*

Γεύση μικρή από την εν προόδω έρευνα του Ηλία Μαλεβίτη για την επίσκεψη του Πάουντ στην Ελλάδα το 1965, το εκτενές πρώτο μέρος της οποίας δημοσιεύθηκε στο ΝΠ7 που μόλις κυκλοφορήθηκε, στο πλαίσιο του Αφιερώματος στον Αμερικανό ποιητή. Ο συγγραφέας και ο Κώστας Κουτσουρέλης συζητούν για τον Πάουντ μεθαύριο βράδυ στις 9.00, στις εφετινές Νύχτες του Ιουλίου που φιλοξενούνται όπως πάντα στο Θέατρο Κυδωνία των Χανίων, Υψηλαντών 12.

*

«Στα 1933, ο Σεφέρης ήταν κάπως σοφότερος…
“Μη ρίχνετε την καρδιά σας στα σκυλιά.||
Μη ρίχνετε την καρδιά σας στα σκυλιά”.
Μόνο πως αγαπούσε τα σκυλιά.
Ενώ ο Pound που δεν τ’ αγαπούσε,
“ὡραῖα τωόντι πρόκοψε”».

Γ. Π. Σαββίδης, «Μια περιδιάβαση», Για τον Σεφέρη

Σε μια από τις παιγνιώδεις συζητήσεις που κάναμε για τον Σεφέρη, μου είχε πει ο φίλος Ηλίας Λάγιος πως, όταν είχε έρθει στην Αθήνα ο Έζρα Πάουντ, και δεν έβγαζε μιλιά, δεν άνοιξε το στόμα του παρά μονάχα μια φορά, για να διορθώσει ένα υποτιθέμενο λάθος του Σεφέρη σχετικά με το όνομα της ράτσας ενός σκύλου. Συγκράτησα αυτή την ανεκδοτολογική κουβέντα, δεν ρώτησα όμως από πού την είχε ακούσει.

Έτσι κι αλλιώς η σιωπή η απροσπέλαστη που είχε θεληματικά επιβάλλει αυτός ο άνθρωπος στον εαυτό του με είχε κι εμένα σαγηνέψει. Εκείνη την περίοδο πάνω-κάτω (Αύγουστος του ’87), διάβασα και το δοκίμιο του Λορεντζάτου για τον Πάουντ που μόλις είχε κυκλοφορήσει. Αργότερα βέβαια βρήκα και το άρθρο του Σαββίδη για εκείνη τη συνάντηση (Νοέμβριος του ’72), η δε πρόσφατη έκδοση και του τελευταίου τόμου (Μέρες Η΄) των ημερολογιακών καταγραφών του Σεφέρη συμπλήρωσε το πλήρες φάσμα των ελληνικών πηγών για εκείνη τη συνάντηση. Εκεί λοιπόν μαθαίνουμε πως ο Σεφέρης πήγε ο ίδιος στο ξενοδοχείο όπου διέμενε Ο Πάουντ με την Ρατζ, την Παρασκευή 5 Νοέμβρη, και τους μετέφερε στο σπίτι του στην οδό Άγρας για πρόγευμα. Διαβάζουμε:

«Πρόγευμα με τον Ezra Pound και την Olga Rudge, εδώ. Του τηλεφώνησα την περασμένη Τετάρτη πρωί· πήγα και τους πήρα από το ξενοδοχείο Πλάκα όπου μένουν κατά τη 1½. Φύγαν κατά τις τέσσερις. Όμορφη λιόλουστη μέρα.

Στο ξενοδοχείο κατέβηκε με τα πόδια από το πάτωμά του. Πρώτη φορά που τον αντίκριζα από κοντά· τον αγκάλιασα· πολύ θερμός. Αλλά συμβαίνει τούτο το εκπληκτικό· δε λέει λέξη. Όχι πως δε θέλει να μιλήσει, απεναντίας πολύ συχνά βλέπεις την προσπάθεια να ζωγραφίζεται στο συγκλονιστικά εκφραστικό πρόσωπό του. Αλλά είναι σα να πέφτει απάνω του ένα δίχτυ που τον σταματά. Ωστόσο η O. R. μου λέει ότι μιλά πολύ εύκολα από χειρόγραφο, δημόσια. Η ίδια μου λέει ότι σήμερα ήταν από τις πιο σιωπηλές μέρες του και ότι του συμβαίνει αυτό, όταν είναι πολύ συγκινημένος.

Είναι ευκίνητος ανέβηκε τη σκάλα του σπιτιού μου με πολλή ευκολία. Αύριο πάνε στους Δελφούς και όταν φύγαν από το σπίτι θέλησαν να πάνε στη biennale της γλυπτικής στο Φιλόπαππο. Τον πήγαν οι Σαββίδη. Πάτησε τα ογδόντα του […] Αυτή η άναρθρη συνομιλία ήταν από τα συγκινητικά πράγματα που έζησα. Ενώ δεν είπε σχεδόν τίποτε, έφυγε αφήνοντας ένα κενό. «Sibylwise» (Personae, «Scriptor Ignotus»)».

Και συνεχίζει ο Σεφέρης, στην τελευταία του καταγραφή για την αναχώρηση του ζεύγους Πάουντ-Ρατζ, την Πέμπτη, 11 Νοέμβρη:

«Ευτυχώς όλες αυτές τις μέρες που πέρασαν κρατήσαμε κάποιαν επαφή μαζί τους, με το τηλέφωνο ή δια του Ζήσιμου. Όταν γύρισαν την Παρασκευή από την έκθεση της γλυπτικής του Φιλοπάππου ― έπεσε στο κρεβάτι με 38½ πυρετό. Ο Ζήσιμος που έτυχε εκεί φρόντισε να τους βρει γιατρό».

Πριν ξεκινήσει το ζεύγος των φιλοξενουμένων να πάρει τον δρόμο για την έκθεση στου Φιλοπάππου, ο Σεφέρης –πιθανότατα παρακινημένος και από την αναμενόμενη επίσκεψή τους στους Δελφούς– πρόσφερε στον Πάουντ ενθύμιο δώρο ένα βιβλίο του στα αγγλικά: το κείμενό του για τους Δελφούς, που είχε πρόσφατα κυκλοφορήσει, με την ακόλουθη αφιέρωση: «For Ezra Pound with my devotion George Seferis. Athens 5.10.65».

[Μόλις και μετά βίας συγκρατώ ένα ειρωνικό χαμόγελο εδώ, καθώς ο δαίμων της ανακρίβειας και της παραπλάνησης παραποιεί πάλι περιπαιχτικά τις αφηγήσεις για ετούτο το ταξίδι].

Ο Σεφέρης, ως γνωστόν, πέρα από τις συγκεκριμένες ημερολογιακές καταγραφές, αποτύπωσε και φωτογραφικά εκείνη τη συνάντηση (για την ακρίβεια η Μάρω στέκεται πίσω από τον φακό), με τον ίδιο πλάι στον Έζρα Πάουντ στην αυλή του σπιτιού της οδού Άγρας. Ιδιαίτερα εύγλωττες φωτογραφικές στιγμές –στιγμές ίσως μόνον– αλλά τόσο ενδεικτικές της «άναρθρης συνομιλίας» την οποία μνημονεύει ο Σεφέρης, που αξίζουν ένα σύντομο σχολιασμό. Στην μια ο οικοδεσπότης όρθιος κρατώντας μια διακριτική απόσταση πίσω από τον καθιστό Πάουντ, με μια έκφραση διερωτητικής έγνοιας και φροντίδας για τη φιλοξενία και τους φιλοξενούμενους· ο Πάουντ γυρτός προς τα εμπρός, σαν κουλουριασμένος στον εαυτό του, με το βλέμμα στυλωμένο χαμηλά. Στην άλλη φωτογραφία, ο Πάουντ ορθός κι ευθυτενής, με το μάλλον αμήχανο βλέμμα του σταθερά καρφωμένο στον φακό, αλλά με τα χέρια στις τσέπες και τον Σεφέρη, περιχαρή και χαλαρωμένο, σταθερά όμως στηριγμένο στα πόδια του, να τον στηρίζει με τον ώμο του και το διακριτικό –σχεδόν αόρατο– δεξί του χέρι περασμένο στο αριστερό χέρι του Πάουντ. Ευθυτενής, ‘ευκίνητος’ μα κι εύθραυστος συνάμα δείχνει ο γερο-Έζρα πλάι στον στιβαρό Σεφέρη. Μόνο σημείο δύναμης ακατάβλητης η καίουσα φλόγα της επίμονης ματιάς του. (περισσότερα…)

*

Τετάρτη, 12 Ιουλίου | Αφιέρωμα

Έζρα Πάουντ: Δύο σταθμοί
(Λονδίνο 1920 – Αθήνα 1965)

Πρωτοστάτης του ιμαζισμού και του μοντερνιστικού κινήματος, ιδιοφυής κριτικός, νοσταλγός των μεγάλων αρχαίων πολιτισμών, συνοδοιπόρος του Έλιοτ, γραμματέας του Γέητς, δριμύς κατήγορος του καπιταλισμού, οπαδός του Μουσσολίνι, επινοητής μιας πρωτόγνωρης ποιητικής γλώσσας, δημιουργός των περιβόητων «Κάντος», ο Αμερικανός ποιητής Έζρα Πάουντ (1885-1972) στάθηκε εξαρχής, και παραμένει ώς σήμερα, μορφή σαγηνευτική και αμφιλεγόμενη.

Με αφορμή το αφιέρωμα του περιοδικού Νέο Πλανόδιον στο έργο του (τχ. 7), ο μεταφραστής Κώστας Κουτσουρέλης και ο μελετητής και βιογράφος του Πάουντ Ηλίας Μαλεβίτης παρουσιάζουν δυο σταθμούς της πορείας του, τη σύνθεση «Χιου Σέλγουιν Μώμπερλυ», που ο ποιητής δημοσίευσε στο Λονδίνο το 1920, και το περίφημο ταξίδι του στην Ελλάδα το 1965 και τις συναντήσεις του με σημαδιακές μορφές των ελληνικών γραμμάτων όπως ο Γιώργος Σεφέρης και ο Ζήσιμος Λορεντζάτος. Ποιήματα και κείμενα του Πάουντ θα ερμηνεύσουν ηθοποιοί του Θεάτρου Κυδωνία.

*

*

Με μεγάλη επιτυχία ξεκίνησαν χθες το βράδυ εδώ στα Χανιά οι εφετινές Νύχτες του Ιουλίου. Στον κατάμεστο Αίθριο Χώρο του Θεάτρου Κυδωνία, οι τρεις διακεκριμένοι φιλοξενούμενοί μας είχαν την ευκαιρία να αναπτύξουν με λόγο πυκνό και ζωντανό, άμεσα κατανοητό και για τους μη ειδήμονες, συχνά και αποκαλυπτικό για τα άγνωστα στοιχεία που έφεραν στο φως, τους προβληματισμούς τους για την κατάσταση της επιστήμης σήμερα και την όλη και στενότερη διαπλοκή της με εξωθεσμικά κέντρα εξουσίας: την πολιτική, τα ΜΜΕ, την οικονομία.

Ο επιδημιολόγος, καθηγητής του Στάνφορντ των ΗΠΑ, Ιωάννης Π. Α. Ιωαννίδης μίλησε για τον αναγκαίο σκεπτικισμό, την διαρκή κριτική βάσανο στην οποία ο σοβαρός επιστήμονας οφείλει να υποβάλλει και το δικό του έργο, μακριά από κάθε είδους αυταρέσκειες και βεβαιότητες. Έδειξε δε με παραδείγματα από τον χώρο της ιατρικής, αλλά και της πρόσφατης πανδημικής κρίσης, πόσο συχνά ο κανόνας αυτός παραβιάζεται, και πόσο συχνά ο δημόσιος λόγος της επιστήμης εκπροσωπείται από πρόσωπα εντελώς ακατάλληλα ή και ευθέως υποκινούμενα από ποικίλα εξωεπιστημονικά, πολιτικά και οικονομικά κίνητρα.

Ο φυσικός, καθηγητής του ΕΚΠΑ, Ξάνθος Μαϊντάς ανέτρεξε στην ιστορία της θεωρητικής φυσικής μετά τον Νεύτωνα και υπέδειξε ότι τις τελευταίες δεκαετίες την δόκιμη παράδοση της επιβεβαιωμένης, τεκμηριωμένης έρευνας φαίνεται να υποκαθιστά στο πανεπιστήμιο ένα είδος εντυπωσιοθηρικού θεωρητικού λόγου, μετέωρου αποδεικτικά, πληθωριστικού βιβλιογραφικά και εντέλει ανούσιου. Αιτήματα ξένα προς την επιστήμη, όπως «ανταγωνισμός», κακόζηλο δάνειο από το χρηματοπιστωτικό σύστημα, φαίνεται να υποκαθιστούν το παραδοσιακό ιδεώδες της άμιλλας και να επηρεάζουν αρνητικά τους νέους ερευνητές.

Ο οικονομολόγος, καθηγητής του Παντείου, Κώστας Μελάς επεσήμανε τον μετέωρο και αθεμελίωτο χαρακτήρα του μεγαλύτερου μέρους της σύγχρονης «οικονομικής επιστήμης», που όντας στρατευμένη σε μια κυρίαρχη σήμερα πολιτικοοικονομική κοσμοθεωρία, αντί να μελετά και να παρατηρεί με νηφαλιότητα και αντικειμενικότητα τα οικονομικά φαινόμενα, στην πραγματικότητα δογματίζει και όχι σπανίως υπαγορεύει εκείνη στην πολιτική τον ακολουθητέο δρόμο. Η ίδια αυτή κυρίαρχη θεωρία μονοπωλεί τον δημόσιο λόγο περί οικονομίας, τα ΜΜΕ και τους θεσμούς και καθιστά στην ουσία αδύνατη την ειλικρινή επιστημονική αντιπαράθεση.

Το κοινό παρακολούθησε με αμείωτο ενδιαφέρον ώς το τέλος τη ζωηρή δίωρη ανταλλαγή και παρενέβη και το ίδιο με ερωτήματα. Προλόγισε ο διευθυντής του Θεάτρου Κυδωνία Μιχάλης Βιρβιδάκης. Τη συζήτηση, η οποία κινηματογραφήθηκε και θα αναρτηθεί σύντομα στο Διαδίκτυο, συντόνισε ο Κώστας Κουτσουρέλης, διευθυντής του περιοδικού Νέο Πλανόδιον.

*

*

*

Σάββατο 8 Ιουλίου | Φιλοσοφικός περίπατος

Πώς ο Πλάτων και οι Αρχαίοι έβλεπαν τον έναστρο ουρανό:
Ο άνθρωπος ως μικρογραφία του σύμπαντος

Μετά την μεγάλη επιτυχία που σημείωσε ο περσινός «Φιλοσοφικός περίπατος στον Αποκόρωνα» με τον καθηγητή φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Βασίλη Κάλφα, με θέμα τον «Φαίδρο» του Πλάτωνα, εφέτος ο καθηγητής συμμετέχει και πάλι στο πρόγραμμά μας «Νύχτες Ιουλίου 2023» προτείνοντας στους φίλους της φιλοσοφίας μια νυχτερινή εκδήλωση-εξερεύνηση που περιλαμβάνει δύο στάδια:

1. Πώς οι αρχαίοι έβλεπαν τον έναστρο ουρανό, σε ένα γεωκεντρικό, κλειστό και σφαιρικό σύμπαν. Πώς ο ουρανός χρησίμευε ως πυξίδα, ημερολόγιο και ρολόι.
2. Διήγηση και ανάλυση του πλατωνικού «Τίμαιου». Ο Πλάτων στα γεράματα γράφει έναν ιδιότυπο διάλογο, όπου εξιστορεί την δημιουργία ενός τακτικού και έλλογου σύμπαντος από έναν θείο τεχνίτη-δημιουργό. Για πρώτη φορά σε ένα φιλοσοφικό κείμενο προβάλλονται δύο ιδέες που θα παίξουν καθοριστικό ρόλο στην μεταγενέστερη σκέψη: (α) τα μαθηματικά γίνονται κλειδί για την ερμηνεία του σύμπαντος και (β) ο άνθρωπος θεωρείται μικρογραφία του σύμπαντος, σε μια σχέση μικρόκοσμου και μακρόκοσμου. Ο «Τίμαιος» είναι το πλατωνικό κείμενο που διαβάστηκε περισσότερο από κάθε άλλο στην ιστορία της φιλοσοφίας.

Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί το Σάββατο 8 Ιουλίου, στην παραλία Παχιά Άμμος στον Σταυρό Ακρωτηρίου, 16 χιλιόμετρα βορειοανατολικά των Χανίων, περιοχή που προσφέρεται για την παρατήρηση του ουρανού λόγω ότι βρίσκεται μακριά από τα αστικά κέντρα, είναι εύκολα προσβάσιμη με αυτοκίνητο και η ευρύτερη περιοχή καθώς και η παραλία της παρέχουν τις στοιχειώδεις ανέσεις φιλοξενίας για μια πολυάριθμη ομάδα συμμετεχόντων. Η εκδήλωση θα ξεκινήσει στις 9 το βράδυ και θα επεκταθεί μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες (μαζί με κάποιο διάλειμμα ίσως για φαγητό) ώστε να δοθεί στον Βασίλη Κάλφα ο χρόνος να αναπτύξει σε επί μέρους ενότητες τα θέματα που αναφέραμε. Στην εκδήλωση θα συμμετέχουν και εκπρόσωποι του Συλλόγου Φίλων Αστρονομίας Κρήτης παρέχοντας όργανα παρατήρησης και βοηθητικούς χάρτες του ουρανού. Περισσότερες πληροφορίες: 28210 92395.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η αρχική ιδέα οργάνωσης της εκδήλωσης στην ερημική παραλία Μένιες, στην βορειοανατολική άκρη της Χερσονήσου Ροδωπού, με τη χρήση πλοιαρίου, βρήκε αξεπέραστα εμπόδια στις διατάξεις του Λιμενικού Σώματος που ρυθμίζουν την παράκτια ναυσιπλοΐα και εγκαταλείφτηκε. Κάθε εμπόδιο για καλό!

Το σύγγραμμα του Βασίλη Κάλφα «Η μελέτη του ουρανού» με υπότιτλο «Φιλοσοφία και επιστήμη στην Αρχαία Ελλάδα» κυκλοφορεί ελεύθερα στο διαδίκτυο.

~.~

(

*

Στις 6.7.23, στις 9.00 το βράδυ, εγκαινιάζουμε στα Χανιά τις εφετινές «Νύχτες του Ιουλίου», που για έβδομη συναπτή χρονιά συνδιοργανώνουμε το Θέατρο Κυδωνία (Υψηλαντών 12) και το Νέο Πλανόδιον, με μια βραδιά αφιερωμένη στο θέμα: Η επιστήμη μεταξύ χρήσεων και καταχρήσεων.

Στη συζήτηση στρογγυλής τραπέζης συμμετέχουν τρεις διακεκριμένοι λειτουργοί αλλά και κριτικοί της σημερινής επιστήμης:

– Ιωάννης Π. Α. Ιωαννίδης, καθηγητής στη σχολή Παθολογίας, Έρευνας και Πολιτικής Υγείας του Πανεπιστημίου Στάνφορντ, Καλιφόρνια, ΗΠΑ, και διευθυντής του Κέντρου Έρευνας-Πρόληψης του ίδιου πανεπιστημίου.

– Ξάνθος Μαϊντάς, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Φυσικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, πρόεδρος του Ιδρύματος Τάκης Σινόπουλος.

– Κώστας Μελάς, καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Παντείου Πανεπιστημίου, πρόεδρος του Ομίλου Πολιτικού και Οικονομικού Προβληματισμού.

Συντονίζει ο Κώστας Κουτσουρέλης.

Παρακάτω, σταχυολογούμε ορισμένα αποσπάσματα από κείμενα ή συνεντεύξεις και των τριών ομιλητών, τα οποία δημοσιεύτηκαν παλαιότερα στο ΝΠ.

~.~

ΙΩΑΝΝΗΣ Π. Α. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ

Οι περισσότεροι σοβαροί επιστήμονες αυτολογοκρίνονται

Ο επιστήμονας που επικοινωνεί με το ευρύτερο κοινό πρέπει να μεταφέρει τι ξέρουμε, τι δεν ξέρουμε, και κυρίως τι αβεβαιότητα έχουμε για ότι νομίζουμε ότι ξέρουμε. Η εμπιστοσύνη χτίζεται από διαφάνεια, εντιμότητα, παραδοχή της ατέλειας της επιστημονικής γνώσης, και από καθαρή εξομολόγηση των πιθανών συγκρουόμενων συμφερόντων και των μεροληψιών του κάθε επιστήμονα. Το γεγονός ότι δεν έχω δεχτεί ποτέ να χρηματοδοτηθώ προσωπικά από ιδιωτικούς κερδοσκοπικούς φορείς για την έρευνά μου για COVID-19 δεν σημαίνει βέβαια ότι είμαι καλύτερος επιστήμονας από τους περισσότερους συναδέλφους που χρηματοδοτούνται, αλλά είναι καλό για τον πολίτη να ξέρει ποιος είναι ποιος και ποιος πραγματικά χρηματοδοτεί ποιον.

Σοβαρή επιδημιολογική επιτήρηση δεν έχει γίνει μέχρι τώρα, τα λύματα και τα self-test δεν είναι επιδημιολογική επιτήρηση. Φυσικά υπάρχουν μερικοί συνάδελφοι που πιστεύουν στον δρακόντειο εγκλεισμό, αλλά τα δεδομένα δείχνουν ότι τέτοια μέτρα αυξάνουν τους θανάτους, ειδικά μάλιστα όταν το επιδημικό κύμα είναι ήδη διαδεδομένο. Ο δρακόντειος εγκλεισμός θεωρεί ότι η κοινωνία είναι σαν ένα υποβρύχιο που κλείνεις την μπουκαπόρτα ερμητικά και δεν μπαίνει καθόλου νερό. Ακόμα και έτσι να ήταν, δεν ξέρω κανένα υποβρύχιο να έχει μείνει κλειστό σε κατάδυση για δυο και τρία χρόνια, όσο διαρκεί συνήθως ένα πανδημικό κύμα. Στην πραγματικότητα μάλιστα μια κοινωνία εκατομμυρίων ατόμων είναι περισσότερο σαν αχυροκαλύβα, όπου η πόρτα δεν κλείνει καλά (ή δεν υπάρχει καν), τα παράθυρα δεν έχουν τζάμια, οι τοίχοι χαίνουν, κι οι άνθρωποι πρέπει να βγούνε έξω και να εργαστούν για να μην πεθάνουν. Όλα τα μέτρα πρέπει να είναι ρεαλιστικά, συνεπή, και εφαρμόσιμα. Τα τέλεια αλλά ανεφάρμοστα μέτρα είναι τα χειρότερα από όλα.

Ανάμεσα στους δέκα ειδικούς επιστήμονες με την εντονότερη τηλεοπτική παρουσία στην Ελλάδα, κανένας δεν ανήκει στους 10.000 με τη μεγαλύτερη επιστημονική επιρροή στη βιβλιογραφία COVID-19 παγκοσμίως. Εξήντα τέσσερις Έλληνες επιστήμονες στην Ελλάδα (αφήνω έξω τους Έλληνες του εξωτερικού) έχουν μεγαλύτερη επιστημονική επιρροή στη βιβλιογραφία για COVID-19 από αυτούς τους δέκα τηλε-ειδικούς. Αντίστοιχα ισχύουν στις περισσότερες χώρες. Οι περισσότεροι σοβαροί επιστήμονες αυτολογοκρίνονται, γιατί αν πάνε να μιλήσουν ξέρουν ότι θα συσσωρεύσουν χλεύη από κύκλους που μπορεί να αγνοούν τη σοβαρή επιστήμη, αριστεύουν όμως στο μερεμέτι της δαιμονοποίησης. Μέσα από τις μηντιακές ραδιουργίες που μπορεί να συντονίσει, ακόμα και ένας μετριότατος υπεύθυνος τύπου ενός οποιουδήποτε μετριότατου πολιτικού έχει μεγαλύτερη δύναμη επικοινωνιακού πυρός από ότι δέκα νομπελίστες μαζί. Όλα είναι φαίνεσθαι. Οπότε, πετάει ο γάιδαρος ο επιστήμονας; Πετάει. Η ψυχολογική φθορά για όσους προσπαθούν να αντισταθούν είναι λυπηρή. Κανένας επιστήμονας δεν έχει προετοιμαστεί για μια τέτοια κατάσταση, η «Αντίσταση στην Ανωτάτη Ραδιουργία» δεν είναι αντικείμενο που το διδάσκεσαι στα πανεπιστήμια ή στα μεταπτυχιακά. Αλλά αν δεν σταθείς στο ύψος των αξιών σου σαν ιατρός και σαν επιστήμονας τώρα, πότε θα το κάνεις;

~.~

ΞΑΝΘΟΣ ΜΑΪΝΤΑΣ

Φυσική: Η Επιστήμη που αρνείται τον εαυτό της

Σήμερα, περισσότερο από κάθε άλλη εποχή, όσα συμβαίνουν στη φυσική, στην έρευνα και στα πανεπιστήμια αποτελούν φαινόμενα που ακολουθούν την παγκόσμια πορεία ανάπτυξης και προόδου. Ωστόσο, η ανάπτυξη και η πρόοδος πλέον εννοούνται αποκλειστικά στα πλαίσια του κυρίαρχου οικονομικού προτύπου, που παρέχει αφειδώς την υπόσχεση αφθονίας και ευμάρειας στους πολίτες, δημιουργώντας ταυτόχρονα την κύρια πολιτική προοπτική των σύγχρονων κοινωνιών. Η διάψευση ενός τέτοιου προτάγματος, η οποία έγινε φανερή περισσότερο από ποτέ στην κρίση της τελευταίας δεκαετίας, απογυμνώνει την επιχειρηματολογία του σύγχρονου κόσμου και αναδεικνύει τις ριζικές αλλαγές στον χαρακτήρα της κοινωνίας.

Η εποχή μας –μαζί με αυτή και το ουμανιστικό πανεπιστήμιο– έχει χάσει τις παλιές καθιερωμένες αξίες της και μέχρι τώρα δεν έχει σταθεί ικανή να προτάξει νέες, πειστικές και βιώσιμες. Το παλιό σύστημα αξιών καταρρέει. Ο κόσμος μας ζει κομματιασμένος, και κανένα επιστημονικό ρεύμα σήμερα δεν συνεισφέρει στην αναμόρφωσή του. Στις μεγάλες προτάσεις της φυσικής που διαδραμάτισαν σπουδαίο ρόλο στην κοινωνία, είτε στις αρχές του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού με τη νευτώνεια θεωρία είτε στο ξεκίνημα της νεωτερικότητας με την κβαντική μηχανική και τη σχετικότητα, το πανεπιστήμιο και οι φυσικοί σήμερα απαντούν με αγωνία και αμηχανία – ή απερίσκεπτα ακολουθούν την πεπατημένη. Και αφού στον σύγχρονο κόσμο ως μόνη επικρατούσα αξία εμφανίζεται η κατανάλωση, τότε και οι σύγχρονοι φυσικοί απαντούν με τη δική τους πληθώρα δημοσιεύσεων. Ένα χάος από αδιάφορες και τετριμμένες εργασίες.

Το αντικείμενο της έρευνας καθορίζεται πλέον από ελάχιστα πανεπιστήμια και εργαστήρια φυσικής στον κόσμο. Από αυτά εκπορεύεται η επιλογή και δίνεται η γραμμή που πρέπει να ακολουθηθεί. Οι προτάσεις τους κατά την περίοδο των τελευταίων
σαράντα χρόνων –μεταξύ των οποίων, οι σημαντικότερες είναι οι υπερσυμμετρικές θεωρίες, οι θεωρίες των χορδών και υπερχορδών, οι θεωρίες μεμβρανών και έξτρα διαστάσεων– αδυνατούν να μορφώσουν πειστικό επιστημονικό λόγο και να καταθέσουν επιχειρήματα επίλυσης των προβλημάτων που έχουν συσσωρευτεί. Αποτελούν όμως πολύ φιλικούς τόπους για τους νέους επιστήμονες, οι οποίοι έχουν τη δυνατότητα να λειτουργούν παραγωγικά σύμφωνα με τα κριτήρια που προαναφέραμε και πάντοτε μέσα στο κλίμα των δομών καθοδήγησης. Αυτό σημαίνει πως κάθε σύγχρονος φυσικός που θέλει να είναι μέσα στα πράγματα οφείλει να ακολουθήσει τις συγκεκριμένες κατευθύνσεις, τις σαφώς και άνωθεν προδιαγεγραμμένες, και να έχει πολλές δημοσιεύσεις/«papers» και ακόμα πιο πολλές αναφορές/«citations». Αν όμως δεν τηρήσει τους ανωτέρω περιοριστικούς όρους –και αυτό μπορεί να γίνει γιατί ο νέος φυσικός είτε είναι ευφυής και ανήσυχος είτε θέλει να επιμείνει σε σοβαρά προβλήματα παλαιότερων γενεών που χρονίζουν– τότε το πιθανότερο είναι να θέσει τον εαυτό του εκτός της κοινότητας των φυσικών. Αυτή η κατάσταση υπονομεύει την ελευθερία της έρευνας, υπονομεύει την ελευθερία δράσης του ερευνητή, μια απαραίτητη συνθήκη ύπαρξης του επιστημονικού έργου, και αποκαλύπτει τη σύγχρονη γραφειοκρατική λειτουργία των καθοδηγητικών ερευνητικών κέντρων φυσικής. Αποκαλύπτει για πρώτη φορά στην ιστορία τη γραφειοκρατικοποίηση ενός από τα πιο σημαντικά πεδία γνώσης και έρευνας, της φυσικής επιστήμης.

~.~

ΚΩΣΤΑΣ ΜΕΛΑΣ

Η αλαζονεία των σημερινών οικονομολόγων

Υπάρχει μια προφανής ασυμφωνία ανάμεσα στις αρχές πάνω στις οποίες βασίζεται η οικονομική έρευνα και στην εφαρμογή τους στην πράξη. Από τη μια πλευρά τονίζεται εμφαντικά ότι η οικονομική επιστήμη παρατηρεί μόνο την κοινωνική ζωή και αναλύει τι αναμένεται να συμβεί κάτω από διάφορες συνθήκες και ότι ποτέ δεν αναλαμβάνει να συναγάγει το πώς όφειλαν να είναι τα πράγματα. Από την άλλη, όμως, ουσιαστικά κάθε οικονομολόγος προβαίνει στη συναγωγή τέτοιων συμπερασμάτων. Κι ακόμη, οι διάφορες οικονομικές θεωρίες είναι κατά κανόνα διαρθρωμένες κατά τρόπο που ακριβώς εξυπηρετεί το σκοπό της συναγωγής τέτοιου είδους συμπερασμάτων. Το αποτέλεσμα είναι να διατυπώνονται πολιτικές συνταγές με υποτιθέμενο επιστημονικό και αντικειμενικό χαρακτήρα. Θα νόμιζε κανείς ότι οι όροι «παρατήρηση» και «δεδομένο» δεν έχουν την ίδια σημασία στα οικονομικά με τη σημασία που τους δίνεται αλλού στην επιστημονική ορολογία.

Οι οικονομολόγοι δίνουν την εντύπωση ότι μπορούν να αναφέρονται σε μια σφαίρα αξιών που είναι και αντικειμενικές και υποκειμενικές στην παρατήρηση. Κανοναρχούν απόψεις τις οποίες θεωρούν κοινωνικά επιβεβλημένες. Επιδιώκουν να υπολογίσουν, βασιζόμενοι άμεσα πάνω στα «επιστημονικά» τους ευρήματα, την πορεία των δραστηριοτήτων που είναι «επιθυμητή», ή «σωστή» από οικονομική άποψη, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που αντιτάσσονται προς ορισμένα διαφορετικά μέτρα πολιτικής, βασιζόμενοι στην άποψη ότι η πραγματοποίησή τους θα είχε ως συνέπεια τη μείωση της «γενικής ευημερίας» των πολιτών, ή ότι η λήψη των μέτρων αυτών θα σημάνει την αγνόηση των οικονομικών κανόνων. Είναι ρητή η άποψη ότι η οικονομική ανάλυση είναι ικανή να οδηγεί στη διατύπωση κανόνων με την έννοια «προτύπων». Ο ελεύθερος ανταγωνισμός ο οποίος αποτελεί μια καθαρή απαγωγική κατασκευή, δεν αποσκοπεί απλά να δώσει κάποια επιστημονική εξήγηση της πορείας των οικονομικών σχέσεων κάτω από ορισμένες και συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Αποτελεί ταυτόχρονα την απόδειξη ότι κάτω από αυτές τις υποθετικές συνθήκες θα επιτυγχανόταν η μεγιστοποίηση του «συνολικού εισοδήματος» ή η μεγιστοποίηση της «ικανοποίησης των αναγκών» της κοινωνίας. Ο «ελεύθερος ανταγωνισμός», με αυτό τον τρόπο, γίνεται κάτι περισσότερο από ένα σύνολο αφηρημένων υποθέσεων, που χρησιμοποιείται σαν εργαλείο της ανάλυσης των αιτιακών σχέσεων που συνδέουν τα γεγονότα. Παίρνει τη θέση του Πολιτικού Desideratum. Οι οικονομολόγοι είναι η μοναδική ομάδα επιστημόνων που μπορούν όχι να παράγουν μέσω της επιστήμης τους, το δέον από το είναι, αλλά να ισχυριστούν ότι τα δύο αυτά ταυτίζονται με τον τρόπο που αυτοί μεθοδολογικά χειρίζονται την επιστήμη τους.

Τουλάχιστον αυθάδης μπορεί να χαρακτηρισθεί λίαν επιεικώς η συγκεκριμένη άποψη. Στη βάση αυτής της αντίληψης οι αρχιτέκτονες των παγκόσμιων οικονομικών θεσμών δημιούργησαν ένα άκαμπτο και χωρίς δυνατότητα επιλογών πλαίσιο λειτουργίας της οικονομίας. Υιοθέτησαν εξ ολοκλήρου τις αποφάνσεις του νεοκλασικού υποδείγματος και της Νέας Κλασικής Μακροοικονομίας (ΝΚΜ) επιλέγοντας τη θέσπιση απλών κανόνων ως μέσων άσκησης της οικονομικής πολιτικής αποκλείοντας έτσι οποιαδήποτε μορφή άλλης διακριτικής πολιτικής.

*

*

Κάθετη πτώση του ποσοστού των Αμερικανών που έχουν μεγάλη εμπιστοσύνη στην επιστήμη, καταγράφει πρόσφατη έρευνα στις ΗΠΑ: από το (ήδη προβληματικό) 48% του 2021 στο μόλις 39% του 2022. Αίτιο της πτώσης, τι άλλο; Ο χειρισμός του ζητήματος της πανδημίας, που απαξίωσε αποφασιστικά στα μάτια πολλών και τους επιστημονικούς θεσμούς και τους επιστήμονες.

Φυσικά, αυτό είναι ένα κλάσμα του εντεινόμενου προβληματισμού για τον ρόλο της επιστήμης σήμερα: ας αναλογιστούμε τη συζήτηση για την τεχνητἠ νοημοσύνη. Δεν υπάρχει τομέας της σύγχρονης ζωής που να μην επηρεάζεται σε κρίσιμο βαθμό από τις εξελίξεις στην επιστήμη και την τεχνολογία. Ποιο είναι όμως το πραγματικό καθεστώς υπό το οποίο εργάζονται οι επιστήμονες σήμερα, χαίρουν πράγματι θεσμικής και ερευνητικής ανεξαρτησίας, ποια είναι η σχέση τους με την ιδεολογία και την πολιτική και οικονομική εξουσία;

Στις 6.7.23 εγκαινιάζουμε στα Χανιά τις εφετινές «Νύχτες του Ιουλίου», που για έβδομη συναπτή χρονιά συνδιοργανώνουμε το Θέατρο Κυδωνία και το Νέο Πλανόδιον, με μια βραδιά αφιερωμένη ακριβώς σε αυτό το θέμα: Η επιστήμη μεταξύ χρήσεων και καταχρήσεων.

Στη συζήτηση στρογγυλής τραπέζης συμμετέχουν τρεις διακεκριμένοι λειτουργοί αλλά και κριτικοί της σημερινής επιστήμης:

– Ιωάννης Π. Α. Ιωαννίδης, καθηγητής στη σχολή Παθολογίας, Έρευνας και Πολιτικής Υγείας του Πανεπιστημίου Στάνφορντ, Καλιφόρνια, ΗΠΑ, και διευθυντής του Κέντρου Έρευνας-Πρόληψης του ίδιου πανεπιστημίου.

– Ξάνθος Μαϊντάς, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Φυσικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, πρόεδρος του Ιδρύματος Τάκης Σινόπουλος.

– Κώστας Μελάς, καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Παντείου Πανεπιστημίου, πρόεδρος του Ομίλου Πολιτικού και Οικονομικού Προβληματισμού.

Συντονίζει ο Κώστας Κουτσουρέλης.

*

*

ΝΥΧΤΕΣ ΤΟΥ ΙΟΥΛΙΟΥ 2023

Πρόγραμμα εκδηλώσεων 

Όπου δεν αναφέρεται κάτι διαφορετικό,
οι εκδηλώσεις ξεκινούν στις 9.00 μ.μ.
και η είσοδος είναι ελεύθερη. 

H Εταιρεία Θεάτρου ΜΝΗΜΗ και το περιοδικό ΝΕΟ ΠΛΑΝΟΔΙΟΝ, για έβδομη συνεχή χρονιά εφέτος, διοργανώνουν στον ΑΙΘΡΙΟ ΧΩΡΟ του Θεάτρου Κυδωνία στα Χανιά, Υψηλαντών 12, τις «Νύχτες του Ιουλίου».

Και αυτό το καλοκαίρι, οι φίλοι και οι επισκέπτες μας θα έχουν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν έναν ευρύ κύκλο παραστάσεων, συζητήσεων, διαλέξεων, βιβλιοπαρουσιάσεων και εκδηλώσεων λόγου με διακεκριμένους εκπροσώπους του θεάτρου, της λογοτεχνίας, του στοχασμού και της επιστήμης.

Ανάμεσά τους οι Βασίλης Κάλφας, Ιωάννης Π. Α. Ιωαννίδης, Κώστας Μελάς, Ξάνθος Μαϊντάς, Δημήτρης Δημητριάδης, Λίλα Τρουλινού, Μιχάλης Μακρόπουλος, Ηλίας Μαλεβίτης κ.ά.

Το εφετινό μας πρόγραμμα περιλαμβάνει μεταξύ άλλων συζητήσεις για τον ρόλο της επιστήμης στη δημόσια σφαίρα και για το σύγχρονο ελληνικό θέατρο, παρουσιάσεις βιβλίων από την πρόσφατη ελληνική πεζογραφία και βραδιές αφιερωμένες σε δύο μεγάλους Αμερικανούς ποιητές, την Έμιλυ Ντίκινσον και τον Έζρα Πάουντ.

Συμπλήρωμα και αποκορύφωση του προγράμματος, η εφετινή θερινή παραγωγή της Ε. Θ. ΜΝΗΜΗ «Ιφιγένεια στο Σπλοτ», έργο του Γκάρι Όουεν που εμπνέεται από τον ελληνικό μύθο και ανεβαίνει για πρώτη φορά στην Ελλάδα.

Το πρόγραμμα όπως πάντα συνεπιμελούνται ο Μιχάλης Βιρβιδάκης, διευθυντής του Θεάτρου Κυδωνία, και ο Κώστας Κουτσουρέλης, διευθυντής του περιοδικού Νέο Πλανόδιον. (περισσότερα…)