέρα από την εξωτερική αποσπασματικότητα, στον τρόπο με τον οποίο τα θραύσματα μεταβάλλουν αμοιβαία τη σημασία τους: το καράβι, αρχικά αντικείμενο παρατήρησης, επιστρέφει ως δυνατότητα φυγής και μεταμόρφωσης του υποκειμένου· το «Απέναντι», από γεωγραφική ένδειξη, αποκτά σχεδόν αυθύπαρκτη παρουσία, γίνεται τόπος ή πρόσωπο που παραμένει επιθυμητό επειδή κείται επέκεινα. Ανάμεσά τους, το κενό μετατοπίζεται από την υλική απουσία γραμμάτων προς την υπαρξιακή και ερωτική έλλειψη, ώσπου η δυνατότητα μετάβασης, ο επιθυμητός απέναντι τόπος και η ίδια η απουσία να αλληλοφωτίζονται. Άξονες ενότητας, ασφαλώς, υπάρχουν –το σαπφικό προσωπείο και η απόπειρα αποκατάστασης προσφέρουν ήδη δύο–, χωρίς, εντούτοις, να εξαντλούν αυτές τις διαφορετικές τροχιές, οι οποίες οδηγούν στο απροσδόκητο «κομματιάστηκα»: η αποκατάσταση γεννά μιαν ενότητα που διατηρεί μέσα της τη μνήμη του κατακερματισμού.

Μια διαφορετική, περισσότερο δραματική εκδοχή προσφέρει ο «Ορέστης» του Γιάννη Ρίτσου, από την Τέταρτη διάσταση [10], όπου η ισχυρότατη μυθική περίσταση –η αναμονή μιας πράξης που θα καθορίσει το πεπρωμένο του ήρωα– θα μπορούσε κάλλιστα να υπαγορεύει την πλήρη υποταγή των εικόνων στην εσωτερική του σύγκρουση. Ο Ρίτσος, εντούτοις, επιτρέπει σε αρκετές από αυτές να αποκτήσουν δική τους διάρκεια: ένα σύννεφο που σέρνεται στον κάμπο, τα πέτρινα λιοντάρια που μεταμορφώνονται σε σκυλιά, ένα χαλίκι μέσα στο σανδάλι, μια αγελάδα σε ένα αττικό τοπίο – όλα θα αποτελέσουν σειριακά έκκεντρες εστίες που επιβάλλουν στην ανάγνωση τον ιδιαίτερο ρυθμό τους.

Το στοιχείο της αγελάδας προσφέρει ίσως την αποκαλυπτικότερη περίπτωση. Ο Ορέστης θα ανακαλέσει την εικόνα της και θα την αναπτύξει μέσα από μιαν ακολουθία στοχασμών για τη μνήμη, τον ίσκιο, την απώλεια και το τίποτα, ώσπου να την ενσωματώσει στην ίδια του την αυτοσυνειδησία – επιμένει μάλιστα να την επαναφέρει από τον κόσμο των θρησκευτικών συμβόλων στη γειωμένη του πραγματικότητα: «Μια κοινή αγελάδα / για το γάλα των χωρικών και για το αλέτρι». Κι όμως, στην καταληκτική σκηνική οδηγία, όταν ο λόγος έχει τελειώσει και ο ήρωας έχει αποχωρήσει προς το πεπρωμένο του, εμφανίζεται στην πύλη των λεόντων μια πραγματική αγελάδα – η ανάμνηση μετατρέπεται σε συμβάν της σκηνής· το μοτίβο, που είχε δεξιωθεί τη δική του λυρική διαδρομή, επανέρχεται χωρίς να εξαντλείται στην ψυχολογική προπαρασκευή της απόφασης. Συνυφασμένος με τον χώρο ο χρόνος –η τέταρτη διάσταση– κινείται εδώ σε περισσότερες κατευθύνσεις, με την αναπόφευκτη πρόοδο προς την πράξη να συνυπάρχει με τις επιστροφές της μνήμης και τους ρυθμούς του σώματος – ο «Ορέστης» είναι συγχρόνως βηματισμός και χορός.

Ακόμη πιο εμφανής είναι η ανάπτυξη περισσότερων εστιών στο «Στασιωτικό Εκατοστό Πεντηκοστό», με υπότιτλο «Σχεδόν έπος», του Γιώργου Μπλάνα [11] ασυνεχείς και με σκόπιμα κενά στην αρίθμησή τους ενότητές του οποίου ανακαλούν την εμπειρία ενός αποσπασματικά σωζόμενου έπους. Στην πρώτη, μια σκοτεινή μορφή εμφανίζεται στις ακτές της Τροίας σέρνοντας ένα νεκρό σκυλί και έχοντας στη θέση των ματιών «δυο τρύπες σκοτεινές»· στη δεύτερη, η αντιπαράθεση μπροστά στη σκηνή του Αγαμέμνονα εξελίσσεται σε σύγκρουση γύρω από τον μύθο, τη γλώσσα και την ιστορική αλήθεια, με έναν γέροντα να συνδέει παραδόξως την όραση με την τύφλωση – «αρκετά / τυφλός ώστε να βλέπεις». Η τύφλωση της πρώτης σκηνής αποκτά έτσι μιαν άλλη, γνωσιολογική διάσταση στη δεύτερη, ενώ η ίδια προβληματική θα επανέλθει αργότερα, μεταμορφωμένη, στην περίπτωση του Αχιλλέα, στη σχέση γλώσσας και εξουσίας και στο ερώτημα «Εξουσία ή Ψυχή;». Κάθε σκηνή διατηρεί την ιδιάζουσα δραματική και σατιρική της υπόσταση, κοινωνώντας συγχρόνως με τις υπόλοιπες μέσα από μεταμορφώσεις που υπερβαίνουν την απλή επανάληψη ενός θέματος· η δε καταληκτική παρωδία κινηματογραφικού τέλους μετατοπίζει αναδρομικά τον τρόπο πρόσληψής τους, διαταράσσοντας την εντύπωση μιας οριστικά αποκρυσταλλωμένης σημασίας.

Τέλος, μια διαφορετική εκδοχή της ίδιας δυνατότητας συναντούμε στην αμερικανική ποίηση, στα Maximus Poems του Τσαρλς Όλσον [12]. Στο «The Twist», το τραμ, η παιδική μνήμη, η σχέση με τον πατέρα, μια ερωτική ιστορία και η κίνηση των υδάτων διασταυρώνονται χωρίς να υπάγονται σε μιαν ενιαία αφηγηματική ακολουθία: η διαδρομή των οχημάτων μεταμορφώνεται σε κίνηση ποταμού και παλίρροιας, ενώ το γεωγραφικό ταξίδι γίνεται περιπλάνηση ανάμεσα σε διαφορετικές περιόδους της ζωής. Στο «Maximus, to Gloucester: Letter 2», πάλι, ο Όλσον συνθέτει τη φυσιογνωμία του Γκλόστερ μέσα από το φως, τις διαδρομές των δρόμων και τις ανθρώπινες ιστορίες, οι οποίες συμμετέχουν στη διαμόρφωση μιας συλλογικής πραγματικότητας χωρίς να χάνουν το ιδιαίτερο βάρος τους. Η πόλη αναδεικνύεται έτσι σε μιαν ενότητα ανώτερης τάξης, συγκροτημένη από τις διαφορετικές ζωές που την τέμνουν, χωρίς καμία να εξαντλεί τη φυσιογνωμία της.

Διαφορετικές περιπτώσεις, λοιπόν, και διαφορετικές κλίμακες: διάσπαρτοι πυρήνες στον Πασχάλη, λυρικές αναπτύξεις εντός ενός δραματικού πλαισίου στον Ρίτσο, αυτόνομες σκηνές και εκφραστικά ιδιώματα στον Μπλάνα, χρονικές και βιωματικές τροχιές στον Όλσον. Η πολυπυρηνικότητα αποκτά έτσι ποικίλες μορφές, με κοινό γνώρισμα τη σχετική αυτοτέλεια των μερών και την αμοιβαία επενέργεια μέσα από την οποία συγκροτείται η συνολική ενότητα.

Επανερχόμαστε έτσι στο ζήτημα της οργανικής μορφής – έννοιας που διατρέχει τη λογοτεχνική θεωρία από την αρχαία αντίληψη του λόγου ως ζώντος σώματος μέχρι τις νεότερες συζητήσεις για την ενότητα του έργου και στην οποία επανήλθε πρόσφατα ο Νάσος Βαγενάς, υπερασπιζόμενος την ανάγκη συνοχής απέναντι στον κίνδυνο της πανσημίας [13]. Ποια, όμως, η φύση αυτής της συνοχής και πόσους διαφορετικούς τρόπους οργάνωσης μπορεί να περιλάβει; Αν πάρουμε, φερ’ ειπείν, τον όρο «οργανική» κατά γράμμα, το ανθρώπινο σώμα προσφέρεται εκ πρώτης όψεως για την εικόνα μιας αυστηρής ιεραρχίας, με τον εγκέφαλο να διευθύνει τη δραστηριότητα των υπόλοιπων οργάνων. Στην πραγματικότητα, η καρδιά, το ενδοκρινικό και το ανοσοποιητικό σύστημα διαθέτουν δικούς τους μηχανισμούς ρύθμισης, συμμετέχοντας σε ένα πλέγμα αμφίδρομων σχέσεων, μέσα από τις οποίες ακόμη και ο εγκέφαλος, δεχόμενος κι εκείνος τα δικά του σήματα, συντονίζεται με τα υπόλοιπα μέρη του κορμιού. Αν, παρ’ όλα αυτά, επιμένουμε να αναγνωρίζουμε σε αυτόν έναν μοναδικό κυβερνήτη, ίσως η εικόνα να αποκαλύπτει περισσότερα για τον τρόπο με τον οποίο έχουμε συνηθίσει να αντιλαμβανόμαστε την τάξη παρά για τη λειτουργία του ίδιου του οργανισμού.

Η ανάγκη μας να φανταζόμαστε την τάξη με τη μορφή μιας κεντρικής αρχής διαθέτει, πάντως, βαθιές ρίζες. Στην κοσμολογική μας φαντασία, από το γεωκεντρικό πρότυπο ώς την ηλιοκεντρική περιγραφή του πλανητικού συστήματος, η εικόνα ενός προνομιακού σημείου υπήρξε επίμονα γοητευτική – ακόμη όμως και στο ηλιακό σύστημα όλα τα σώματα αλληλεπιδρούν βαρυτικά, ενώ η νεότερη κοσμολογία περιγράφει τη διαστολή του σύμπαντος χωρίς να προϋποθέτει κάποιο προνομιακό χωρικό κέντρο. Η αναλογία, βέβαια, είναι αισθητική και όχι αποδεικτική: μας βοηθά να σκεφτούμε μορφές ενότητας των οποίων η συνοχή δεν εξαρτάται από την απόλυτη κυριαρχία ενός σημείου. Κάτι ανάλογο επιτρέπει, υπό άλλους όρους, και η θεολογική εικόνα της περιχώρησης, της αμοιβαίας ενύπαρξης που δεν καταργεί την ετερότητα, χωρίς βέβαια να χρειάζεται να αναγάγουμε τις ποιητικές μορφές σε σχήματα θεολογικά.

Στις εικαστικές τέχνες, ο «Κήπος των Επίγειων Απολαύσεων» του Ιερώνυμου Μπος προσφέρει ένα ιδιόμορφο ψηφιδωτό συγκοινωνούντων μικρόκοσμων: η ματιά περιπλανιέται ανάμεσα σε σκηνές, σώματα, ζώα και αντικείμενα, σταματά, επιστρέφει και ανακαλύπτει διαρκώς νέες διαδρομές μέσα σε μιαν ευρύτερη εικονογραφική σύλληψη. Ανάλογη ελευθερία θέασης, υπό άλλους όρους, συναντούμε στη βυζαντινή αφηγηματική εικονογραφία, όπου διαφορετικά επεισόδια ενός βίου συνυπάρχουν στην ίδια επιφάνεια και ο χρόνος αναπτύσσεται χωρικά. Η ύπαρξη κοινής θεολογικής αναφοράς δεν συνεπάγεται την επικράτηση μιας μοναδικής εικαστικής εστίας.

Η μουσική προσφέρει ακόμη ακριβέστερες διακρίσεις. Στη φούγκα, για παράδειγμα, οι φωνές διατηρούν σχετική αυτονομία, αλλά η συνύπαρξή τους γύρω από ένα κοινό θέμα φανερώνει ότι η πολυφωνία δεν ταυτίζεται υποχρεωτικά με την πολυπυρηνικότητα. Μια διπλή φούγκα, όπου διακριτά θέματα αναπτύσσονται και συνδυάζονται, προσφέρεται περισσότερο για τη δική μας αναλογία – η σουίτα, πάλι, συγκροτεί ένα ευρύτερο έργο μέσα από κινήσεις με αναγνωρίσιμη ιδιαίτερη φυσιογνωμία. Οι σχέσεις αυτές δεν μεταφέρονται μηχανικά στην ποίηση, υποδεικνύουν όμως πόσους διαφορετικούς τρόπους διαθέτει η τέχνη για να οργανώνει μιαν ενότητα.

Αυτή, όμως, η συνθετική ποικιλία ως δυνατότητα δεν βρίσκει πάντοτε ανάλογη ανταπόκριση στην αναγνωστική πρόσληψη. Η μικρή σύνθεση, ευκρινώς οργανωμένη γύρω από έναν κεντρικό άξονα, παραμένει οικείο μέτρο ποιητικής οικονομίας και συνοχής – όταν μάλιστα το μέτρο αυτό αποκτά κανονιστική ισχύ και κάθε μέρος καλείται να δικαιολογήσει την παρουσία του αποκλειστικά μέσω της συμβολής του στο κεντρικό θέμα, μια διαφορετική συνθετική πειθαρχία κινδυνεύει να εκληφθεί ως χαλαρότητα ή άσκοπη παρέκβαση. Μια ανάλογη τάση αναγωγής του πολλαπλού στο ενιαίο μπορούμε να διακρίνουμε και στο προαναφερθέν δοκίμιο για τον «Φυλλομάντη», στο οποίο ο Πασχάλης επιχειρεί να ανασυνθέσει τη γενεσιουργό συγκίνηση του ποιήματος, αναζητώντας σε αυτήν το κλειδί για την ερμηνεία των επιμέρους εικόνων του. Η προσέγγιση αυτή φωτίζει ασφαλώς τη βιωματική αφετηρία της σύνθεσης, αφήνει όμως λιγότερο χώρο για τις σχέσεις που αναπτύσσουν οι εικόνες μεταξύ τους, για τις μεταμορφώσεις και τις σημασιολογικές τους αποκλίσεις – για όσα, με άλλα λόγια, αποκτούν υπόσταση μέσα στο ίδιο το ποίημα, πέρα από την εμπειρία που το γέννησε. Όταν, μάλιστα, μια τέτοια ερμηνευτική πρακτική γενικεύεται, το αναγνωστικό τοπίο συρρικνώνεται: το περιβόητο κέντρο αναζητείται παντού, ενώ άλλες μορφές συνοχής αντιμετωπίζονται, στην καλύτερη περίπτωση, με αμηχανία.

Μια συγγενική αναγνωστική συνήθεια, προσανατολισμένη αυτή τη φορά στην εξαγωγή ενός ευκρινούς μηνύματος, φαίνεται να έχει ενθαρρυνθεί και από μια ορισμένη πρόσληψη του Καβάφη. Η οικονομία, η δραματική αυτοτέλεια και η συχνά αιχμηρή κατάληξη των ποιημάτων του, αποσπασμένες από το περίπλοκο παιχνίδι της ειρωνείας, των προσωπείων και των ιστορικών αποστάσεων, προσφέρθηκαν ως υπόδειγμα μιας ποίησης που οφείλει να καταλήγει σε ένα σαφές, εντέλει εξαγώγιμο «μήνυμα». Η αναζήτηση του νοήματος αυτού μπορεί, με τη σειρά της, να μετατραπεί σε συνθετική αξίωση, καλώντας κάθε εικόνα και επεισόδιο να υπηρετήσουν την ίδια τελική διατύπωση. Ίσως εδώ βρίσκεται και μία από τις παραδοξότητες του σημερινού ποιητικού τοπίου: πειραματισμοί στη θεματολογία, στο λεξιλόγιο, στις εικόνες και στις φωνές γίνονται ευκολότερα δεκτοί από τη δοκιμή διαφορετικών αρχών σύνθεσης. Μια ποίηση τολμηρή στις ψηφίδες της μπορεί, επομένως, να παραμένει απολύτως προβλέψιμη στην αρχιτεκτονική της – επιλεκτικά καχύποπτη, απέναντι σε αλλότητες που δεν εντάσσονται άμεσα στο πρόγραμμά της.

Πέρα, ωστόσο, από τις επιμέρους ιστορικές επιδράσεις, η ανθεκτικότητα τέτοιων αναγνωστικών συνηθειών φαίνεται να οφείλεται σε έναν μηχανισμό που υπερβαίνει τις φιλολογικές σχολές. Οι άνθρωποι επινοούν κοινούς κώδικες για να συνεννοούνται, περιορίζοντας την αβεβαιότητα κάθε πράξης επικοινωνίας – όσο πιο αναγνωρίσιμη η μορφή ενός μηνύματος τόσο ευκολότερα προσανατολιζόμαστε μέσα του, προβλέπουμε την ανάπτυξή του και αντιλαμβανόμαστε την ολοκλήρωσή του. Μια σύνθεση με ευδιάκριτο οργανωτικό άξονα μπορεί να προσφέρει αντίστοιχη ασφάλεια. Ο κοινός κώδικας αποκτά έτσι τη δύναμη της συνήθειας: η ευκολία της συνεννόησης μάς καθιστά ολοένα και λιγότερο πρόθυμους να δοκιμάσουμε μορφές των οποίων η εσωτερική λογική δεν αναγνωρίζεται αμέσως.

Ίσως ο ποιητής του Άξιον Εστί και της Μαρίας Νεφέλης, παρά την αδιαμφισβήτητη θέση του στην ποιητική μας παράδοση, να υπήρξε μ’ έναν τρόπο ο παράδοξος ηττημένος αυτής της ιστορίας: η πρισματική του πρόταση, πραγματωμένη σε μερικά από τα χαρακτηριστικότερα επιτεύγματα της νεοελληνικής ποίησης, δεν φαίνεται να άφησε αποτύπωμα ανάλογο της φήμης της στα κριτήρια με τα οποία συνηθίσαμε να αξιολογούμε τις μεταγενέστερες ποιητικές απόπειρες. Μια τέτοια ήττα, βέβαια, δύσκολα αποτιμάται με βεβαιότητα – η ιστορία της ποιητικής πρόσληψης γράφεται εξίσου από όσα παραλαμβάνει μια παράδοση και από όσα αφήνει αθόρυβα να παραπέσουν.

Μένει, ωστόσο, να εξετάσουμε τι απαιτεί από ποιητή και αναγνώστη η απομάκρυνση από τους κοινούς κώδικες. Η ελευθερία να δοκιμάζουμε ανοίκειους συνθετικούς τρόπους προϋποθέτει και μεγαλύτερη προθυμία απέναντι στην αβεβαιότητα: ο ποιητής αναλαμβάνει τον κίνδυνο να οργανώσει το υλικό του έξω από τους ήδη αναγνωρισμένους τρόπους και ο αναγνώστης καλείται να ανακαλύψει στην πορεία τις σχέσεις που θα του επιτρέψουν να προσανατολιστεί. Η αναζήτηση μιας διαφορετικής τάξης αφήνει αναπόφευκτα ένα διάστημα εκκρεμότητας, ιδιαίτερα άβολο για όποιον έχει συνηθίσει να αναγνωρίζει τη συνοχή μέσα από σχήματα οικειότερα. Ίσως εκεί να βρίσκεται και το χρέος της μεγαλύτερης ελευθερίας: στην προθυμία να διακινδυνεύσουμε μια συνεννόηση της οποίας οι όροι μοιάζουν ρευστότεροι από όσο θα μας άρεσε.

Υπάρχει, ασφαλώς, και η αναγνωστική απόλαυση της ολοκλήρωσης. Μια μικρή, αυστηρά προσανατολισμένη σύνθεση μπορεί να προσφέρει την ικανοποίηση ενός ευρήματος που ωριμάζει και αποκαλύπτεται, ενός νοήματος που κλείνει με ακρίβεια – μπορεί όμως, όταν η μορφή μετατρέπεται σε συνταγή, να θυμίζει και ποιητικό χάπι: μια δόση συγκίνησης εδώ, μια έξυπνη ιδέα εκεί, μια εύστοχη ανατροπή παραπέρα – «κι όλα αυτά σε ένα υπέροχο βαλιτσάκι» για να θυμηθούμε εδώ και μια διάσημη διαφήμιση των 90s, έτοιμα να καταναλωθούν χωρίς την περιπέτεια μιας μακρύτερης διαδρομής. Η εικόνα αυτή ασφαλώς αφορά την τυποποίηση μιας δυνατότητας και την επακόλουθη αναγωγή της μορφικής αναγνωρισιμότητας σε αισθητική αναγκαιότητα – όχι, πάντως, γενικά το σύντομο, μονοπυρηνικό ποίημα.

Θα ήταν, μολαταύτα, αφελές να ισχυριστεί κανείς πως η πολυπυρηνικότητα αποτελεί αφ’ εαυτής εχέγγυο αισθητικής επιτυχίας. Η συσσώρευση εικόνων και συμβάντων μπορεί κάλλιστα να συγκαλύπτει μια συνθετική αμηχανία, με τις διαφορετικές τροχιές να διασκορπίζονται δίχως να αναπτύσσουν ουσιαστικές σχέσεις μεταξύ τους. Απαιτείται, επομένως, μια ιδιαίτερη αυστηρότητα: ο ποιητής καλείται να διαχειρίζεται συγχρόνως την εσωτερική πορεία κάθε εστίας, τις συναντήσεις και τις αποκλίσεις της από τις υπόλοιπες και τις μεταμορφώσεις που επιφέρει αυτή η αμοιβαία δραστηριότητα στη συνολική αρχιτεκτονική.

Κλείνοντας, ίσως η κανονιστική χρήση των ήδη γνωστών τρόπων να βρίσκει μιαν απρόσμενα εύγλωττη παραβολή σε ένα φαινόμενο γνωστό στην εντομολογία ως «μυρμηγκόμυλος» (ant mill) σύμφωνα με το οποίο μια ομάδα στρατιωτικών μυρμηγκιών, αποκομμένη από την κύρια πορεία της αποικίας, ενδέχεται να εγκλωβιστεί σε έναν κυκλικό σχηματισμό, ακολουθώντας διαρκώς το χημικό ίχνος των προηγούμενων. Ο τρόπος αυτός προσανατολισμού, κατά κανόνα αποτελεσματικός, μετατρέπεται τότε σε παγίδα: κάθε μυρμήγκι ακολουθεί το προηγούμενο, ενισχύοντας με τη σειρά του το ίχνος της φερομόνης που το κρατά εγκλωβισμένο – η πορεία αναπαράγει αδιάκοπα τον εαυτό της, ώσπου τα μέλη της ομάδας να εξαντληθούν. Ο κοινός κώδικας εξακολουθεί να λειτουργεί, έχοντας αποκοπεί από τον σκοπό που αρχικά εξυπηρετούσε.

Η παραβολή αυτή αναδεικνύει μια παγίδα της παράδοσης: την ευκολία με την οποία η επανάληψη εκλαμβάνεται ως προσανατολισμός – ποιητές που ακολουθούν ποιητές, κριτικοί που αναγνωρίζουν ευκολότερα όσα έχουν ήδη μάθει να αναγνωρίζουν, αναγνώστες που περιμένουν από κάθε νέο έργο την επιβεβαίωση ενός γνώριμου κανόνα. Η έξοδος από τον κύκλο απαιτεί την προθυμία να αλλάζουμε κατεύθυνση όταν ο κοινός κώδικας παύει να φωτίζει το έργο που έχουμε μπροστά μας, να αναζητούμε κάθε φορά τους ιδιαίτερους όρους της συνεννόησης που εκείνο προτείνει.

Αυτό, τελικά, θα ήθελα να υπερασπιστώ: την ελευθερία να αναπτύσσεται ένα ποίημα μέσα από περισσότερες εστίες, χωρίς καθεμιά τους να απολογείται διαρκώς για την απόσταση που τη χωρίζει από έναν προνομιακό άξονα. «Κι άλλοι άλλα σ’ άλλες», για να δανειστούμε έναν ελυτικό στίχο, αναγνωρίζοντας τη δυνατότητα διαφορετικών, συμπληρωματικών προσανατολισμών στην τέχνη της ποίησης. Μερικά ποιήματα μπορούν να αποτελούν έναν κόσμο – άλλα μπορούν να στεγάζουν περισσότερους κόσμους που κοινωνούν και μεταστοιχειώνονται, δίχως να χάνουν την ιδιαίτερη φυσιογνωμία τους. Ένας κόσμος, άλλωστε, δεν χρειάζεται να περιστρέφεται γύρω από ένα σημείο για να είναι κόσμος.

///
[1] Οδυσσέας Ελύτης, «Ρωμανός ο Μελωδός», Εκηβόλος, τχ. 15 & Εν Λευκώ (5η έκδοση συμπληρωμένη, Ίκαρος, Αθήνα 1999), σ. 33-56.
[2] Νίκος Δήμου, «Πρισματική και επίπεδη ποίηση», Χάρτης, τχ. 21-23 (Νοέμβριος 1986), σ. 420-427.
[3] Διονύσης Καψάλης, «Ο Κ. Π. Καβάφης σε ξένη γλώσσα», Η Καθημερινή, 25/05/2004.
[4] Στρατής Πασχάλης, «Ο Ελύτης ως φυλλομάντης», Χάρτης, τχ. 21-23 (Νοέμβριος 1986), σ. 461-464.
[5] Έλενα Κουτριάνου, «Ο Οδυσσέας Ελύτης για την ποίηση: Η συνθετική και η αναλυτική άποψη του ποιήματος», Σύγκριση, τχ. 10 (1999), σ. 96–124, DOI: 10.12681/comparison.11457.
[6] Joseph Frank, The Idea of Spatial Form, Rutgers University Press, 1991.
[7] M. L. Rosenthal και Sally M. Gall, The Modern Poetic Sequence: The Genius of Modern Poetry, Oxford University Press, 1983.
[8] Ανδρέας Κάλβος, «Εἰς Σάμον», Ωδαί, κριτική έκδοση Filippo Maria Pontani, εισαγωγή Κ. Θ. Δημαρά, γλωσσάριο Anna Gentilini, Ίκαρος, Αθήνα 1970.
[9] Στρατής Πασχάλης, «Αποκατάσταση Τοιχογραφίας», Στίχοι ενός άλλου: Ποιήματα 1977–2013, Μεταίχμιο, Αθήνα 2019, σ. 427-446.
[10] Γιάννης Ρίτσος, «Ορέστης», στο Ποιήματα ΣΤ΄: Τέταρτη διάσταση (1956–1972), Κέδρος, Αθήνα 1972, σ. 71-90.
[11] Γιώργος Μπλάνας, «Στασιωτικό Εκατοστό Πεντηκοστό», στο Τα Στασιώτικα, οριστική ψηφιακή έκδοση, 2022, σ. 335-348.
[12] Charles Olson, The Maximus Poems, επιμ. George F. Butterick, University of California Press, Berkeley–Los Angeles 1983.
[13] Νάσος Βαγενάς, «Περί Ύψους», Το Βήμα, 2/4/2026.
///
*
*
*