Μια σπουδαία ανθολογία

της ΔΗΜΗΤΡΑΣ Γ. ΜΠΕΧΛΙΚΟΥΔΗ

Χαίρε, ω χαίρε, Ελευθεριά! Ο Αγώνας του 1821 στην ελληνική και ξένη ποίηση. Ανθολογία, Ανθολόγηση: Θανάσης Γαλανάκης – Μάνος Κουμής, Έρευνα υλικού, γενική φιλολογική επιμέλεια, υπομνηματισμός: Θανάσης Γαλανάκης, Κοσμήματα, επεξηγηματικά υπομνήματα: Ηρώ Νικοπούλου, Αθήνα, Τράπεζα Πειραιώς – Ίδρυμα Τάκης Σινόπουλος 2021.

Στα τόσα βιβλία που κυκλοφόρησαν τα τελευταία δύο χρόνια με αφορμή τη συμπλήρωση διακοσίων χρόνων από την Επανάσταση του 1821 -μεταξύ των οποίων και αξιόλογες προτάσεις ανθολόγησης νεοελληνικής ποίησης σχετικής με το γεγονός- έρχεται να προστεθεί ένας εμβληματικός τόμος 967 σελίδων, ένας τόμος-περιέκτης ελληνικής και ξένης ποίησης αναφερόμενης στον Αγώνα του 1821. Πρόκειται για μια σπουδαία ανθολογία -οι λόγοι θα εξηγηθούν στη συνέχεια- που εκδόθηκε από την Τράπεζα Πειραιώς και το Ίδρυμα Τάκης Σινόπουλος.

Η ανθολόγηση των περιεχομένων πραγματοποιήθηκε από τους φιλολόγους Θανάση Γαλανάκη και Μάνο Κουμή, ο πρώτος μάλιστα εργάστηκε στην έρευνα, τον υπομνηματισμό και τη φιλολογική επιμέλεια του τόμου. Τα κοσμήματα επέλεξε η εικαστικός Ηρώ Νικοπούλου, η οποία συνέθεσε και τα επεξηγηματικά τους υπομνήματα, που απαντώνται στο εικονογραφικό παράρτημα κοσμημάτων (σσ. 939-951).Το έργο αυτό είναι αφιερωμένο «στη μνήμη όλων εκείνων, Ελλήνων και Ξένων, που αγωνίστηκαν για την Ελευθερία της Ελλάδας», αφιέρωση λιτή και περιεκτική. Τα προλογικά σημειώματα των Γεωργίου Χατζηνικολάου, Προέδρου Διοικητικού Συμβουλίου της Τράπεζας Πειραιώς, Χρήστου Μεγάλου, Διευθύνοντος Συμβούλου της Τραπέζης, Ξάνθου Μαϊντά, Προέδρου του “Ιδρύματος Τάκης Σινόπουλος” και των ανθολόγων προσφέρουν στον αναγνώστη επαρκέστατη πληροφόρηση σχετικά με τους στόχους και τη λογική  σχεδιασμού και υλοποίησης του φιλόδοξου αυτού εγχειρήματος.

Ένας αληθινός πνευματικός θησαυρός εμπεριέχεται στις σελίδες του τόμου, ποιήματα της δημοτικής και λόγιας ελληνικής γραμματείας, αλλά και ξένη ποίηση-έκφραση του φιλελληνισμού στον απελευθερωτικό αγώνα του ’21. Αξίζει να σημειωθεί η ποιητική πολυφωνία, που αναμφίβολα αποτελεί πλούτο για τη συλλογή, με δεδομένο το ότι συνυπάρχουν μείζονες και ελάσσονες ποιητές, με κριτήριο πάντα την ποιότητα, ποιητικές φωνές του 19ου αλλά και του 20ου αιώνα, ποιητές γνωστοί και άγνωστοι, ποιήματα με διαφορετική ιδεολογική αφετηρία, άλλα αμιγώς εθνικοπατριωκά, άλλα με κριτική στάση απέναντι σε γεγονότα ή χειρισμούς της επανάστασης, άλλα που απλώς καταγράφουν χωρίς κριτικές επισημάνσεις τα κακώς κείμενα. Κατ΄ αυτόν τον τρόπο, η ανθολογία δεν στοχεύει επ’ ουδενί να δημιουργήσει μια αγιογραφία της επανάστασης του ’21 επιλέγοντας μόνο υμνητικές ποιητικές φωνές, αλλά να αποδώσει μια κατά το δυνατόν ολοκληρωμένη εικόνα της, συμπεριλαμβάνοντας πολλές και διαφορετικές αποχρώσεις στην αποτύπωσή της, στόχο τον οποίο και επιτυγχάνει.  Έτσι, η συλλογή συνιστά μια έξοχη “τοιχογραφία” προσώπων, γεγονότων, τάσεων, ιδεολογιών, διαθέσεων. Στο σημείωμα του επιμελητή παρουσιάζεται η δομή του έργου, τα κριτήρια κατάταξης των ανθολογημένων ποιητών και γενικότερα επεξηγείται επαρκώς η όλη λογική της ανθολόγησης.

Είναι εξαιρετικά διαφωτιστικά για τον αναγνώστη τα γλωσσικά και πραγματολογικά υπομνήματα μετά από κάθε ανθολογημένο ποίημα, τα σύντομα βιογραφικά σημειώματα των συγγραφέων, ο κατάλογος των παρατιθέμενων πηγών από τις οποίες αντλήθηκαν, αλλά και βιογραφικά στοιχεία ηρώων της επανάστασης καθώς επίσης και οι ουσιαστικές πληροφορίες που φωτίζουν την ανάγνωση ανθολογημένων ποιημάτων. Η χρήση του πολυτονικού  είναι μια ακόμη αρετή του τόμου.

Η Ανθολογία εκκινεί από τη Δημοτική ποίηση. Στην ενότητα περιέχονται ποιήματα αναφερόμενα στους αρματολούς και κλέφτες και τη ζωή τους, σε ευρέως γνωστές ηρωικές μορφές του αγώνα (Ανδρούτσος, Κατσαντώνης, Νικηταράς, Μπότσαρης, Καραϊσκάκης, Διάκος) Σε αρματολούς που έδρασαν στην προ της επανάστασης περίοδο όπως οι αρματολοί Ζήδρος και Γιάννης Σταθάς στα ομώνυμα ποιήματα. Δεν λείπουν ποιήματα που υμνούν γυναίκες ηρωίδες, όπως η Μόσχω και η Δέσπω και μέσω αυτών τους αγώνες των Σουλιωτών. Σημαντικά τα επεξηγηματικά παραθέματα στο σύνολό τους και μάλιστα εκείνα που συνδέουν πρόσωπα και γεγονότα με τα ιστορικά γεγονότα που υπήρξαν η αφετηρία τους με δεδομένες, συχνά, τις περιοχές όπου τα ποιήματα απαντώνται: Ήπειρος, Θεσσαλία, Λειβαδιά, Άγραφα, Πήλιο.

Στη συνέχεια παρατίθενται ποιήματα του πρωτομάρτυρα της ελληνικής επανάστασης Ρήγα Φεραίου, του Ζακυνθίου Δημητρίου Γουζέλη, που μάλιστα μετείχε στην επανάσταση, του πολιτικού και λογίου, αλλά και Φιλικού Ιακωβάκη Ρίζου Νερουλού-λόγιο και το ύφος της ποίησής του-, απόσπασμα από την τραγωδία του παρόντος στην καταστροφή των Ψαρών Θεόδωρου Αλκαίου, Θάνατος του Μάρκου Μπότσαρη – Τραγωδία εις πράξεις τρεις. Παρατίθενται, επίσης, αφιερωμένα στην ηρωική Έξοδο, αποσπάσματα από το ποίημα του Γεωργίου Σερούιου Κείου “Τη σεπτή σκιά του μεγαλωνύμου και μεγαλοδόξου Μεσολογγίου” και από το έμμετρο θεατρικό έργο της Αντωνούσας Καμπουράκη Η Έξοδος του Μεσολογγίου. Η ενδεικτική παράθεση των παραπάνω αποσκοπεί στην απεικόνιση της ποικιλίας ποιητικού λόγου και εκπροσώπων αυτού, πανταχόθεν προερχομένων.

Η εξαιρετικά εύστοχη επιλογή των ανθολόγων να χωρίσουν “τη νεοελληνική ποιητική παραγωγή σε χρονολογικές/γραμματολογικές ενότητες, καταρτίζοντας πίνακες τόσο των επιφανέστερων όσο και των λιγότερο γνωστών ποιητών της εκάστοτε περιόδου” προσφέρει στον αναγνώστη μια ευκαιρία να “ξεφυλλίζει” νοερά, κατά τη μελέτη του έργου, την ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Είναι επίσης ενδιαφέρον για τον αναγνώστη το ότι ανάμεσα στις κορυφαίες ποιητικές μορφές του Ανδρέα Κάλβου και του Διονυσίου Σολωμού, των οποίων έχει κάποια γνώση από τη σχολική του παιδεία, έχει την ευκαιρία να γνωρίσει για παράδειγμα τον Κοζανίτη Γεώργιο Λασσάνη, Φιλικό και πολεμιστή στο Δραγατσάνι, διαβάζοντας απόσπασμα από το θεατρικό του έργο Ελλάς, όπου εξαίρει τη φιλοπατρία και καυτηριάζει την “μυσαρά εμφύλιο διχόνοια”.

Ανθολογούνται ακολούθως οι Φαναριώτες, που ήρθαν στην Ελλάδα  φέροντες το εθνικό πνεύμα, συγκινημένοι, από ένα σημείο και μετά, με τον γαλλικό ρομαντισμό.Σε συνδυασμό με τη λογιοσύνη τους συμβάλλουν με τον δικό τους τρόπο στην πνευματική συγκρότηση του νέου ελληνικού κράτους: Αλέξανδρος και Παναγιώτης Σούτσος, Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής. Και άλλοι της ίδιας περιόδου όπως για παράδειγμα ο Γεώργιος Ζαλοκώστας από το Συρράκο, η πατριωτική ποίηση του οποίου υμνεί μεγάλα γεγονότα και κορυφαία πρόσωπα του αγώνα.

Οι ποιητές εκπρόσωποι της Επτανησιακής, της Αθηναϊκής  και της Νέας Αθηναϊκής Σχολής είναι παρόντες, βεβαίως, στον τόμο και ανάμεσά τους οι ιταλοσπουδαγμένοι επτανήσιοι Τερτσέτης και Ζαλοκώστας και ο σημαντικός Λευκαδίτης υμνητής του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα Αριστοτέλης Βαλαωρίτης. Ακολουθούν εκπρόσωποι της γενιάς του 1880, ο Κωστής Παλαμάς, και βέβαια έπονται Κρυστάλλης, Βάρναλης, Σικελιανός, Παπατσώνης, Καρυωτάκης, Σεφέρης, Εμπειρίκος, Ρίτσος, Καββαδίας, Ελύτης, Καρούζος, Χριστιανόπουλος, Κούσουλας και άλλοι γνωστοί ή λιγότερο γνωστοί.

Η ανθολόγηση προχωρεί στους νεότερους, ακολουθούν οι ποιητές και ποιήτριες -οι γυναικείες φωνές δεν λείπουν σε όλη την ανθολογία- της γενιάς του ’70 καθώς και ποίηση που δημοσιεύεται προς το τέλος του 20ού αιώνα. Αξίζει να προσεχθεί από τον αναγνώστη η πρόσληψη του αγώνα του ’21 από τη νεότερη ποίηση. Όποιες τάσεις κι αν εγγράφονται στην ποικιλία των εκφάνσεών τους στη νεότερη αυτή ποίηση, υμνητικές ή απλώς υπαινικτικές, συνδεδεμένες με γεγονότα της νεότερης ιστορίας ή μη, αναφορές ευφρόσυνες ή εκφράσεις λύπης ή ματαίωσης  που απορρέουν από το εκάστοτε “παρόν”, είναι φανερό πως ο αγώνας του ’21, οι ηρωικές μορφές που τον υπηρέτησαν, οι  νικηφόρες αλλά και οι οδυνηρές στιγμές του είναι χαραγμένες βαθιά στις ψυχές των ποιητών μας, αφού το χρέος  ή η ανάγκη τους να  μιλήσουν για όλα αυτά είναι η δύναμη και η ώθηση που γεννά τα ποιήματά τους.

Στη δεύτερη ενότητα του τόμου, όπου και ανθολογείται η ξένη ποίηση, ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να έλθει σε επαφή με μια σειρά ποιημάτων που διέδωσαν την Ελληνική Επανάσταση στον κόσμο και ενίσχυσαν την ιδέα του φιλελληνισμού. Γάλλοι, Γερμανοί, Ιταλοί, Ρώσοι, Άγγλοι, από τον Γκαίτε, τον Σέλλεϋ, τον  Λόρδο Βύρωνα, και άλλους λιγότερο γνωστούς, εμπνευσμένοι από το αρχαιοελληνικό ιδεώδες εκφράστηκαν με πάθος για τον υπέρ πάντων αγώνα και τις θυσίες των Ελλήνων για την ελευθερία.

Κλείνοντας το σημείωμα αυτό και στο όνομα των απλών ανθρώπων του λαού μας που έδωσαν ζωή, πνοή και υπόσταση στην Επανάσταση του 1821, επικαλούμαι την καταληκτική παράγραφο ενός ποιήματος  σε πεζό λόγο του Νίκου Αντωνάκου, που ανθολογείται στον τόμο:

Υπάρχουν κι οι μικροί θεοί οπού δεν απαιτούν πίστη, αλλ’ είναι οι ίδιοι στον άνθρωπο πιστοί και τον φυλάνε με τον λόγο τους, χωρίς τις προσευχές και δίχως παρακλήσεις -οι ποιητές θεοί- που ούτε γράφουν ούτε και σβήνουν αμετάκλητα, αλλά κρατούνε την ανθρώπινη ουσία αχάλαστη μες στους καιρούς, και κάθε τόσο, με τρόπο θαυμαστό, την μεταλαμπαδεύουν σε λίγους φωτισμένους που μεσ’ από την ίδια γλώσσα εκείνοι μας παιδαγωγούν και μας ανάγουν… 

ΔΗΜΗΤΡΑ Γ. ΜΠΕΧΛΙΚΟΥΔΗ

*