Η καζαντζακική Οδύσσεια στη γλώσσα του Δάντη (1/2)

Δεν είναι συνηθισμένο πράγμα η ενθουσιώδης υποδοχή στο εξωτερικό ενός έργου της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Όμως η πρόσφατη έκδοση της καζαντζακικής Οδύσσειας μεταφρασμένης στα ιταλικά από τον Νικόλα Κροτσέττι (Nikos Kazantzakis, Odissea, Introduzione e traduzione di Nicola Crocetti, Crocetti Editore, Νοέμβριος 2020) έτυχε τέτοιας, τόσο από την κριτική της γειτονικής χώρας όσο και από το ευρύ αναγνωστικό κοινό. Το μικρό αφιέρωμα του Νέου Πλανόδιου στο εκδοτικό αυτό γεγονός αποτελείται από δύο μέρη. Στο παρόν πρώτο, η Μαρία Φραγκούλη καταγράφει την απήχηση της κυκλοφορίας της Odissea και μεταφράζει ενδεικτικά το κριτικό σημείωμα με το οποίο την δεξιώθηκε η εφημερίδα Repubblica. Στο δεύτερο, ο μεταφραστής Νικόλα Κροτσέττι συζητά με τον Κώστα Κουτσουρέλη για το μεγάλο του εγχείρημα.    

 

~.~

Η Οδύσσεια δεν τελειώνει με τον Όμηρο

του ΜΑΤΤΕΟ ΝΟΥΤΣΙ [1]

Μετάφραση: Μαρία Φραγκούλη

Χρησιμοποιούμε πολύ συχνά τη λέξη «αριστούργημα». Θα έπρεπε αντιθέτως να τη χρησιμοποιούμε με φειδώ, όπως γίνεται με τα πράγματα που στ’ αλήθεια γλυκαίνουν την ψυχή. Διότι δεν απαντούν τόσο συχνά πράγματα που στ’ αλήθεια γλυκαίνουν την ψυχή. Αυτή τη φορά όμως δεν υπάρχει αμφιβολία. Το επικό αριστούργημα που πολλοί από εμάς περιμέναμε, επιτέλους έφτασε. Από την έκδοσή του στην Ελλάδα πέρασαν ογδόντα δύο χρόνια, εξήντα δύο από την ξακουστή αγγλική μετάφρασή του. Τυχεροί, ίσως, όσοι δεν γνώριζαν τίποτε και δεν το περίμεναν. Τώρα δεν έχουν παρά να ανοίξουν την πολυτελή έκδοση για να βυθιστούν σε μια σαρωτική αισθητική εμπειρία.

Ο αναγνώστης θα βιώσει τα πάντα όσο θα παρακολουθεί τις περιπέτειες του Οδυσσέα, τις οποίες ο Καζαντζάκης δημιούργησε ύστερα από δεκατρία χρόνια δουλειάς, με επτά συνεχόμενες γραφές και μια πρωτοφανή επεξεργασία, ώσπου να φτάσει στον μαγικό αριθμό των 33.333 δεκαεπτασύλλαβων στίχων – στίχος πολύ κοντινός με το ομηρικό εξάμετρο. Θα παραβρεθεί σε ένα ταξίδι ανακάλυψης, περιπέτειας, εξερεύνησης, όπου ο Κρητικός συγγραφέας, διάσημος για τον Ζορμπά, προσπάθησε να βάλει τα πάντα: φιλοσόφους, μυστικιστές, ιερείς, λογοτεχνικούς χαρακτήρες, μαζί με πολέμους, ανακαλύψεις, νεκρά και αναστημένα ιδεώδη, τρέλα, μέθη, πάλη με τον θάνατο. Τα πάντα, ίσως υπερβολικά. Όμως η μεγαλειώδης ψυχή πρέπει να ξεχειλίσει από όσα συσσώρευσε στη διάρκεια μιας ζωής προκλήσεων. Μονάχα έτσι μπορεί να πιει τα δροσερά νερά της όποιος τα χρειάζεται. Η νιτσεϊκή σκέψη διέπει το ποίημα που φαντάζει ως συνέχεια της Οδύσσειας και που απεναντίας γίνεται μια μεταμόρφωσή της, μια αδιάλειπτη ροή μέσα σε τρεις χιλιετίες ιστορίας. Άλλωστε, όποιος παραδοθεί σε αυτό, θα ανακαλύψει ότι περισσότερο από τις ιδέες μετρούν οι εικόνες, σημασία έχει η αφήγηση, το τραγούδι που νανουρίζει και παγιδεύει, η γλώσσα για την οποία ο Καζαντζάκης κόπιασε μερονυχτίς, αναζητώντας επί δεκατρία χρόνια 7.500 λέξεις που κόντευαν να εξαφανιστούν, προκειμένου να τις σώσει στη δική του Κιβωτό του Νώε.

Ο αναγνώστης, άναυδος, θα βρεθεί σε έναν άλλον κόσμο, μια διάσταση που κυριαρχείται από μιαν άλλη θεότητα, τον ηλιακό βιταλισμό, από τον οποίο δύσκολα θα κατορθώσει να απελευθερωθεί. Εν τέλει, θα πρέπει απλώς να ευχαριστήσει εκείνον που του εξασφάλισε την πρόσβαση σε τούτον τον κόσμο. Ήτοι έναν έξοχο μεταφραστή, έναν ποιητή που δίνει φωνή στους ποιητές, έναν άλλον τρελό, παθιασμένο εξερευνητή των ανθρωπίνων ορίων, ο οποίος –όπως ο Καζαντζάκης και ο πρωταγωνιστής του ποιήματος, ο Οδυσσέας–αφέθηκε στα κύματα και περιπλανήθηκε για πάνω από επτά χρόνια σε άγνωστα πελάγη, ξαναβρίσκοντας κάθε ήχο, κάθε κρυφή σημασία, ανασυνθέτοντας το φως, το χρώμα και τη μαγική ισορροπία ενός πελώριου έργου: τον Νικόλα Κροτσέττι.

ΜΑΤΤΕΟ ΝΟΥΤΣΙ

[1] Πρώτη δημοσίευση: “il venerdì”, la Repubblica, 24/12/2020.

~ . ~

Για τὴν έκδοση και την υποδοχή της

Μια μετάφραση αληθινό επικό εγχείρημα –εγκιβωτισμένο σε ανάλογο εγχείρημα, τη σύλληψη της καζαντζακικής Οδύσσειας– ξεκίνησε από τον ελληνιστή Nicola Crocetti περίπου πριν από επτά χρόνια και κυκλοφόρησε στις 19 Νοεμβρίου 2020 από τον οίκο Crocetti Editore (που από τον Μάιο του 2020 ανήκει στον Όμιλο Feltrinelli). Πρόκειται για έναν πολυτελή τόμο 831 σελίδων (€ 35), δωρικής καλαισθησίας, με εισαγωγή του μεταφραστή και μια συνοπτική βιβλιογραφία. Εξίσου εντυπωσιακά είναι τα νούμερα: η πρώτη έκδοση 4.000 αντιτύπων εξαντλήθηκε σχεδόν σε έναν μήνα και ακολούθησαν τρεις ανατυπώσεις σε τρεις μήνες. Η υποδοχή του βιβλίου στην Ιταλία είναι εξαρχής εντυπωσιακή, σε απίστευτο βαθμό: πλήθος από διθυραμβικές κριτικές, εκτενείς παρουσιάσεις του βιβλίου και συνεντεύξεις του μεταφραστή δημοσιεύτηκαν σε όλες τις σημαντικές ιταλικές εφημερίδες και σε ηλεκτρονικά περιοδικά, ενώ πραγματοποιήθηκαν θεατρικές αναγνώσεις και συζητήσεις. Έναν μήνα μετά από την κυκλοφορία του, βρέθηκε στην πρώτη θέση της λίστας βιβλίων του πολιτιστικού ένθετου “Robinson” της Repubblica (12/12/2020). Επίσης βραβεύτηκε ως η καλύτερη μετάφραση στην κατάταξη ποιότητας (Classifica di Qualità, 20/12/2020) που διοργανώνει κάθε χρόνο το πολιτιστικό ένθετο “La Lettura” της Corriere della Sera.

Παράλληλα, ο Feltrinelli σε συνεργασία με το Teatro di Roma – Teatro Nazionale οργάνωσε μια βραδιά για την επίσημη παρουσίαση του βιβλίου. Ο συγγραφέας και δημοσιογράφος (επίσης μελετητής των αρχαίων κλασικών και του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού) Matteo Nucci συνομίλησε με τον Nicola Crocetti, ενώ ο εξαιρετικός, παγκοσμίου φήμης, ηθοποιός Tommaso Ragno διάβασε αποσπάσματα από το Teatro Torlonia στη Ρώμη. Ήδη το 2017, το Teatro Due της Πάρμα είχε οργανώσει τρεις βραδιές ανάγνωσης (sold out) πάλι με τον Ragno. Να πώς αφηγείται ο ίδιος τις εντυπώσεις του από τη γνωριμία με το καζαντζακικό έπος: «Το κείμενο όχι απλώς έχει μεγάλη θεατρική δύναμη, αλλά “περιέχει ήχο”, γι’ αυτό προσφέρεται κάλλιστα για ηχηρή ανάγνωση. […] έστω και αν δεν τραγουδώ αυτή την Οδύσσεια όπως οι αρχαίοι αοιδοί, αντιλαμβάνεσαι ότι η δομή και ο ρυθμός είναι πολύ κοντά στο αρχαίο άκουσμα. […] Θεωρώ πως η δουλειά του Nicola Crocetti είναι βαθιά πολιτισμική. Ένας τεράστιος γλωσσικός κόπος που δημιούργησε επίτηδες μια γλώσσα γι’ αυτό το έργο. Είμαι ευτυχής που θα διαβάσω την ηρωική μετάφραση του Crocetti: για μένα είναι ο Οδυσσέας ενός ανάλογου άθλου. […] Είχα την τύχη να δουλέψω πολλά χρόνια στο θέατρο: όταν περνάς πολύ χρόνο με ένα έργο, είναι ακριβώς στη διάρκεια που αρχίζεις να αντιλαμβάνεσαι το νόημα αυτού που κάνεις. Και όταν βρίσκεσαι μπροστά σε 33.333 στίχους, όσα διαβάζεις σε μετάφραση δεν είναι μόνο η ευαισθησία του Crocetti απέναντι στους ποιητές, αλλά το αλχημικό απόσταγμα πολλών ετών που πέρασε μαζί με έναν συγγραφέα. Σε συγκινεί, είναι μια γλώσσα που δεν μπορείς να διαβάσεις ως ρεαλιστική: είναι σχεδόν ένα βιβλίο σοφίας. […] Φαντάζομαι τι σημαίνει να ακούς μια τέτοια γλώσσα: προκύπτει ένα έργο με τη δύναμη των κλασικών συγγραφέων. Μου έχει συμβεί και σε μια έκθεση του Raffaello: κοιτάς ένα έργο επί ώρες, νιώθοντας ότι “περιέχει χρόνο”. Παρόμοια αντίληψη της διάρκειας έχεις όταν διαβάζεις την Οδύσσεια: είναι μια άβυσσος».

Σε κριτική του στον Τύπο, ο ελληνιστής πανεπιστημιακός Filippomaria Pontani τονίζει ότι στα ιταλικά «η Οδύσσεια δεν καταντάει ποτέ πομπώδης ή φλύαρη, λόγω της συμπαγούς και στιβαρής απόδοσης του Nicola Crocetti, εκδότη και μεταφραστή που τα τελευταία σαράντα χρόνια έχει κάνει περισσότερα από οποιονδήποτε άλλο για τη διάδοση της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην Ιταλία». Για όποιον δεν έχει πρόσβαση στην ιταλική γλώσσα, να υπογραμμίσουμε ότι πέρα από τη στυλιστική και γλωσσική αρτιότητα της μετάφρασης, ο Crocetti κατόρθωσε να διατηρήσει τον αρχικό δεκαεπτασύλλαβο στίχο του Καζαντζάκη. Είναι ευνόητο ότι για τέτοιο υπεράνθρωπο εγχείρημα απαιτούνται –πέρα από τα κατάλληλα εφόδια και την πολύχρονη εμπειρία ενός μεταφραστή– πολλές προσωπικές θυσίες, τιτάνιος κόπος, υπομονή και ένα αίσθημα σεβασμού απέναντι στο πρωτότυπο κείμενο. Αποκορύφωμα της μακροχρόνιας καριέρας του Crocetti, η καζαντζακική Οδύσσεια συνιστά «ένα μοναδικό και πολύτιμο δώρο, μια ανεκτίμητη πολιτισμική κληρονομιά. […] η ιστορία της μεταφοράς της στα ιταλικά θα μπορούσε να συνιστά από μόνη της μια εκπληκτική φιλολογική εποποιία, καταλαμβάνοντας ολόκληρο κεφάλαιο σε κάποιο δοκίμιο για τους κολοφώνες της σύγχρονης λογοτεχνικής μετάφρασης», γράφει σε μια εκτενή κριτική ο κλασικός φιλόλογος Daniele Ventre, αναλύοντας επίσης τις γλωσσικές ιδιαιτερότητες και καινοτομίες του έργου, άγνωστες στον Ιταλό αναγνώστη.

Με αφορμή το βραβείο της “La Lettura” για την καλύτερη μετάφραση του 2020 (βλ. παραπάνω, Classifica di Qualità) που έλαβε η ιταλική έκδοση της Οδύσσειας, ο πανεπιστημιακός και συγγραφέας Daniele Piccini γράφει σχετικά: «Μια γλώσσα στο απόγειό της, ένδοξη, απέραντη, εξονυχιστικά επανερμηνευμένη: αυτό συνέλαβε η μεγαλοφυΐα του Καζαντζάκη. Αυτό πρέπει να επιδιώξει και ο μεταφραστής του, μεταφέροντας με τη σειρά του στα ιταλικά τους αρχαϊσμούς, τις λεξιπλασίες, τις σπάνιες λέξεις. Μια ιταλική γλώσσα που δεν πρέπει να ακούγεται –και δεν ακούγεται– ούτε υπερβολικά λογοτεχνική ούτε ευτελής, ούτε επιτηδευμένη ούτε τραχιά. Ιδού ο άθλος, η οδύσσεια μες στην οδύσσεια, που ολοκλήρωσε ο μελετητής και ο άνθρωπος της ποίησης. […] Ο εκδότης που ακολουθεί ένα ιδιάζον οραματικό σχέδιο, που ονειρεύεται να κάνει την ποίηση κοινό περιβάλλον, ενώ όλα γύρω μοιάζουν να λένε ότι δεν υπάρχει χώρος ούτε τρόπος γι’ αυτό, ότι δεν είναι δυνατόν. […] Η Οδύσσεια είναι το δώρο του στους λίγους ή στους πολλούς που θέλουν ακόμη να ταξιδέψουν μέσα τους, μες στο θαύμα του να είσαι άνθρωπος».

ΜΑΡΙΑ ΦΡΑΓΚΟΥΛΗ

 

 

 

Παρουσιάσεις και αναγνώσεις του έργου

Fondazione Teatro Due, Πάρμα, 13/07/2017 (Arena Shakespeare) και 16-17/12/2017 (Spazio Bignardi). Αποσπάσματα διάβασε ο Tommaso Ragno, ενώ πρωτότυπες μουσικές συνθέσεις εκτελέστηκαν στο πιάνο από τον Orazio Sciortino.

Ανάγνωση από τον Tommaso Ragno:

https://www.youtube.com/watch?v=rTGrgSe7suo&t=9s

Ο Tommaso Ragno μιλάει για τον καζαντζακικό Οδυσσέα:

https://www.youtube.com/watch?v=dIyxhIbq9Qc

~ . ~

La Casa della Poesia di Milano, Laboratorio Formentini, Μιλάνο, 16/05/2019. Μια βραδιά όπου ο ποιητής Milo De Angelis παρουσίασε το έργο του Καζαντζάκη, ο Nicola Crocetti μίλησε για τη μετάφραση, ενώ αποσπάσματα διάβασε η ηθοποιός Viviana Nicodemo.

Όλη η εκδήλωση:

https://www.youtube.com/watch?v=fGQgN41PbFE&t=300s

~ . ~

Feltrinelli Live, Μιλάνο, 10/12/2020. Εκδήλωση που οργανώθηκε από τον Feltrinelli σε συνεργασία με το Teatro di Roma – Teatro Nazionale. Σε ζωντανή μετάδοση από την έδρα του οίκου Feltrinelli, ο Matteo Nucci συνομίλησε με τον Nicola Crocetti, ενώ ο Tommaso Ragno διάβασε αποσπάσματα από το Teatro Torlonia στη Ρώμη.

Trailer:

https://www.youtube.com/watch?time_continue=8&v=j3PmxvkXHr4&feature=emb_logo

Ανάγνωση από τον Tommaso Ragno:

https://www.facebook.com/FeltrinelliEditore/videos/le-letture-di-tommaso-ragno-de-odissea-di-nikos-kazantzakis-e-uno-spezzone-del-d/1766364586871370/

~ . ~

Centro Teatrale Bresciano, 19/12/2020. Σε ζωντανή μετάδοση από το θέατρο της Μπρέσια, η ηθοποιός Elisabetta Pozzi συνομίλησε εκτενώς με τον Nicola Crocetti για τον Καζαντζάκη και το έργο του. Επίσης διαβάστηκαν αποσπάσματα από την Pozzi.

Όλη η εκδήλωση:

https://www.youtube.com/watch?v=50PDgmMUse0

~ . ~

Σε ζωντανή μετάδοση μια συζήτηση που οργανώθηκε από το περιοδικό τέχνης και λόγου LIndiscreto, 23/12/2020. Ο καλλιτέχνης Francesco D’Isa και ο συγγραφέας Vanni Santoni συνομίλησαν με τον Nicola Crocetti για την έκδοση.

Όλη η συζήτηση:

https://www.facebook.com/indiscretorivista/videos/763709461163669/

 

 

Κριτικές και συνεντεύξεις στον Τύπο

Matteo Nucci, “L’uomo che scrisse il sequel dell’Odissea”, “il venerdì”, la Repubblica, 15/12/2017.

Nicola Crocetti, “L’«Odissea» di un traduttore”, Il Sole 24 Ore, 18/02/2018.

“E poi Ulisse… Il sequel in versi dell’Odissea”, intervista di Roberta Scorranese a Nicola Crocetti, “La Lettura”, Corriere della Sera, 15/11/2020.

Daniele Piccini, “Corpo e Spirito in viaggio verso il Polo Sud”, “La Lettura”, Corriere della Sera, 15/11/2020.

Alessandro Zaccuri, “L’Ulisse di Kazantzakis, esploratore del mistero”, Avvenire, 04/12/2020.

Ida Bozzi, “Tradurre 33 mila versi in sette anni: in streaming l’Odissea di Crocetti”, “La Lettura”, Corriere della Sera, 09/12/2020.

“L’integralista dello spirito”, intervista di Davide Brullo a Nicola Crocetti, L’Intellettuale Dissidente, 09/12/2020.

Severino Colombo, “Premio della Lettura/Miglior traduzione”, “La Lettura”, Corriere della Sera, 15/12/2020.

Filippomaria Pontani, “Il folle volo di Nikos. Kazantzakis riscrive Omero”, “Secondo Tempo”, il Fatto Quotidiano, 19/12/2020.

Vanni Santoni, “Ulisse sbarra in Colorado”, “La Lettura”, Corriere della Sera, 20/12/2020.

Daniele Piccini, “Odissea di un’Odissea che ora parla italiano”, “La Lettura”, Corriere della Sera, 20/12/2020.

Piero Boitani, “È finalmente uscita l’Odissea di Kazantzakis”, Il Sole 24 Ore, 21/12/2020.

Matteo Nucci, “L’Odissea non finisce con Omero”, “il venerdì”, la Repubblica, 24/12/2020.

Daniele Ventre, “Il nuovo canto di Ulisse, un viaggio senza ritorno”, “Alias”, il manifesto, 27/12/2020.

Renato Minore, “Lo scaffale”, Il Messaggero, 27/12/2020.

Pietrangelo Buttafuoco, “L’infinito mare di Ulisse”, Il Foglio, 02/01/2021.

Sebastiano Amato, “L’Odissea di Nikos Kazantzakis tradotta da Nicola Crocetti”, Libertà Sicilia, 05/01/2021.

“Che Odissea innamorarsi della poesia”, intervista di Antonio Gnoli a Nicola Crocetti, “Robinson”, la Repubblica, 09/01/2021.

Franco Cordelli, “Ecco la virtù più fertile: l’infedeltà”, “La Lettura”, Corriere della Sera, 17/01/2021.

Fabrizio Sinisi, “Siamo un paese di poeti che non leggono libri di poesia”, Domani, 18/01/2021.

Επιμέλεια Μαρία Φραγκούλη