*
του ΤΖΟΖΕΦ ΕΠΣΤΑΪΝ
Ὁ Ἔντμουντ Οὐίλσον ὑποστήριζε πὼς τὸ μόνο ποὺ δὲν θὰ μποροῦσε νὰ διαβάζει παίρνοντας τὸ πρωινό του θὰ ἦταν ἕνα βιβλίο τοῦ μαρκησίου ντὲ Σάντ. Ἐγώ, γιὰ διαφορετικοὺς λόγους, δυσκολεύομαι νὰ διαβάσω Φρὰντς Κάφκα μὲ τὸ πρωινό μου. Τὰ τόσα βάσανα, ἡ περιγραφὴ τραυμάτων, ὁ ἀποπροσανατολισμός, ὁ σαδομαζοχισμός, ἡ ἀνεξήγητη σκληρότητα, ἡ ἐμφάνιση τρωκτικῶν, σκαθαριῶν, ὄρνεων καὶ ἄλλων γκροτέσκων πλασμάτων – καὶ ὅλα αὐτὰ μὲ φόντο τὴν ἔσχατη ἀπελπισία. Αὐτὸς δὲν εἶναι προφανῶς ὁ καλύτερος τρόπος ν’ ἀρχίσεις τὴ μέρα σου. Ὁ Κάφκα δὲν ἀποτελεῖ ἰδιαιτέρως ἀνακουφιστικὸ ἀνάγνωσμα οὔτε τὴν ὥρα ποὺ πέφτεις γιὰ ὕπνο.
Ὑποχόνδριος, πάσχων ἀπὸ ἀυπνίες, παράξενος μὲ τὸ φαγητό, ἀναπηρικὰ ἀναποφάσιστος, τρομοκρατημένος ἀπὸ τὴ ζωή, ἐμμονικὸς μὲ τὸν θάνατο, ὁ Φρὰντς Κάφκα μετέτρεψε, ὅσο καλύτερα μποροῦσε, τὶς νευρώσεις του σὲ τέχνη. Ὅπως λέει ἕνας χαρακτήρας στὸ διήγημα τοῦ Ἰσάακ Μπάσεβιτς Σίνγκερ “Ένας φίλος τοῦ Κάφκα’’, ἦταν «homo sapiens στὸν ὕψιστο βαθμὸ τοῦ αὐτοβασανισμοῦ». Ἐντούτοις, ἐξακολουθεῖ νὰ ἐπικρατεῖ εὐρεία συναίνεση ὡς πρὸς τὸ ὅτι εἶναι ἕνας μοντερνιστής δάσκαλος: συγκεκριμένα, ἕνας δάσκαλος κατὰ τὴ μοντερνιστικὴ παράδοση, στεγασμένος στὸ ἴδιο πάνθεον μὲ τὸν Τζόυς, τὸν Πικάσσο, τὸν Στραβίνσκυ, τὸν Μαλλαρμὲ καὶ ἄλλους καλλιτέχνες ποὺ ἔχουν μεταβάλει ριζικὰ τὴ σύγχρονη κατανόηση τοῦ κόσμου.
Ὁ Κάφκα δημιούργησε μιὰ «συσκοτισμένη διαύγεια», ἔγραψε ὁ Ἔριχ Χέλλερ στὸ βιβλίο του γι’ αὐτόν. «Ἡ τέχνη του εἶναι ἡ πιὸ ὀδυνηρὰ καὶ ἐνοχλητικὰ συσκοτισμένη τέχνη», πρόσθεσε, «στὴν ἱστορία τῆς λογοτεχνίας». Νομίζει κανεὶς ὅτι συλλαμβάνει τὸ νόημα τοῦ Κάφκα, ὅμως τὸ συλλαμβάνει ὄντως; Ὅλα μοιάζουν πεντακάθαρα, μὰ εἶναι; Σύμφωνα μ’ ἕναν διάσημο ἀφορισμό του: «Οἱ κρυψῶνες εἶναι ἀμέτρητες, ἡ διαφυγὴ μόνο μία, ὅμως οἱ δυνατότητες διαφυγῆς εἶναι ἐπίσης τόσες ὅσες καὶ οἱ κρυψῶνες». Σύμφωνα μ’ ἕναν ἄλλο ἀφορισμό: «Ἕνα κελλὶ πῆγε νὰ βρεῖ ἕνα πουλί».
Ὅ,τι ἰσχύει γιὰ τοὺς ἀφορισμοὺς τοῦ Κάφκα, ἰσχύει καὶ γιὰ τὶς σύντομες παραβολές του. Οἱ παραβολές, ὅπως ἔγραψε ὁ Βάλτερ Μπένγιαμιν, «δὲν ἐξαντλοῦνται ποτὲ ὡς πρὸς τὶς δυνατὲς ἐξηγήσεις τους. Ἀπεναντίας, ὁ Κάφκα ἔλαβε ὅλες τὶς ἀπαραίτητες προφυλάξεις ἐνάντια στὴν ἑρμηνεία τῶν γραπτῶν του». Ὅποιες κι ἂν ἦταν αὐτὲς οἱ προφυλάξεις, ἀποδείχτηκαν ἀνεπαρκεῖς, ἀφοῦ τὰ ἔργα τοῦ Φρὰντς Κάφκα –πέρα ἴσως ἀπὸ τὴ Βίβλο καὶ τὰ ἔργα τοῦ Σαίξπηρ– ἐνδέχεται νὰ εἶναι τὰ πιὸ ἑρμηνευμένα, ἂν ὄχι ὑπερερμηνευμένα, ἔργα στὴ νεωτερικότητα.
Στὸ τεῦχος τῆς 7ης Σεπτεμβρίου 2012 τοῦ Times Literary Supplement δημοσιεύεται μιὰ κριτικὴ τοῦ Γκάμπριελ Τζοσιποβίτσι γιὰ τὰ πρόσφατα ἔργα περὶ Κάφκα. Μὲ τὸ βιβλίο Franz Kafka: The Poet of Shame and Guilt τοῦ Σάουλ Φρηντλαῖντερ στὸν ἀμφίρροπο ἀγῶνα εἰσέρχεται ἄλλος ἕνας γερὸς ἀθλητής. Ὁ Φρηντλαῖντερ δὲν ἐπαγγέλλεται τον κριτικὸ λογοτεχνίας, εἶναι ἱστορικός. Ἡ σχέση του μὲ τὸν Κάφκα εἶναι ἱστορικὴ καὶ προσωπική. Ἡ οἰκογένειά του, γερμανόφωνη καὶ ἑβραϊκὴ ὅπως καὶ τοῦ Κάφκα, καταγόταν ἀπὸ τὴν Πράγα. Ὁ πατέρας του πῆγε στὸ ἴδιο πανεπιστήμιο μ’ αὐτὸν, ἂν καὶ κάπου δεκαπέντε χρόνια ἀργότερα. Κι ὅπως ὁ Κάφκα ἔχασε τὶς τρεῖς ἀδερφές του, ὁ Φρηντλαῖντερ ἔχασε τοὺς γονεῖς του στὰ ναζιστικὰ στρατόπεδα.
Ὁ Φρηντλαῖντερ γνωρίζει καλὰ τὶς ἀντιτιθέμενες θεωρίες γιὰ τὸ περιορισμένο σὲ ὄγκο ἔργο τοῦ Κάφκα, τὸ ὁποῖο περιλαμβάνει τρία ἀνολοκλήρωτα μυθιστορήματα, κάτι παραπάνω ἀπὸ εἴκοσι σημαντικὰ διηγήματα, μιὰ συλλογὴ ἀπὸ παραβολὲς καὶ σύντομα ἀποσπασματικὰ ἔργα, ἡμερολόγια, συλλογὲς ἐπιστολῶν (πολλὲς σὲ ἐρωμένες του ποὺ δὲν παντρεύτηκε), καθὼς καὶ τὴν περίφημη Ἐπιστολὴ στὸν πατέρα, τὴν ὁποία δὲν ἔστειλε ποτέ. Στὸ μικρό του βιβλίο ὁ Φρηντλαῖντερ πηγαινοέρχεται μεταξὺ ζωῆς καὶ ἔργου τοῦ συγγραφέα σὲ μιὰ προσπάθεια νὰ ἐξηγήσει τὴ σπουδαιότητά του. Δὲν ἀμφισβητεῖ τὸ μεγαλεῖο του, ἂν καὶ ἀντιστέκεται στὸν πειρασμὸ νὰ ὁρίσει σὲ τί ἀκριβῶς αὐτὸ συνίσταται. (περισσότερα…)
