Ρώσσικη άμυνα και ρώσσικη νίκη

ПОДВИГ ВАШ БЕССМЕРТЕН – ΑΘΑΝΑΤΟΙ ΟΙ ΑΘΛΟΙ ΣΑΣ
Αικατερινούπολη, Μνημείο των Πεσόντων κατά του Ναζισμού
(φωτογραφία Ηλίας Μαλεβίτης)

του ΚΩΣΤΑ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗ

~.~

Ό,τι και να λέει το Χόλλυγουντ και η αμερικανική μυθοπλασία: ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν κρίθηκε ούτε στη Νορμανδία ούτε στο Δυτικό Μέτωπο. Ο πόλεμος κρίθηκε στο Στάλινγκραντ, στο Λένινγκραντ και στη Μόσχα. Εκτιμάται ότι στο Ανατολικό Μέτωπο, κατά της ΕΣΣΔ, οι Γερμανοί έριξαν ώς και το 87% των δυνάμεων του στρατού τους.

Η Σοβιετική Ένωση υπέστη συντριπτικά μεγαλύτερες απώλειες σε σύγκριση με τους Δυτικούς συμμάχους: περίπου 25 εκατομμύρια νεκροί ήταν το τίμημα, μαχητές και άμαχοι. Οι Σοβιετικοί έχαναν 5 έως 10 άντρες για κάθε Γερμανό στρατιώτη. Οι απώλειες των ΗΠΑ και της Βρετανίας ήταν μερικές εκατοντάδες χιλιάδες άνδρες. Πολύ φριχτότερο ήταν το τίμημα που πλήρωσαν οι λαοί που αντιστάθηκαν ενεργά στον κατακτητή, κυρίως οι Έλληνες και οι Γιουγκοσλάβοι.

Η λογοτεχνία έχει αποδώσει μοναδικά τον τιτάνιο αγώνα των Σοβιετικών. Στο μόνοπρακτο Ρώσσικη άμυνα ο μεγάλος Γερμανός δραματουργός Χάινερ Μύλλερ (1919-1995) περιγράφει το τραγικό δίλημμα ενός Σοβιετικού αξιωματικού του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, διοικητή μονάδας που στρατοπεδεύει στα περίχωρα της Μόσχας περιμένοντας τη Βέρμαχτ η οποία ώς τότε, μήνα Οκτώβριο του 1941, προελαύνει ακάθεκτη.

Για να συγκρατήσει τους κατατρομαγμένους φαντάρους του που λιποτακτούν ομαδικά, ο διοικητής σκηνοθετεί ένα περιστατικό. Ρίχνει μια πιστολιά στον αέρα και φωνάζει ότι έφτασαν οι Γερμανοί. Ακολουθεί πανικός, οι στρατιώτες του σκορπίζονται προς όλες τις κατευθύνσεις.

Έβγαλα μια κραυγή Συναγερμός Στα όπλα
Ένας αλαλαγμός σηκώθηκε Ο Γερμανός
Σαν την ηχώ που η μια πλαγιά ρίχνει στην άλλη
Μα ώς κι αυτή έσβησε απ’ το ψιθυρητό
Που μες στα χαρακώματα απλωνόταν
Σαν νά ’ταν ήδη ο Γερμανός μπροστά μας
Από τα ορύγματα φαντάροι ξεμυτούσαν
Βουτούσανε πίσω ξανά και πάλι βγαίναν
Από τα χαρακώματα σαν μαριονέττες
Τότε ένας πρώτος το ’βαλε στα πόδια
Κι άλλοι πολλοί ξοπίσω προς το δάσος
Ώσπου ακούστηκε ένα πρόσταγμα ένα αλτ
Που όμως δεν βγήκε από το στόμα μου το δικό μου
Εγώ με κοίταζα στεκόμουν εκεί δίπλα
Και στύλωνα τα μάτια μου στο δράμα
Στο χέρι μου κρατούσα ακόμη τ’ όπλο
Οπού μ’ εκείνο υποδύθηκα τον ρόλο
Του Γερμανού με τόση επιτυχία
Ανάμεσα στο δάσος και τον ποταμό
Αυτή η φυγή ήταν το χειροκρότημά μου

Τότε εκείνος πιάνει έναν δεκανέα που αυτοτραυματίστηκε εκούσια για να αποφύγει τη μάχη, και τον εκτελεί παραδειγματικά.

Το απόσπασμα ήταν έτοιμο Οι άνδρες
Που εκείνος είχε στις διάταγές του δήθεν
Προτού σε μια στιγμή δειλίας ο ίδιος
Τις διαταγές αυτές τις παραβεί Εκείνος
Τους κοίταζε με γουρλωμένα μάτια
Το γκρίζο τους φωλιά ήταν του θανάτου
Και χίλια μάτια κοίταζαν μέσ’ απ’ αυτόν
Σαν νά ’χε μείνει κιόλας σώμα δίχως ύλη
Τόπο δεν έβρισκε τα χέρια του να βάλει
Σ’ έναν επίδεσμο κρεμόταν ματωμένο
και ξυλιασμένο το δεξί Δίχως ζωστήρα
Έστεκε ή διακριτικά Δίχως τουφέκι
Δίχως συμπαραστάτη μες στ’ αγιάζι
Και ούτε θεό δεν είχε τώρα πια
Μ’ εκείνον για να μοιραστεί το θάνατό του
Καμιά πατρίδα για να τον θυμάται

Ο Σοβιετικός διοικητής έχει απόλυτη επίγνωση της δυσανάλογης τιμωρίας του δράστη. Ώς την τελευταία στιγμή φαντάζεται τον εαυτό του να ανακαλεί με ανακούφιση την απόφασή του. Όμως επειδή αναγνωρίζει την κρισιμότητα της κατάστασης, δεν το κάνει. Η θυσία του ενός, κρίνει, είναι αναγκαία για τη σωτηρία των πολλών. «Τον φόβο μόνο ο τρόμος διώχνει» είναι το συμπέρασμά του. Και η ιστορία τον δικαιώνει.

Έτσι έκανε το τάγμα μου το πρώτο βήμα
στον δρόμο από τη Μόσχα προς το Βερολίνο.

Ο τίτλος του έργου Ρώσσικη άμυνα προέρχεται από το σκάκι. Πρόκειται για τη λεγόμενη Άμυνα (ή Άνοιγμα) Πετρώφ, όπου ο παίκτης με τα μαύρα, για να αντισταθμίσει το πλεονέκτημα των λευκών και να αποκτήσει την πρωτοβουλία, θυσιάζει ήδη στην τρίτη κίνηση έναν στρατιώτη του. Ας θυμηθούμε τη θυσία της Ιφιγένειας. Η γλώσσα του δράματος δεν είναι παρά η γλώσσα της ιστορίας.