Day: 20.11.2026

Πρίσματα και μυρμηγκόμυλοι: Με αφορμή τα 115 χρόνια από τη γέννηση του Οδυσσέα Ελύτη

 *

του ΝΙΚΟΥ ΚΩΣΤΑΓΙΟΛΑ

~.~

Στις 2 Νοεμβρίου συμπληρώθηκαν 115 χρόνια από τη γέννηση του Οδυσσέα Ελύτη. Ανάμεσα στις πολλές αφορμές που προσφέρει η επέτειος για μιαν επαναπροσέγγιση του έργου του, θα ήθελα να σταθώ σε μια πτυχή της ποιητικής του σκέψης που, παρά τη σημασία της, μοιάζει να μην έχει εξαντλήσει τις δυνατότητές της: στη διάκριση ανάμεσα στην πρισματική και την επίπεδη έκφραση, όπως διατυπώνεται στο δοκίμιό του για τον Ρωμανό τον Μελωδό, γραμμένο το 1975 και δημοσιευμένο έντεκα χρόνια αργότερα [1].

Η πρισματική έκφραση, σύμφωνα με τον Ελύτη, «κυματούται»: παρουσιάζει προεξοχές και κορυφώσεις, φραστικές μονάδες με ιδιαίτερη ακτινοβολία, όπου τα ηχητικά, νοηματικά και εικονιστικά στοιχεία συνδυάζονται τόσο πυκνά, ώστε η κάθε διατύπωση να διεγείρει έναν ολόκληρο κόσμο συνειρμών και αισθητηριακών προσλήψεων· η επίπεδη, αντιθέτως, αναπτύσσεται μέσα από τη διαδοχή των μερών της, με τη λειτουργία τους να εξαρτάται κυρίως από εκείνη του ολοκληρωμένου ποιητικού οργανισμού. Ο Ελύτης αναγνωρίζει την πρώτη τάση σε ποιητές όπως ο Πίνδαρος, ο Ρωμανός και ο Κάλβος, αποδίδοντας την υποχώρησή της στη νεοελληνική ποίηση, μεταξύ άλλων, στην επίδραση ξένων, κυρίως αγγλοσαξονικών προτύπων και στη γοητεία που άσκησαν ο Καβάφης και ο Σεφέρης.

Η διάκριση αυτή θα αποτελούσε αφορμή για αρκετές συζητήσεις, όχι πάντοτε απαλλαγμένες από την πρόθεση να κριθεί, μαζί με τη θεωρία, και η ποιητική φυσιογνωμία του εμπνευστή της. Ο Νίκος Δήμου επεσήμανε ήδη από το 1986 τον υποκειμενικό χαρακτήρα ανάλογων διχοτομιών [2], οι οποίες συχνά αποκαλύπτουν περισσότερα για τις προτιμήσεις εκείνου που τις διατυπώνει παρά για την ίδια την ποίηση, ενώ ο Διονύσης Καψάλης, εξετάζοντας τη μεταφρασιμότητα του Καβάφη, αμφισβήτησε την ταύτιση της εκφραστικής λιτότητας με την απουσία ιδιαίτερης ποιητικής επεξεργασίας [3]. Ο Στρατής Πασχάλης, στο κείμενό του για τον «Φυλλομάντη» [4], περιέγραψε τη συνήθη μέθοδο σύνθεσης του Ελύτη ως συνένωση πυκνών, αυθύπαρκτων ποιητικών ψηφίδων γύρω από έναν αφηρημένο νοηματικό πυρήνα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, τέλος, η μελέτη της Έλενας Κουτριάνου, η οποία, παρακολουθώντας τις καταβολές και τις μεταμορφώσεις της ελυτικής ποιητικής, ανασυνθέτει τις εικόνες με τις οποίες ο ποιητής επιχείρησε να περιγράψει το έργο τέχνης: το σύμπαν, το ηλιακό σύστημα, τον κρύσταλλο [5].

Οι εικόνες αυτές κάθε άλλο παρά διακοσμητικές είναι. Στη συνθετική του αντίληψη ο Ελύτης νοεί το ποίημα ως ένα είδος ηλιακού συστήματος, όπου οι επιμέρους εικόνες και έννοιες κινούνται γύρω από ένα κεντρικό νόημα, συναναπτυσσόμενο με την ευρύτερη ρυθμική και στροφική οργάνωση, ώσπου η συνολική σύνθεση να επιτύχει την «αυτοδύναμη εξακτίνωσή» της. Στην αναλυτική του αντίληψη, πάλι, διακρίνει περισσότερους λειτουργικούς πυρήνες, παρομοιάζοντάς τους με τα ερυθρά αιμοσφαίρια του ανθρώπινου οργανισμού. Το κρίσιμο χωρίο είναι διαφωτιστικό: «Οι πυρήνες αυτοί δεν είναι κατ’ ανάγκην “εικόνες”· είναι φραστικές μονάδες αυτοδύναμης ακτινοβολίας» – μονάδες οι οποίες επενεργούν αυτοτελώς στον αναγνώστη και, κατά τον ίδιο, συγκρατούν εκ των υστέρων το σύνολο. Η κατά Ελύτη ενότητα του ποιήματος οφείλεται λοιπόν και στη δραστηριότητα των μερών του και όχι αποκλειστικά στην προτεραιότητα ενός προκαθορισμένου κέντρου.

Η Κουτριάνου συνενώνει τις δύο συλλήψεις στην εικόνα ενός ηλιακού συστήματος κρυστάλλων, όπου καθένας ακτινοβολεί, αντανακλά και διαθλά το φως των υπολοίπων, συμπεριλαμβανομένου του κεντρικού. Η οργανωτική προτεραιότητα του τελευταίου, συνεπώς, δεν καταργεί την αμοιβαία επενέργεια των άλλων πυρήνων – ήδη η ελυτική αντίληψη, κατά συρροή ταυτισμένη με την περίφημη (και, κατά βάθος, αρεοπαγιτικών καταβολών) «ηλιακή μεταφυσική», μοιάζει να είναι πολύ συνθετότερη από την απλή υπαγωγή των μερών σε έναν παντοδύναμο ήλιο. Εξάλλου, ο ίδιος αναγνωρίζει τη λειτουργία προεξεχόντων πυρήνων ακόμη και στην οργάνωση των ομηρικών ραψωδιών, πράγμα που δεν επιτρέπει να του αποδώσουμε μιαν αυστηρά περιοριστική αντίληψη της κλίμακας. (περισσότερα…)