Κόιντος Αυρήλιος Σύμμαχος, Για τον Βωμό της Νίκης

*

Μετάφραση-Σχόλια-Επιμέλεια στήλης
ΦΩΤΗΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

Το Υπόμνημα αρ. 3 «Για τον Βωμό της Νίκης» (Relatio III, De Ara Victoriae) του συγκλητικού και κορυφαίου ρήτορα Κόιντου Αυρήλιου Σύμμαχου είναι οπωσδήποτε το πιο διάσημο αλλά και ένα από τα ελάχιστα διασωθέντα κείμενα αντίδρασης των υπερασπιστών της παραδοσιακής ρωμαϊκής θρησκείας απέναντι στην καταστολή που επέβαλαν οι χριστιανοί αυτοκράτορες τον 4^ο αιώνα. Ο Βωμός (μαζί με το χρυσό άγαλμα) της θεάς Νίκης εγκαταστάθηκε από τον Αύγουστο το 29 π.Χ. στην Κουρία, την έδρα της Συγκλήτου, και αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα σύμβολα της Ρώμης – σημείο αναφοράς για τη σύνδεση της ευημερίας της πόλης με την εύνοια των θεών. O Βωμός αφαιρέθηκε κατόπιν διαταγής του Κωνστάντιου Β΄ το 357 και αποκαταστάθηκε προσωρινά είτε από τον ίδιο, είτε από τον Ιουλιανό. Το 382 ο Γρατιανός όχι μόνον διέταξε να αφαιρεθεί αλλά εισήγαγε και άλλα κατασταλτικά μέτρα, μεταξύ των οποίων τη διακοπή της χρηματοδότησης των εθνικών λατρευτικών τελετών, την κατάργηση των προνομίων των Εστιάδων Παρθένων και την απαλλοτρίωση περιουσιακών εκτάσεων ορισμένων ιερατικών κολληγίων. Η Σύγκλητος, στην οποία πλειοψηφούσαν οι εκπρόσωποι της παραδοσιακής θρησκείας, εξουσιοδότησε τότε τον Σύμμαχο να παρουσιαστεί στο Μιλάνο (έδρα της αυτοκρατορικής αυλής) και να εκφράσει τη διαμαρτυρία της στον Γρατιανό. Με την έντεχνη μεσολάβηση του Αμβρόσιου, επισκόπου Μιλάνου, αλλά και αντίπαλων συγκλητικών, ο Γρατιανός αρνήθηκε την ακρόαση. Το επόμενο έτος (383) ο Γρατιανός δολοφονείται, ενώ μεγάλο μέρος της αυτοκρατορίας μαστίζεται από λιμό. Τον τελευταίο οι εθνικοί τον ερμηνεύουν ως τιμωρία που επέβαλαν οι θεοί της Ρώμης εξαιτίας της υποβάθμισης της λατρείας τους. Στον θρόνο ανεβαίνει ο 12ετής ετεροθαλής αδελφός του Γρατιανού, Ουαλεντινιανός Β΄. Το 384 ο Σύμμαχος εκλέγεται «πολίαρχος» Ρώμης (Praefectus Urbis Romae) και υποβάλλει το διάσημο υπόμνημά του στον νέο αυτοκράτορα. Αν και γνωστό ως υπόμνημα για την αποκατάσταση του Βωμού της Νίκης, στο κείμενο ο Σύμμαχος υπερμάχεται επίσης της επανακαθιέρωσης των προνομίων και του δικαίου των ιερατικών κολληγίων (κυρίως εκείνων των Εστιάδων Παρθένων) και, γενικότερα, του σεβασμού της πατρώας λατρείας. Το υπόμνημα καταπνίγεται στο αυτοκρατορικό Κονσιστόριο υπό την επίδραση, και πάλι, του Αμβρόσιου. Κομβική ως προς αυτό στάθηκε η επιστολή αρ. 17 του τελευταίου. Σε επόμενη δε επιστολή (αρ. 18), όταν το ζήτημα έχει πια κριθεί, ο Αμβρόσιος απαντά στα επιχειρήματα του Σύμμαχου με ευγλωττία οπωσδήποτε ισάξια του θύραθεν αντιπάλου του.

~.~

ΚΟΪΝΤΟΣ ΑΥΡΗΛΙΟΣ ΣΥΜΜΑΧΟΣ

Για τον Βωμό της Νίκης

Υπόμνημα ΙΙΙ [1]

Στους Αεισέβαστους Δεσπότες και Αυτοκράτορές μας Ουαλεντινιανό, Θεοδόσιο και Αρκάδιο[2], από τον Λαμπρότατο Σύμμαχο, Πολίαρχο Ρώμης.

1 . Μόλις η περιφανέστατη Σύγκλητος, πάντα αφοσιωμένη σε εσάς, πληροφορήθηκε ότι για τις αδικίες λογοδοτεί πια κανείς στον νόμο και πως ευσεβείς ηγεμόνες λαγαρίζουν τη Ρώμη από τη μαυρίλα που επικράτησε τα τελευταία χρόνια, ενθαρρυμένη δε από τη μεγαλειώδη έλευση μιας πιο ελπιδοφόρας εποχής, έλυσε τη σιωπή της, εξέφρασε την επί μακρόν καταπνιγμένη θλίψη της και με εξουσιοδότησε να την εκπροσωπήσω για δεύτερη φορά προκειμένου να μεταφέρω τις ενστάσεις της. Διότι, την πρώτη φορά, άνδρες ιδιοτελείς είχαν καταφέρει να μου αποστερήσουν το προνόμιο της ακρόασης από τον Θείο[3] Αυτοκράτορα. Εάν δεν το είχαν μεθοδεύσει αυτό, η δικαιοσύνη θα είχε ασφαλώς αποδοθεί, Δεσπότες και Αυτοκράτορές μας.

2 . Απευθύνομαι σε εσάς με διπλή ιδιότητα. Ως πολίαρχος, ενεργώ στο πλαίσιο των δημοσίων καθηκόντων μου, ενώ ως πρεσβευτής είμαι επιφορτισμένος να σας μεταφέρω τη βουλή των πολιτών. Δεν υφίσταται πλέον διάσταση προθέσεων στη Σύγκλητο, αφού οι άνδρες έχουν πάψει πια να πιστεύουν ότι, εκφράζοντας μια προσποιητή διαφωνία, θα κερδίσουν την εύνοια των αυλικών. Το να σε αγαπούν, το να σε σέβονται, το να σε εκτιμούν, είναι πράγματα πολύ σπουδαιότερα από την εξουσία. Ποιος μπορεί να ανέχεται ιδιωτικά συμφέροντα να στρέφονται ενάντια στην πολιτεία; Και δικαίως, φυσικά, η Σύγκλητος πατάσσει εκείνους που ενεργούν προς χάριν της δικής τους ισχύος και όχι υπέρ της δόξας του ηγεμόνα. Οι κόποι μας αποσκοπούν στην περιφρούρηση της Μεγαλοφροσύνης σας. Για ποιον άλλωστε λόγο υπερασπιζόμαστε τους θεσμούς των προγόνων μας και τα δικαιώματα και το πεπρωμένο της πατρίδας μας, παρά για τη δόξα που όλα αυτά επιθέτουν στο παρόν; Και τούτη η δόξα στα αλήθεια εκτινάσσεται όταν ενεργεί κανείς με την επίγνωση πως δεν μπορεί να αντιμάχεται, ούτε στο ελάχιστο, το έθος των προγόνων.

3 . Διεκδικούμε, λοιπόν, την αποκατάσταση της θρησκείας που στάθηκε για τόσο καιρό επωφελής για την πολιτεία μας. Ας καταριθμήσουμε σε αυτό το σημείο τους ηγεμόνες κάθε πλευράς και κάθε προσέγγισης. Μια, λοιπόν, πλευρά[4], τήρησε τη λατρεία που παρέδωσαν οι πατέρες μας, ενώ μια άλλη[5] φρόντισε να μην την καταστείλει. Εάν η στάση της πρώτης πλευράς απέναντι στη θρησκεία δεν αποτελεί καλό παράδειγμα, ας αποτελέσει τέτοιο η συμβιβαστική στάση της δεύτερης. Γιατί ποιος είναι στα αλήθεια τόσο φίλος με τους βαρβάρους ώστε να μην αποζητά τη Νίκη και τον βωμό της; Ας είμαστε προσεκτικοί στο εξής και ας αποφύγουμε οιωνούς διαφορετικών εξελίξεων. Ας εξασφαλιστεί, τουλάχιστον, η έκβαση της οποίας τη θεωνυμία στερήθηκε η θεά: η υστεροφημία σας οφείλει πολλά και θα οφείλει ακόμα περισσότερα στη Νίκη. Καλά θα κάνουν, λοιπόν, να αποστρέφονται αυτήν την πηγή δύναμης μόνον εκείνοι τους οποίους δεν ωφέλησε ποτέ. Εσείς όμως μην εγκαταλείψετε τη θεϊκή προστασία που τόσο φιλικούς δεσμούς έχει με τους θριάμβους σας. Αυτή είναι η δύναμη που όλοι ονειρεύονται. Και δεν μπορεί κανείς να αρνηθεί ότι αυτό που αναγνωρίζει ως επιθυμητό πρέπει να είναι και αντικείμενο σεβασμού.

4 . Αλλά ακόμη και αν η αποσόβηση ενός τέτοιου οιωνού δεν κρίνεται επαρκής λόγος, θα έπρεπε οπωσδήποτε να αποφύγουμε τη σπίλωση του διάκοσμου της Κουρίας. Επιτρέψτε μας, σας εκλιπαρούμε, όταν φθάσουμε στα γεράματα, να παραδώσουμε στην επόμενη γενιά όσα παραλάβαμε οι ίδιοι ως παιδιά. Η αγάπη για την παράδοση είναι μεγάλη. Η απόφαση του Θείου Κωνστάντιου είχε σύντομη διάρκεια, και όχι χωρίς λόγο. Πρέπει οπωσδήποτε να αποφύγετε όλα τα προηγούμενα που ξέρετε ότι σύντομα καταργήθηκαν. Ανησυχούμε για την αθανασία της φήμης και του ονόματός σας, ώστε το μέλλον να μην βρει τίποτα που να πρέπει να αποδοξάσει.

5 . Πού θα ορκιστούμε να υπακούμε στους νόμους και τις εντολές σας; Ποια θεοφοβία θα ευαισθητοποιήσει την κίβδηλη ψυχή ώστε να μην ψευδορκήσει; Όλη η πλάση κατακλύζεται από τον Θεό, και κανένα μέρος δεν είναι ασφαλές για τους ψεύδορκους, όμως η συμπαρουσία του θεού έχει μεγάλη δύναμη στο να αποτρέπει τον άνθρωπο από τη διάπραξη αδικημάτων. Αυτός ο βωμός εξασφαλίζει την ομόνοια του συνόλου, αυτός ο βωμός εγείρει την απαίτηση αξιοπιστίας για κάθε άτομο ξεχωριστά, και τίποτα δεν χαρίζει περισσότερο κύρος στα βουλεύματά μας από το γεγονός πως η τάξη μας εκδίδει κάθε βούλευμα ωσάν να λάμβανε σύσσωμη έναν όρκο. Θα εκθέσουμε λοιπόν αυτόν τον ιερό τόπο στον κίνδυνο της επιορκίας, οι δε επιφανείς μου ηγεμόνες, οι οποίοι προστατεύονται από τούτη τη δημόσια ιεροπραξία, έχουν φθάσει να θεωρούν κάτι τέτοιο εύλογο;

6 . Το ίδιο λέγεται ότι έκανε και ο Θείος Κωνστάντιος. Ας μιμηθούμε όμως τις άλλες ενέργειες εκείνου του ηγεμόνα, που ποτέ δεν θα συνέχιζε το σφάλμα στο οποίο είχε υποπέσει κάποιος πριν από αυτόν. Το ατόπημα του προκατόχου θεραπεύεται από τον διάδοχο, και η πρόοδος γεννιέται από την αποδοκιμασία ενός προηγούμενου παραδείγματος. Ήταν κατανοητό ο πατέρας της Μεγαλοφροσύνης σας να μην προστατευθεί από τον κίνδυνο της αδικίας για πράγματα που ήταν τόσο πρόσφατα. Μπορεί όμως η ίδια δικαιολογία να μας ωφελήσει όταν επιμένουμε να μιμούμαστε αυτό που ξέρουμε ότι έχει καταδικαστεί;

7 . Ας στεριώσει λοιπόν η υστεροφημία σας και πάνω σε άλλες ενέργειες του ίδιου ηγεμόνα, τις οποίες επιτέλεσε με αξιοσύνη. Δεν αφαίρεσε κανένα από τα προνόμια των Εστιάδων Παρθένων, απέδωσε ιερατικά αξιώματα στους ευγενείς, δεν αρνήθηκε το κόστος των ρωμαϊκών λατρευτικών τελετών και, ακολουθώντας τη μακάρια Σύγκλητο σε όλους τους δρόμους της αιώνιας πόλης, θωρούσε τα ιερά με βλέμμα γαληνό, διάβαζε τα ονόματα των θεών που ήταν χαραγμένα στα αετώματα, ρωτούσε για την προέλευση των ναών και εξέφραζε θαυμασμό για τους κατασκευαστές τους. Αν και ο ίδιος ασπάστηκε άλλη θρησκεία, φρόντισε με την εξουσία του να τα διατηρήσει όλα αυτά.

8 . Ο καθένας έχει τα δικά του ήθη, ο καθένας έχει τη δική του λατρεία. Ο θεϊκός νους έχει διασπείρει διαφορετικές θρησκείες για να περιφρουρούν κάθε πόλη. Όπως οι ψυχές διανέμονται στα νεογέννητα, έτσι δίδονται οι ειμαρμένοι θεοί στους λαούς. Το όφελος δε, παίζει μεγάλο ρόλο στο να προσκολλώνται οι άνθρωποι σε αυτούς τους θεούς. Διότι, όταν η λογική μας είναι θολωμένη, από πού μας έρχεται πιο σωστά η γνώση των θεών παρά από τη μνήμη και τα τεκμήρια της ευημερίας; Τώρα, αν η μακροβιότητα χαρίζει κύρος στις θρησκείες, θα πρέπει οπωσδήποτε να διατηρούμε την πίστη μας σε όσα φθάνουν σε μας έπειτα από μακραίωνο ταξίδι, να ακολουθούμε τους προγόνους μας, όπως και εκείνοι ευχαρίστως ακολούθησαν τους δικούς τους.

9 . Ας υποθέσουμε ότι η Ρώμη παρουσιάζεται έξαφνα μπροστά σας, και σας απευθύνεται με τα εξής λόγια: «Άριστοι ηγεμόνες, πατέρες της πατρίδας, σεβαστείτε τα χρόνια στα οποία με αξίωσαν οι ευσεβείς τελετές. Επιτρέψτε τη χρήση των πατρώων εθίμων, στα οποία δεν έχω να προσάψω το παραμικρό. Αφήστε με να ζήσω σύμφωνα με τον δικό μου τρόπο, αφού είμαι ελεύθερη. Αυτή η θρησκεία υπέταξε τον κόσμο στους δικούς μου νόμους, αυτές οι ιερές τελετές απώθησαν τον Αννίβα από τα τείχη και τους Σήνωνες από το Καπιτώλιο. Και τέτοια τιμή μου πρέπει άραγε: να καταπιεστώ στα γηρατειά;

10 . Να εξετάσω, ναι, οτιδήποτε νέο πιστεύεται ότι πρέπει να θεσπιστεί. Όμως αργή και απαξιωτική είναι η αλλαγή σε μεγάλη ηλικία». Ζητάμε, λοιπόν, ειρήνη για τους θεούς των πατέρων μας και της γενέτειράς μας. Είναι σωστό, άλλωστε, αυτό που λατρεύουν όλοι με διαφορετικό τρόπο, να θεωρείται στην πραγματικότητα ένα και το αυτό. Θωρούμε τα ίδια αστέρια, ο ουρανός είναι κοινός για όλους, το ίδιο κοσμικό στερέωμα μας περιβάλλει. Τι σημασία έχει από ποιο μονοπάτι ευλάβειας αναζητά ο καθένας την αλήθεια; Είναι αδύνατο να φτάσουμε σε ένα τόσο μεγάλο μυστικό όλοι από έναν δρόμο. Αυτή βέβαια η συζήτηση προσφέρεται για ανθρώπους που έχουν το προνόμιο της σχόλης. Διότι εμείς διατυπώνουμε τώρα ένα αίτημα, και όχι μια αφορμή για αντιπαράθεση.

11 . Ποιο ήταν, ρωτάμε, το κέρδος για το ιερό ταμείο από την κατάργηση των προνομίων των Εστιάδων Παρθένων; Πώς γίνεται οι πιο γενναιόδωροι αυτοκράτορες να καταργούν αυτό που θεωρούσαν απαραβίαστο ακόμα και οι πιο φειδωλοί; Η μόνη τιμή τους έγκειται στην επονομαζόμενη αποζημίωση αγνότητας. Όπως οι ταινίες κοσμούν την κόμη τους, έτσι τους περιποιεί τιμή η απαλλαγή από άλλες υποχρεώσεις προκειμένου να αφοσιώνονται στην τήρηση των ιερών τελετουργικών. Οι ίδιες, μάλιστα, επιδιώκουν τη φορολογική ασυλία μόνον κατ’ όνομα, αφού εξαιτίας της φτώχειας τους δεν είναι ούτως ή άλλως σε θέση να ξοδεύουν χρήματα. Και φυσικά, εκείνοι που αποσπούν οτιδήποτε από τα λίγα που παραμένουν ακόμα στην κατοχή τους, στην πραγματικότητα συμβάλλουν στο να αυξάνουν την εξύμνησή των Εστιάδων, αφού η παρθενία που είναι αφιερωμένη στο δημόσιο καλό αποκτά ακόμα μεγαλύτερη αξία όταν δεν αποσκοπεί σε μιαν ανταμοιβή.

12 . Τέτοια κέρδη δεν έχουν καμιά θέση στο αγνό ταμείο σας! Ας αυγατίσουν τα έσοδα των καλών ηγεμόνων όχι από ενέργειες εναντίον των ιερέων, αλλά από τα λάφυρα των εχθρών. Αξίζει δα αυτό το κέρδος την κατακραυγή; Η πλεονεξία δεν ταιριάζει ούτε ελάχιστα στο ήθος σας. Σκεφτείτε δε πως όσοι έχουν στερηθεί τα αρχαία τους προνόμια έχουν περιέλθει σε ελεεινότερη θέση. Διότι, υπό το κράτος αυτοκρατόρων που δεν επιβουλεύονται όσα ανήκουν σε άλλους, οτιδήποτε αποκτάται χωρίς να εξυπηρετεί την επιθυμία εκείνου που το αποκτά, αφαιρείται με αποκλειστικό σκοπό να βλάψει τον ηττημένο.

13 . Στην κυριότητα του δημόσιου ταμείου έχουν επίσης περιέλθει γαίες που κληροδοτήθηκαν σε παρθένες και λειτουργούς κατά τη βούληση ανθρώπων ετοιμοθάνατων. Σας εκλιπαρώ, θεράποντες της δικαιοσύνης, να αποκαταστήσετε την κλονισμένη κληρονομική διαδοχή για τα ιερά πρόσωπα της πόλης σας. Επιτρέψτε στους ανθρώπους να υπαγορεύουν τις διαθήκες τους χωρίς άγχος, γνωρίζοντας ότι όσα ορίζουν θα μείνουν απαρασάλευτα υπό το κράτος ηγεμόνων που δεν τους παρακινεί η πλεονεξία. Συλλογιστείτε πόσο συντείνει αυτό στην ευδαιμονία του ανθρώπινου γένους. Τα δυσάρεστα προηγούμενα έχουν αρχίσει ήδη να προβληματίζουν τους ετοιμοθάνατους. Άραγε η θρησκεία της Ρώμης δεν ανήκει στο ρωμαϊκό δίκαιο; Πώς θα πρέπει να ονομάσουμε τη δήμευση μιας περιουσίας που κανένας νόμος ή δικαστική πράξη δεν έχει καταστήσει άκυρη;

14 . Οι απελεύθεροι κληρονομούν, οι δούλοι δεν στερούνται το δίκαιο προνόμιο να συντάσσουν διαθήκη, μα οι ευγενείς παρθένες και οι λειτουργοί των ιερών τελετουργιών θα πρέπει να αποκλείονται από τους νόμους που προστατεύουν την κληρονομιά; Πώς συμβάλλει στο δημόσιο συμφέρον να αφιερώνεις από τη μια το σώμα σου στην αγνότητα, να θέτεις τη μακροβιότητα της αυτοκρατορίας υπό ουράνια κηδεμονία, να προσαρτάς τις φιλικές θεϊκές δυνάμεις στα όπλα και τις λεγεώνες σου, να δεσμεύεσαι με ιερούς όρκους προς όφελος των πάντων, και από την άλλη να μην έχεις κοινά δικαιώματα με όλους τους άλλους; Αναρωτιέμαι πραγματικά μήπως οι δούλοι επιτελούν τελικά υπηρεσία πιο αξιοσέβαστη. Με όλα αυτά λαβώνουμε την πολιτεία, την οποία δεν συμφέρει ποτέ να αποδεικνύεται αχάριστη.

15 . Και ας μην θεωρήσει κανείς ότι υπερασπίζομαι αποκλειστικά τη θρησκεία για χάρη της θρησκείας. Από τέτοιου είδους απερισκεψίες έχουν προκύψει όλες οι κακοτυχίες του ρωμαϊκού έθνους. Ο νόμος των προγόνων μας τιμούσε τις Εστιάδες Παρθένες και τους λειτουργούς των θεών διασφαλίζοντάς τους ένα μέτριο εισόδημα και δίκαια προνόμια. Αυτή η αποζημίωση δεν διαταράχθηκε παρά όταν διεφθαρμένοι τραπεζίτες μετέτρεψαν το ταμείο για την αρωγή της ιερής αγνότητας σε πηγή μισθώματος για κοινούς αχθοφόρους. Ακολούθησε γενικός λιμός[6] και μια πενιχρή σοδειά ματαίωσε τις προσδοκίες των ανθρώπων σε όλες τις επαρχίες.

16 . Δεν έφταιγε για αυτό ούτε το χώμα, ούτε οι νότιοι άνεμοι. Ούτε έπεσε στις καλλιέργειες περονόσπορος τέτοιος που να βλάψει το καλαμπόκι και τη βρώμη. Ήταν η ιεροσυλία που κατέστρεψε την ευετηρία. Επήλθε τιμωρία σε όλους για όσα διαπράχθηκαν εις βάρος της θρησκείας. Ασφαλώς, όταν προκύπτει κακό τέτοιου μεγέθους, πρέπει να το αποδώσουμε σε γυρίσματα της μοίρας. Αφού είναι βέβαιο ότι πολύ σοβαρή αιτία προκάλεσε τέτοια ξηρασία. H χλωρίδα είναι που συντηρεί τη ζωή και η στειρότητα της γης οδήγησε τώρα το λαό της υπαίθρου να γυρέψει τροφή στις ιερές βελανιδιές της Δωδώνης.

17 . Ποιο παρόμοιο κακό υπέστησαν οι επαρχίες όσο οι λειτουργοί της θρησκείας συντηρούνταν δημοσία δαπάνη; Πότε πριν ραβδίστηκαν οι ιερές βελανιδιές για να τραφούν οι άνθρωποι; Σκίστηκαν ποτέ οι ρίζες των φυτών, εγκατέλειψε ποτέ η ευγονία τόσο ολοκληρωτικά τη γη ώστε να είναι αδύνατον να αντισταθμιστεί η φτωχή σοδειά μιας γης με την πλούσια σοδειά μιας άλλης; Συνέβη τίποτε από όλα αυτά όσο η ετήσια παραγωγή ήταν κοινό κτήμα για τους ανθρώπους και για τις ιερές παρθένες; Είναι σαφές ότι η χρηματοδότηση των ιερέων προστάτευε τα προϊόντα της γης και πως αποτελούσε περισσότερο ένα προληπτικό μέσο ενάντια στην αποτυχία της καλλιέργειας παρά μια ανταμοιβή. Αμφιβάλλει κανείς ότι αυτό που τους δινόταν προς χάριν της ευημερίας των πάντων, πρέπει τώρα να το αποκαταστήσει η δυστυχία των πάντων;

18 . Κάποιος θα μπορούσε να αντιτάξει ότι η δημόσια χρηματοδότηση καταργήθηκε μόνον για μια θρησκεία που έχει πλέον καταστεί ξένη. Όμως δεν ταιριάζει σε αγαθούς ηγεμόνες να θεωρούν ότι το κοινό ταμείο μπορεί να καταργεί όσα μέχρι πρότινος δίνονταν σε συγκεκριμένα πρόσωπα, λες και είναι ταμείο ιδιωτικό. Καθώς η πολιτεία αποτελείται από άτομα, ό,τι πηγάζει από την πολιτεία καθίσταται κτήμα των ατόμων. Να διαφεντεύετε τα πάντα, αλλά να διασφαλίζετε στον καθένα όσα του αναλογούν, και η δικαιοσύνη ας έχει πάντοτε μεγαλύτερη βαρύτητα για σας από την αυθαιρεσία. Συμβουλευθείτε την ίδια σας τη γενναιοδωρία και θα συμπεράνετε εάν είναι σωστό να θεωρούνται απολύτως δημόσια ιδιοκτησία όσα επιδαψιλεύσατε σε κάποιον. Τα προνόμια, άπαξ και απονεμήθηκαν τιμητικά, παύουν να ανήκουν στον χορηγό και αυτό που αρχικά δόθηκε ως ευεργεσία, μετατρέπεται, με την πάροδο του χρόνου, σε καθήκον.

19 . Έναν ανυπόστατο φόβο, λοιπόν, προσπαθεί να εμφυσήσει στον θεϊκό σας νου όποιος ισχυρίζεται ότι θα φέρετε την ευθύνη για την αποκατάσταση τέτοιων προνομίων, ενώ εσείς απλώς δεν θέλετε να υποστείτε την κατακραυγή που σας απειλεί με την κατάργησή τους. Μακάρι οι αφανείς ταγοί όλων των θρησκειών να είναι ευνοϊκοί απέναντι στη Μεγαλοφροσύνη σας, και ιδιαίτερα αυτοί που συμπαραστέκονταν στους προγόνους σας. Αυτοί σας υπερασπίζονται και εμείς τους λατρεύουμε. Αιτούμαστε την αποκατάσταση της θρησκείας που διατήρησε την αυτοκρατορία για τον Θείο πατέρα[7] της ιερής σας Βούλησης, και που χάρισε στον μακαριστό ηγεμόνα νόμιμους κληρονόμους.

20 . Ο Θείος πατέρας σας, από τα βάθη του ουράνιου θόλου, στρέφει τώρα το βλέμμα του στα δάκρυα των ιερέων και θεωρεί τον εαυτό του ένοχο για την κατάργηση των εθίμων που ο ίδιος πρόθυμα διατήρησε. Και διορθώστε για χάρη του Θείου αδελφού σας όσα έκανε παρακινούμενος από τη συμβουλή άλλων. Αποσιγήστε τις ενέργειες που ο ίδιος δεν γνώριζε ότι δυσαρεστούσαν τη Σύγκλητο αφού δεν είχε επιτραπεί στην αντιπροσωπεία μας να του μεταφέρει την κρίση των πολιτών. Και θα τιμήσετε πρωτινές εποχές εάν δεν διστάσετε να καταργήσετε αυτό που οπωσδήποτε δεν ήταν έργο του ηγεμόνα.

~.~