Το λιμάνι της Aττάλειας το 1840, με μέρος των τειχών της, σε χαρακτικό από το έργο των W. H. Bartlett – Th. Allom, Voyage en Syrie et dans I’Asie Mineure.

~.~

ΓΡΑΦΕΣ ΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ #21
Εκλογή κειμένων-Επιμέλεια στήλης
ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΛΛΗΣ

«Καὶ καινὸν οὐδέν, εἰ λαλεῖ σοι καὶ τάφος· ἡ γὰρ γραφὴ κράζοντας οἶδε τοὺς λίθους»: οι στίχοι αυτοί του Θεόδωρου Πρόδρομου, του Βυζαντινού ποιητή του 12ου αιώνα, μας θυμίζουν ότι ο γραπτός λόγος έχει τη δύναμη να κάνει ακόμα και τις πέτρες να μιλούν. Η αρχαιότητα μας κληροδότησε χιλιάδες επιγραφές σε λίθο, με ποικίλο περιεχόμενο. Κατά τους χρόνους της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, της κοινώς γνωστής ως Βυζάντιο, ο αριθμός τους μπορεί να μειώθηκε αισθητά, δεν έπαυσαν όμως να είναι παρούσες και δεν υστερούν ούτε ως ιστορικά τεκμήρια, ούτε ως μνημεία της γλώσσας και της λογοτεχνίας της περιόδου. Η μικρή εκλογή που αναπτύσσουμε εδώ, στοχεύει στο να κάνει ευρύτερα γνωστές τις βυζαντινές επιγραφές των μεσαιωνικών χρόνων, μέσα από μια επιλογή κειμένων διαφόρων ειδών, προερχόμενων από διαφορετικές περιοχές της αλλοτινής βασιλείας των Ρωμαίων.

~.~

Ο παγγάληνος Λέων και ο γλυκύς Κωνσταντίνος

Στον κήπο του Αρχαιολογικού Μουσείου της Αττάλειας –ή αλλιώς Antalya, στα τουρκικά– βρίσκεται ανάμεσα σε άλλα αρχαία και βυζαντινά μάρμαρα μία μεγάλη επιγραφή που άλλοτε ήταν τοποθετημένη στα τείχη της πόλης. Κτισμένη στον μυχό του ομώνυμου κόλπου, η Αττάλεια υπήρξε επί αιώνες το σπουδαιότερο λιμάνι του Βυζαντίου στις νοτιοδυτικές ακτές της Μικράς Ασίας, στην αρχαία Παμφυλία. Τα βυζαντινά της τείχη που σώζονται μέχρι σήμερα σε αρκετή έκταση, περιβάλλουν την παλαιά πόλη, το Kale (κάστρο) ή Kaleiçi. Εκεί, ανάμεσα σε πολλά σπίτια και εκκλησίες των Ρωμιών Ατταλειωτών που έφυγαν για την Ελλάδα με την Ανταλλαγή του 1923, δεσπόζουν τα ερείπια του μεγάλου βυζαντινού ναού της πόλης, γνωστού ως Cumanin Camii. Έξω από τα τείχη απλώνεται η σύγχρονη Antalya, γιγαντωμένη και παραδομένη στην τουριστική βιομηχανία.

Η βυζαντινή Αττάλεια ήταν εμπορικός κόμβος και κρίσιμης σημασίας βάση του βυζαντινού στόλου. Επί των ημερών του αυτοκράτορα των Ρωμαίων Λέοντος ΣΤ΄ του Σοφού, του δεύτερου της δυναστείας των Μακεδόνων, η οχύρωση της ενισχύθηκε με έναν επιπλέον περίβολο. Αυτό ακριβώς μαρτυρά η επιγραφή που απόκειται σήμερα στο μουσείο και εντάσσεται στη μακρά σειρά των βυζαντινών επιγραμμάτων που συνέθεσαν γνωστοί και άγνωστοι ποιητές, για να πανηγυρίσουν την οικοδόμηση κάστρων, πύργων και πυλών. Το επίγραμμα της Αττάλειας είναι γραμμένο σε δωδεκασύλλαβο μέτρο, με κεφαλαία γράμματα:

☩ Ἀεὶ προνοίᾳ πατρικῇ κεχρημένος
ὡς οἷα τέκνοις πᾶσι τοῖς ὑπηκόοις
ὁ παγγάληνος εὐσεβὴς αὐτοκράτωρ
Λέων σὺν ὑιῷ τῷ γλυκεῖ Κωνσταντίνῳ
καὶ πάντα πράττειν συμπαθῶς εἰθισμένος
ὡς τῆς ἁπάντων φροντίσαι σωτηρίας·
καὶ τήνδε σῳζων τὴν φιλόχριστον πόλιν
σοφῶς κατωχύρωσε τείχει δευτέρῳ
δεικνὺς ἑαυτῆς μᾶλλον ἀσφαλεστέραν
ἐχθρῶν τε πάσης μηχανῆς ἀνωτέραν·
καὶ χεὶρ μεν ἡ μόναρχος ἔργου προστάτις
ὡς καὶ χορηγὸς τῶν καλῶν καὶ δεσπότις·
Εὐφήμιος δε τοῦ κράτους μυστογράφος
θερμῶς ὑπουργῶν εὐφυὴς ἐπιστάτης.

(περισσότερα…)

Ο κτιστός οβελίσκος του Ιπποδρόμου της Κωνσταντινούπολης, όπως διατηρείται σήμερα στο At Meydanı.

~.~

ΓΡΑΦΕΣ ΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ #15
Εκλογή κειμένων-Επιμέλεια στήλης
ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΛΛΗΣ

«Καὶ καινὸν οὐδέν, εἰ λαλεῖ σοι καὶ τάφος· ἡ γὰρ γραφὴ κράζοντας οἶδε τοὺς λίθους»: οι στίχοι αυτοί του Θεόδωρου Πρόδρομου, του Βυζαντινού ποιητή του 12ου αιώνα, μας θυμίζουν ότι ο γραπτός λόγος έχει τη δύναμη να κάνει ακόμα και τις πέτρες να μιλούν. Η αρχαιότητα μας κληροδότησε χιλιάδες επιγραφές σε λίθο, με ποικίλο περιεχόμενο. Κατά τους χρόνους της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, της κοινώς γνωστής ως Βυζάντιο, ο αριθμός τους μπορεί να μειώθηκε αισθητά, δεν έπαυσαν όμως να είναι παρούσες και δεν υστερούν ούτε ως ιστορικά τεκμήρια, ούτε ως μνημεία της γλώσσας και της λογοτεχνίας της περιόδου. Η μικρή εκλογή που αναπτύσσουμε εδώ, στοχεύει στο να κάνει ευρύτερα γνωστές τις βυζαντινές επιγραφές των μεσαιωνικών χρόνων, μέσα από μια επιλογή κειμένων διαφόρων ειδών, προερχόμενων από διαφορετικές περιοχές της αλλοτινής βασιλείας των Ρωμαίων.

~.~

Τὸ τετράπλευρον θαῦμα τῶν μεταρσίων

Το σημερινό At Meydanı —η πλατεία των αλόγων— της Κωνσταντινούπολης, καλύπτει  μεγάλο μέρος της θέσης όπου βρισκόταν άλλοτε ο Ιππόδρομος της βυζαντινής πρωτεύουσας, δίπλα στο Μέγα Παλάτιον και την Αγία Σοφία. Στο κέντρο της πλατείας παραμένουν ακόμη στη θέση τους τρία μνημεία που κοσμούσαν τη spina —τη νησίδα ή εύριπο— του στίβου των αρματοδρομιών: ο αρχαίος αιγυπτιακός οβελίσκος που τοποθετήθηκε εδώ το έτος 390, επί  Θεοδοσίου του Α΄, η χάλκινη στήλη των όφεων από τον τρίποδα που αφιέρωσαν οι ελληνικές πόλεις στο μαντείο των Δελφών μετά τα Περσικά, και ο λεγόμενος κτιστός οβελίσκος. Ο τελευταίος θα μας απασχολήσει εδώ για την επιγραφή της ανακαίνισής του.

Ο κτιστός οβελίσκος ιδρύθηκε στο νότιο άκρο της spina του Ιπποδρόμου, την εποχή που στήθηκε ο αιγυπτιακός ή λίγο νωρίτερα. Σε αντίθεση με αυτόν, που έχει λαξευτεί σε σκληρό γρανίτη, ο δεύτερος οβελίσκος είναι δομημένος με μεγάλους ορθογώνιους λίθους — εξ ου και κτιστός ή örme (πλεκτός) στα τουρκικά. Το συνολικό του ύψος ανέρχεται στα 32 μέτρα, όσο ακριβώς εκείνο του αιγυπτιακού οβελίσκου του Λατερανού στην Παλαιά Ρώμη. Η βάση του βρίσκεται τώρα δύο περίπου μέτρα χαμηλότερα από το επίπεδο της πλατείας, καθώς τα ιζήματα της ιστορίας έχουν ανυψώσει το έδαφος. (περισσότερα…)