*

του ΚΙΜΩΝΑ ΒΕΛΙΤΖΑΝΙΔΗ

~.~

Ο Ραλφ Γουίντερτον ήταν ένας νέος μαθηματικός που έπασχε από αϋπνίες και μελαγχολία. Τον βασάνιζαν ιδιαίτερα, ίσως να είχε διαγνωστεί ως διπολικός σήμερα. Οι συμφοιτητές και συνάδελφοί του τον περιέγραφαν ως δύσκολο άνθρωπο και “somewhat disoriented in his senses”. Αναζήτησε μια διέξοδο στην μελέτη της ιατρικής, όμως ο υποτιθέμενος δύσκολος χαρακτήρας του και ορισμένες ομιχλώδεις θεολογικές διαφορές στάθηκαν εμπόδιο στο να λάβει το πτυχίο του από το King’s College του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ. Χρειάστηκε η μεσολάβηση του αρχιεπισκόπου της Καντερβουρίας, Ουίλλιαμ Λωντ, ο οποίος υπήρξε θαυμαστής του έργου του Γουίντερτον για να ξεπεραστεί αυτός ο τυπικός σκόπελος.

Ας σημειωθεί παρενθετικώς πως ο Λωντ ήταν από τις σημαντικότερες προσωπικότητες στην πολυετή θρησκευτική και πολιτική σύγκρουση που ιστορικά αποκαλούμε Αγγλικό Εμφύλιο. Καρατομήθηκε από τους πουριτανούς κοινοβουλευτικούς το 1645, τέσσερα περίπου χρόνια πριν από τον αποκεφαλισμό του βασιλιά Καρόλου Α΄. Δεν είναι ευρύτερα γνωστό ότι ο Λωντ υπήρξε επίσης ο κινητήριος μοχλός στην σύντομη σύγκλιση της αγγλικανικής με την ελληνορθόδοξη εκκλησία. Υπήρξε συνομιλητής των πατριαρχών Αλεξάνδρειας, Μητροφάνη Κριτόπουλου, και Κωνσταντινούπολης, Κύριλλου Λούκαρι, οι οποίοι διέβλεπαν στην συνεργασία των δυο εκκλησιών μια ισχυρoποίηση της αντικαθολικής τους συμμαχίας, αλλά και μια ευκαιρία για μεταρρύθμιση της ορθόδοξης εκκλησίας σε καλβινιστικά πρότυπα, εγγύτερα στις πεποιθήσεις του ίδιου του Λούκαρι. Πέρα από τις έντονες θεολογικές διαφωνίες, η προσέγγιση του Λούκαρι προκάλεσε την αντίδραση των πρεσβευτών της Γαλλίας και της Ρωσίας στον οθωμανικό θρόνο, οι οποίοι επ’ ουδενί δεν ήθελαν την ενίσχυση της αγγλικής επιρροής. Έτσι, διέδωσαν πληροφορίες περί δήθεν υποκίνησης από τον πατριάρχη επαναστατικών ζυμώσεων των Ελλήνων και ο Λούκαρις συνελλήφθη και στραγγαλίστηκε το 1638, προοικονομώντας –τρόπον τινά– το τέλος του Άγγλου ομολόγου του.

Το σύντομο αυτό επεισόδιο της αγγλοελληνικής θεολογικής σύμπλευσης παρουσιάζει τρομερό ενδιαφέρον, όμως ας μου επιτραπεί να επιστρέψω στον Γουίντερτον. Ήδη από τα φοιτητικά του χρόνια, είχε ολοκληρώσει την κριτική έκδοση και μετάφραση στα λατινικά των Αφορισμών του Ιπποκράτη (με το περίφημο εναρκτήριο «Ὁ βίος βραχὺς, ἡ δὲ τέχνη μακρὴ»). Το βιβλίο αυτό αναγνωρίστηκε ως μνημειώδες έργο και οδήγησε στην εκλογή του ως καθηγητή της ιατρικής, στην έδρα Regius του Καίμπριτζ, το 1635.

Δυστυχώς, ο Γουίντερτον επιβεβαίωσε με τραγικό τρόπο το αρχαίο απόφθεγμα, καθώς έφυγε από την ζωή έναν χρόνο αργότερα, σε ηλικία μόλις 36 ετών. Κατέλιπε, όμως, διόλου ευκαταφρόνητο έργο, υπηρετώντας την επίστημη και την τέχνη του. Θα σταθώ εδώ σε μια άλλη δουλειά του ως ελληνιστή, στην έκδοση του των Ελλασόνων Ελλήνων ποιητών, μια ανθολόγηση ποιητών με παράλληλη λατινική μετάφραση. Οι ποιητές, βέβαια, δεν είναι πάντοτε ελλάσονες, ο Γουίντερτον λ.χ. ανθολογεί εκτενώς Ησίοδο, με δικά του, ενδιαφέροντα σχόλια. Το βιβλίο κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις του Καίμπριτζ τo 1635. Βρέθηκε στα χέρια μου σε μία ανατύπωση του 1677, από όπου αντλώ και τις φωτογραφίες.

Θα επανέλθω κάποια στιγμή σε αυτό το κομψό μετα-παλαίτυπο και στις ιστορίες που κρύβει το συγκεκριμένο αντίτυπο, όμως για την ώρα θέλω να σταθώ στα ποιήματα των φωτογραφιών. Πρόκειται για τα λεγόμενα τεχνοπαίγνια, ποιήματα δηλαδή συντεθειμένα με τέτοιο τρόπο ώστε οι στίχοι τους να σχηματίζουν μια ζωγραφική παράσταση του θέματός τους. Τα συγκεκριμένα στιχουργήματα συνέθεσε ο Σιμίας ο Ρόδιος, δεξιοτέχνης του είδους από τον 3^ο π.Χ. αιώνα. Όπως βλέπετε στις φωτογραφίες, γράφει για το αυγό (ᾠόν),

*

*

το τσεκούρι (πέλεκυς)

*

*

και τα φτερά του Έρωτα (πτερύγια τοῦ Ἔρωτος).

*

*

Μπορείτε να αναζητήσετε τα πλήρη κείμενα και τις μεταφράσεις για αυτά τα τεχνοπαίγνια. Ξεχωρίζω εδώ το ένα απ’ τα φτερά του έρωτα, υποθέτω το αριστερό έτσι όπως έχει τυπωθεί στην έκδοση Γουίντερτον (η οποία σημειωτέον περιέχει αρκετά λάθη, που εδώ διορθώνονται):

Χάους δέ,
οὔτι γε Κύπριδος παῖς
ὠκυπέτας οὐδ᾿ Ἄρεος καλεῦμαι·
οὔτι γὰρ ἔκρανα βίᾳ, πραϋλόγῳ δὲ πειθοῖ·
εἶκε δέ μοι γαῖα, θαλάσσας τε μυχοί, χάλκεος οὐρανός τε·
τῶν δ᾿ ἐγὼ ἐκνοσφισάμαν ὠγύγιον σκᾶπτρον, ἔκρινον δὲ θεοῖς θέμιστας.

[Γοργόφτερο παιδί του Χάους με φωνάζουν, κι όχι της Αφροδίτης και του Άρη τέκνο, μιας και δεν εξουσιάζω δια της βίας, αλλά με την γλυκιά πειθώ. Σε εμένα υποτάχθηκαν η γη, τα βάθη της θάλασσας και τα λαμπρά ουράνια. Από εκείνους έκλεψα το πανάρχαιο σκήπτρο και υπαγόρευσα στους θεούς τους νόμους τους.]

Νομίζω πρόκειται για μια εντυπωσιακή αποτύπωση της καθολικής δύναμης του Έρωτα, που στηρίζεται όμως στην διαλεκτική, όχι στην ωμή βία.

Η ποιητική αυτή παράδοση των τεχνοπαιγνίων συνεχίστηκε, βέβαια. Έτσι, λοιπόν, έχουμε τα carmina figurata στον λατινικό μεσαίωνα (βλέπετε εδώ τον υπέροχο κύκνο από γαλλικό χειρόγραφο),

*

*

την ισλαμική καλλιγραφία των ιερών προσώπων (εν προκειμένω, η οικεία παράσταση του Αλί ως τίγρη, συναποτελούμενου από τα σχετικά χωρία του Κορανίου),

*

*

και την βυζαντινή μεταποιητική γραμματεί. Επισυνάπτω την σχολιασμένη από τον λόγιο της παλαιολόγειας περιόδου, Μανουήλ Όλοβολο, εκδοχή της «Σύριγγας» του Θεόκριτου, εικονογραφημένη με τον Θεόκριτο και τον Πάνα ως παραστάτες. Τυπικό δείγμα υστεροβυζαντινής μετα-αφήγησης γεμάτης με λαβυρινθώδη λογοπαίγνια, που θα ζήλευε και ο πλέον ταλαντούχος Μεταμοντέρνος.

*

*

Πιο κοντά στο σήμερα, θα συναντήσουμε φυσικά τα περίφημα calligrames του Γκυγιώμ Απολλιναίρ (όπως αυτό το ποιητικό πορτραίτο της ερωμένης του, Λουίζ ντε Κολινύ-Σατιγγιόν),

*

*

από τα οποία εμπνεύστηκε και ο Σεφέρης τα δικά του καλλιγραφήματα. Αντλώ την παιγνιώδη αφιέρωση στην σύζυγό του, Μαρώ, από το Ημερολόγιο Καταστρώματος Β΄.

*

*

Δεν μπορώ να γνωρίζω αν η ενασχόληση με τα τεχνοπαίγνια έδωσε λίγη χαρά στην μελαγχολική ύπαρξη του Ραλφ Γουίντερτον. Ελπίζω, όμως, εσείς να τα απολαύσατε. Άλλωστε, όλοι μας είμαστε παιδιά του Χάους και του παντοδύναμου Έρωτα, κι έχουμε ανάγκη από παιχνίδια.

Αναδημοσίευση από τη σελίδα του συγγραφέα στο facebook.

*