Γιατί υπάρχει το «κακό» στον κόσμο

ΠΕΡΑΣΤΙΚΑ & ΠΑΡΑΜΟΝΙΜΑ | 03:26
Καιρικά σχόλια από τον ΚΩΣΤΑ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗ

Το ερώτημα γιατί υπάρχει το «κακό» στον κόσμο, ερώτημα με το οποίο κατατρίβονται οι θεολόγοι από καταβολής του επαγγέλματός τους, είναι παιδιάστικο. Η απάντηση ήταν, είναι και θα είναι ες αεί η αυτή: επειδή αποδίδει, ο «αδικοπραγών» επωφελείται, κερδίζει από την «αδικοπραξία» του.

Το ερεθιστικό ερώτημα είναι το ανάποδο. Γιατί υπάρχει το «καλό» στον κόσμο; Για ποιον λόγο λ.χ. «ευεργετούμε» κάποιον χωρίς να απαιτούμε άμεση απτή ανταπόδοση για την πράξη μας; Η προφανής απάντηση είναι και εδώ η ώς άνω: επειδή κάτι έχουμε να κερδίσουμε εμμέσως ή μελλοντικά από την «ευεργεσία» μας: τη φήμη της ανωτερότητας, δυνητικές επαφές, φιλίες, συμμαχίες, μια χείρα βοηθείας στην ανάγκη. Και όταν ο «ευεργετηθείς» αποδεικνύεται αχάριστος, όπως τόσο συχνά είναι η περίπτωση, αντί να αγανακτήσουμε με τον εαυτό μας για την άστοχή μας κρίση ως προς το ποιόν του, ηθικολογούμε επικαλούμενοι έναν ανύπαρκτο ηθικό νόμο…

Το «καλό» ή το «κακό» είναι ετερώνυμα εντέλει του ίδιου πράγματος, μικροτερτίπια ή μεγαλόσχημες στρατηγικές της επιβίωσης. Εξού και αποδίδονται ελευθέρως στην ίδια συμπεριφορά, αναλόγως του ποιος τα επικαλείται. «Καλό» είναι αυτό που κάνουμε εμείς, «κακό» αυτό που πράττουν οι αντίπαλοι. Ακόμη και ο Ισραηλινός φαντάρος όταν σκοτώνει ανυπεράσπιστα παιδιά στη Γάζα ή τη Δυτική όχθη, σαν τον ναζιστή στρατοπεδάρχη ή τον ιεροεξεταστή δήμιο που έκαιγε τις μάγισσες ή τους αιρετικούς, είναι πεπεισμένος: ο φόνος που διαπράττει είναι πράξη ηθική, απαραίτητη μάλιστα για την επίτευξη ενός «αγαθού» σκοπού: τη σωτηρία του έθνους, την έλευση του Μεσσία, την πάταξη του Σατανά. Ο Νεοπτόλεμος όταν γκρεμοτσακίζει τον μικρό Αστυάνακτα από τα τείχη της καιόμενης Τροίας, ακολουθεί τις διδαχές του κοινού νου: ο γιος του Έκτορα είναι ρίσκο – αν ζήσει, ίσως αύριο γυρέψει εκδίκηση.

Στη συλλογική μας μνήμη, φυσικά, για να αυτοπροστατευθούμε, κρατάμε πάντα τις περιπτώσεις όπου το καθ’ ημάς «κακό» τιμωρήθηκε, και ξεχνάμε βολικά όλες τις άλλες, όπου η ιστορία το επιβεβαίωσε ως εύστοχη επιλογή. Αν οι ναζί είχαν κερδίσει τον πόλεμο, το Ολοκαύτωμα θα ήταν μια υποσημείωση σε κάποιο εγχειρίδιο. Ίσως μάλιστα διδασκόταν στα σχολεία ως προληπτική ανθρωπιστική δράση, αφού με αυτό θα είχε αποφευχθεί ο βάρβαρος εποικισμός της Παλαιστίνης, η επιβολή του απαρτχάιντ, η εθνοκάθαρση και η γενοκτονία των γηγενών…

«Το Δαιμονικό δεν είναι κάποιο σκοτεινό ορμέμφυτο, αλλά η έσχατη συνέπεια της σκέψης», έλεγε ο Παναγιώτης Κονδύλης. Και ήθελε να πει με αυτό ότι ο άνθρωπος είναι ενιαίος: δεν χρειάζεται να είσαι θηρίο, και με τον ορθό λόγο μια χαρά καταλήγεις και πάλι στην ωμότητα. «Καμιά αθωότητα δεν είναι αθώα», σημειώνει αλλού, «καμιά ενοχή δεν είναι ένοχη».

///

η αγάπη
μοιάζει με δυο ποτήρια σε στιγμή ενθουσιασμού
ντίνγκ
λάμψη
θρύψαλλα

ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ

///

Ο Γκορμπατσώφ χρειάστηκε λίγο παραπάνω από έξι χρόνια για να διαλύσει στα εξ ων συνετέθη την ΕΣΣΔ. Ο Τραμπ μπαίνοντας κι αυτός στον έκτο χρόνο της προεδρίας του όλα δείχνουν ότι τον συναγωνίζεται επαξίως. Και οι δύο είχαν επευφημηθεί στην αρχή ως σημαιοφόροι μιας αναγκαίας και υπερήμερης μεταρρύθμισης. Και οι δυο είχαν μισηθεί θανάσιμα από τους εσωτερικούς αντιπάλους τους. Και οι δύο αντιμετώπισαν ανοιχτά ή κεκαλυμμένα πραξικοπήματα που αποπειράθηκαν να τους ανατρέψουν.

Διαφάνεια και αναδιάρθρωση, γκλάσνοστ και περεστρόικα, έταξε ο πρώτος: αποκατάσταση της ελευθερίας του λόγου από την κομματική προπαγάνδα, από τη μια, και εξυγίανση της παραγωγής με την υπέρβαση της διαφθοράς και της πελατοκρατίας, από την άλλη. Διαφάνεια και αναδιάρθρωση έταξε με τον τρόπο του και ο δεύτερος: πάταξη της τυραννίας της πολιτικής ορθότητας, της ακυρωτικής κουλτούρας και της παραπληροφόρησης των συστημικών ΜΜΕ, από τη μια, και επανεκβιομηχάνιση με την αναστροφή του outsourcing και των εκφυλιστικών συνεπειών της παγκοσμιοποίησης, από την άλλη.

Ο πρώτος έβαλε τέρμα στις αέναες σοβιετικές επεμβάσεις στην Ανατολική Ευρώπη και το Αφγανιστάν και ήρθε σε συνεννόηση με τους Αμερικανούς για την παύση της κούρσας των εξοπλισμών. Ο δεύτερος υποσχέθηκε σε όλους τους τόνους ότι θα κάνει το ίδιο με τους ατελεύτητους πολέμους της Αμερικής, ότι θα τα βρει με τους Ρώσσους στο ουκρανικό και ότι του λοιπού θα κοιτάζει πρωτίστως τα του οίκου του.

Την κατάληξη του Μιχαήλ τη γνωρίζουμε. Άριστος στη ρητορική, στην πράξη αποδείχθηκε συνταρακτικά αδέξιος. Άφησε πίσω του μια χώρα διαλυμένη, παίγνιο στους αντιπάλους της για μία περίπου δεκαετία – ακόμη και τώρα, η Ρωσσία είναι σκιά της σοβιετικής μήτρας της. Πέθανε περιφρονούμενος οικτρά από τους συμπατριώτες του, και τιμώμενος μόνο από τους Δυτικούς, τους μόνους που σε τελική ανάλυση ευεργέτησε.

Η κατάληξη του Ντόναλντ κατά πάσα πιθανότητα θα είναι πολύ χειρότερη. Πρώτα απ’ όλα, επειδή εκείνος δεν αποπειράθηκε καν να κάνει τις αντιπολεμικές επαγγελίες του πράξεις. Με την επιδρομή στο Ιράν έδωσε γην και ύδωρ στο Ισραήλ και στο βαθύ κράτος και πρόδωσε ωμά εκείνους που τον πίστεψαν. Το κυριότερο όμως είναι ότι επέσπευσε αυτό που καμωνόταν ότι θα αναστείλει, τον ξεπεσμό των ΗΠΑ. Όταν θα έρθει η ώρα του λογαριασμού, μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι οι εχθροί του θα τον περιμένουν στη γωνία.

Το πιο πικρό; Σε αντίθεση με τον Γκορμπατσώφ, ο Τραμπ δεν θα έχει καν ένα Βραβείο Νομπέλ να επιδείξει για τους άθλους του.

///

Ο Αίας που πέφτει πάνω στο σπαθί του για να ξεπλύνει τη δόλια ατίμωση που του επεφύλαξαν οι θεοί. Ο Κάτων ο Νεώτερος που αυτοκτονεί μελετώντας τα λόγια του Πλάτωνα για την αθανασία της ψυχής. Ο Περεγρίνος που αυτοπυρπολείται το 165 για να διατρανώσει την πίστη στις ιδέες του. Ο Γεωργάκης που κάνει το ίδιο στη Γένοβα το 1970, διαμαρτυρόμενος για τη δικτατορία των συνταγματαρχών.

Άραγε θα αναβιώσει ποτέ η ιδέα της φιλοσοφικής αυτοκτονίας; αναρωτιέται ο Τσέζαρε Παβέζε στα ημερολόγιά του. Δύο χιλιετίες χριστιανίζοντος μοραλισμού έχουν μετατρέψει στη συνείδηση πολλών αυτή την ύψιστη δήλωση αξιοπρέπειας και ελευθερίας σε θανάσιμο (τι κωμωδία!) «αμάρτημα». Η ζωή είναι, λέει, θεία δωρεά και τούτου ένεκα όλα τα ιατροφαρμακευτικά συστήματα του κόσμου είναι εντεταλμένα να την επιμηκύνουν πάση θυσία, αδιαφορώντας για τους εξευτελισμούς και την αφόρητη οδύνη που η επιμήκυνσή της συνεπάγεται. Και προς όφελος πολύ συγκεκριμένων συμφερόντων, φυσικά: το 80% των δαπανών υγείας του μέσου ανθρώπου εκταμιεύονται τα έσχατα δύο χρόνια της «ζωής» του. Όπως έγραφε ο Γκόττφρηντ Μπεν εβδομήντα χρόνια πρωτύτερα:

«Ζωή! Στο άκουσμα της λέξης αναρριγεί η λευκή φυλή! Αυτό είναι το έσχατο θεμέλιο της πίστεως του παρόντος, του τωρινού, του δικού μας πολιτισμού… Στο ονομά της, η σημερινή Ευρώπη εξαναγκάζεται να παλεύει έως εσχάτων για μια ώρα τριάθλιας παράτασης με ορούς και φιάλες οξυγόνου».

Διόλου τυχαία η λυσσαλέα αντίσταση στις δειλές προσπάθειες να διευκολυνθεί η θεσμική ευθανασία. Κατά τον Ποινικό μας Κώδικα, η «συμμετοχή σε αυτοκτονία», η αρωγή δηλαδή, ιατρική και άλλη, στον αυτόχειρα, είναι ποινικώς κολάσιμη. Κοινωνίες που θεωρούν τις εκτρώσεις της ανυπεράσπιστης ζωής δικαίωμά τους, αρνούνται το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης σε ενήλικες που εν πλήρει συνειδήσει ζητούν να τερματίσουν τη δική τους…

///

Τη φύση των ανθρωπίνων μάς την κρύβει η πλάνη του ορθολογισμού. Η πίστη δηλαδή ότι σκεφτόμαστε και πράττουμε, αποφασίζουμε και δρούμε βασιζόμενοι στον «ορθό λόγο», στην εύλογη και ρεαλιστική στάθμιση δυνατοτήτων και ευκαιριών, πόθων και κινδύνων. Όμως ο άνθρωπος παρότι ζώον λόγον έχον, δεν είναι ον ορθολογικό. Το θυμικό του βασίζεται εξ ολοκλήρου στους αυτοματισμούς του ενστίκτου, οι ενέργειές του καθορίζονται κατά μεγάλο μέρος από αταβισμούς, από ανακλαστικά αγελαία και ορμέμφυτα σκοτεινά, όπως εκείνα της αυτοκαταστροφής και του θανάτου, από ακρισίες, κεκτημένες ταχύτητες, παρεξηγήσεις και λάθη.

Η κύρια δουλειά του «ορθού λόγου» είναι να τα σκεπάζει όλα αυτά, να τα απωθεί από το συνειδητό και το οπτικό μας πεδίο. Έτσι ώστε καθένας από εμάς προσωπικά, να έχει την ψευδαίσθηση ότι αυτοδιατίθεται, ότι χαράζει την πορεία του αυτοπροσώπως, ότι έχει πάρει, όπως λέμε, «τη ζωή στα χέρια του». Όμως η ιστορία και η βιολογία αδιαφορούν εντελώς για το άτομο, λογαριάζουν μόνο τα αδρά μεγέθη της μάζας. Κάποτε ούτε καν αυτά.

Η ορθολογική πλάνη είναι συνεπώς ένας μηχανισμός αυτοπροστασίας. Η ψευδαίσθησή μας ότι δήθεν αυτοπροσδιοριζόμαστε μάς υποστυλώνει ψυχικά, μας προφυλάσσει από την καταθλιπτική υπόμνηση της συμπτωματικότητάς μας. Το κυριότερο: απλουστεύει διανοητικά και συναισθηματικά τη χαοτική πολυπλοκότητα που μας περιβάλλει.

Και όχι μόνο ο «ορθός λόγος»: όλα τα συμβολικά συστήματα που έχουμε επινοήσει, όλες οι νοηματοδότριες θεσμίσεις μας, η τέχνη, οι θρησκείες, οι μύθοι, οι επιστήμες, οι φιλοσοφίες, η ίδια η γλώσσα είναι γεννήτριες απλουστεύσεων. Εξωραΐζουν, εξορκίζουν, εξιστορούν, εξομαλύνουν, εξηγούν και εξωτερικεύουν τον ανακόλουθο, ανελέητο, ανείπωτο, ανώμαλο, ανεξιχνίαστο και ανεκδήλωτο γύρω μας κόσμο. Μόνον έτσι, γίνεται κατοικήσιμος. Οι ερμηνείες μας δεν φανερώνουν, αλλά μάς κρύβουν τα πράγματα, τα μεταμφιέζουν έτσι ώστε να μας είναι ανεκτά. Συντηρούν τα ζωτικά μας ψεύδη.

Κι όποτε ναυαγούν, μας συμπαρασύρουν όλους στον βυθό.

///

Σε πείσμα όλων των ιδεολογημάτων μας, σοσιαλιστικών ή φιλελεύθερων, η εξέλιξη είναι νομοτελειακή: ανάπτυξη του καπιταλισμού και μεγέθυνση του κράτους πάνε μαζί.

///

Στην είδηση ότι η ελληνική πυροβολαρχία στη Σαουδαραβία κατέρριψε πύραυλο του Ιράν για να προστατεύσει τα εκεί πετρέλαια, ο νους πάει στο ύστερο Βυζάντιο. Τότε που το απολειφάδι της Ρωμαίων Βασιλείας δεν ήταν μόνο φόρου υποτελές στον σουλτάνο, αλλά και υποχρεωμένο να συνεκστρατεύει μαζί του κατά άλλων χριστιανών ηγεμόνων, στρώνοντας το έδαφος και στον δικό του οριστικό χαμό. Τι ακριβώς είναι η Δυτική συμμαχία, ένα ρούχο κομμένο και ραμμένο στα μέτρα του υπερατλαντικού Μεγάλου Αδελφού, το είδαμε στη Γιουγκοσλαβία, το είδαμε στην Ουκρανία, το βλέπουμε τώρα και στο Ιράν. Και στις τρεις περιπτώσεις, η ευπειθεστάτη Ελλάς είχε τον ρόλο του αναλώσιμου υπηρέτη: του ανθρώπου δηλαδή που πιστός στο αφεντικό του κάνει το κάθε τι για την ευμένειά του, βλάπτοντας τα δικά του συμφέροντα. Με τα λόγια του Υπουργού μας της «Αμύνης»:

«Τώρα που συζητάμε, η Ελλάδα έχει στρατιωτικές δυνάμεις στη Βοσνία – Ερζεγοβίνη, έχει στρατιωτικές δυνάμεις στο Κόσοβο, καλύπτει την Βουλγαρία ή ένα μεγάλο κομμάτι της, έχει το Air Policing στην Βόρεια Μακεδονία και το Μαυροβούνιο. Έχει επίσης μια Μοίρα Patriot στην Σαουδική Αραβία, έχει F-16 στην Κυπριακή Δημοκρατία, δύο φρεγάτες που καλύπτουν την Κυπριακή Δημοκρατία, μια φρεγάτα που κινείται βόρεια της Λιβύης στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής επιχείρησης Ειρήνη, η οποία ξεκίνησε με δική μας πρωτοβουλία, μια φρεγάτα στην Ερυθρά Θάλασσα στο πλαίσιο της επιχείρησης Ασπίδες. Επίσης μετέχει στην ειρηνευτική δύναμη στον Λίβανο με ένα επιπλέον πλοίο».

Όπερ μεθερμηνευόμενον: οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις αντί να αμύνονται περί πάτρης, πληρώνουν τα σπασμένα των επιδρομών του ΝΑΤΟ, των ΗΠΑ και του Ισραήλ σε Γιουγκοσλαβία, Λιβύη, Ιράν, Υεμένη, Λίβανο… Και γι’ αυτήν την κατάντια, είμαστε από πάνω και υπερήφανοι!

///

Στην ιστορία το έχουμε δει τόσες φορές: στον πόλεμο νικά ο ανθεκτικότερος. Πώς θα αντιδρούσε ο χαύνος Ευρωενωσίτης αν ζούσε σε μια πόλη βομβαρδιζόμενη αδιαλείπτως όπως το Κίεβο, η Τεχεράνη, η Βηρυτός, το Τελ Αβίβ; Πώς θα άντεχε, ψυχικά πρώτα απ’ όλα, αν έπρεπε να κάνει ζωή τυφλοπόντικα κλεισμένου ολημερίς κι ολονυχτίς μες σ’ ένα καταφύγιο;

///

Οι πολιτισμοί πεθαίνουν όπως όλα τα πράγματα: ποικιλοτρόπως. Κάποιοι εξαλείφονται, άλλοι εξαντλούνται, κάποιοι εκπνέουν ίσως από ανία. Μόνο λίγοι πεθαίνουν βίαια. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι κάποιοι αυτοκτονούν – ενίοτε μάλιστα κατόπιν εντολής, όταν πείθονται εντέχνως να το κάνουν.

ΑΛΑΙΝ ΝΤΕ ΜΠΕΝΟΥΑ
(«Παρακμή και πτώση των πολιτισμών», 1972)

///

Αν το ατομικό τάλαντο είναι το θεμέλιο κάθε καλλιτεχνικού επιτεύγματος, η φιλοπονία είναι όλο το υπόλοιπο κτήριο. Στο γράψιμο ένα 5% είναι δωρεά, έλεγε θυμόσοφα ο Ουμπέρτο Έκο, το 95% είναι ιδρώτας. Χωρίς επίμονη και αδιάκοπη εργασία, και το μεγαλύτερο χάρισμα σπαταλιέται.

Και πάλι ωστόσο, τα δυο αυτά (ταλέντο + εργατικότητα) από μόνα τους δεν επαρκούν. Πάμπολλοι χαρισματικοί και φίλεργοι πέρασαν και παρήλθαν χωρίς το αποτύπωμα που περίμενε κανείς από εκείνους αρχικά. Το έργο που άφησαν μπορεί να ήταν πληθωρικό, όμως υπήρξε σπασμωδικό, ασύντακτο, εσωτερικά ασπόνδυλο. Χρειάζεται επιπλέον αυτό που ο Σολωμός αποκαλεί «υποταγή εις το νόημα της τέχνης». Η στοίχιση δηλαδή του ταλέντου και της εργασίας πίσω από έναν υπέρτερο σκοπό, η αφοσίωση σ’ ένα σχέδιο υπερπροσωπικό. Το κτίσμα μας εκτός από θεμελιωτές και οικοδόμους έχει ανάγκη και από αρχιτέκτονα.

Στον ελληνικό 20ό αιώνα, ίσως η πιο συγκινητική περίπτωση τέτοιας αφοσίωσης «εις το νόημα της τέχνης» ήταν εκείνη του Οδυσσέα Ελύτη. Προικισμένος με το πιο εκθαμβωτικό τάλαντο που είδαν ποτέ τα νέα γράμματά μας και γητεμένος αρχικά από τον άκρατο ατομοκεντρισμό του μεσοπολεμικού μοντερνισμού, ο Ελύτης βρέθηκε στον Μεταπόλεμο ενώπιον του κενού. Τα πρώτα εκφραστικά του μέσα, εκείνα των Προσανατολισμών και του Ήλιου του Πρώτου, δεν αρκούσαν για να δώσουν φωνή στα συγκλονιστικά βιώματα του Πολέμου, της Κατοχής, της Αντίστασης. Καμιά από τις τρεις απόπειρές του να συμβιβάσει το προσωποπαγές νεωτερικό ιδίωμα και το συλλογικό βάρος της ιστορίας, δεν απέδωσε: Άσμα ηρωϊκό και πένθιμο, Η καλοσύνη στις λυκοποριές, Αλβανιάδα – και τα τρία αυτά έργα ουσιωδώς αστοχούσαν. Εξού και στην πράξη παραμερίστηκαν ή και αποκηρύχθηκαν όλως διόλου.

Από το 1946, χρονιά έκδοσης του Άσματος, ώς το 1959, όταν τυπώνεται το Άξιον Εστί, ο Ελύτης χρειάστηκε σχεδόν 15 χρόνια εκφραστικού αγώνα, 15 χρόνια εκδοτικής αποχής, δεκαπέντε χρόνια ουσιαστικής σιωπής. Και διόλου τυχαία, ο αγώνας αυτός ευοδώθηκε όταν το προσωπικό ταλέντο και η ατομική προσπάθεια ήρθαν να συναντηθούν «εις το νόημα της τέχνης»: εν προκειμένω στη μεγαλοπρέπεια μιας κατορθωμένης μορφής αρχιτεκτονημένης πάνω στο έδαφος της ιστορικής παράδοσης.

Έργα σαν το Άξιον Εστί επιβεβαιώνουν τη διάγνωση του Τ. Σ. Έλιοτ: «Οι πολύ μεγάλοι ποιητές, που είναι πολύ λίγοι, είχαν όλοι να πουν κάτι που μπορεί να ειπωθεί μόνο σ’ ένα εκτενές ποίημα». Σ’ αυτούς, τους πολύ λίγους, ανήκει δικαιωματικά ο Οδυσσέας Ελύτης.

///

Οι «συντηρητικοί» οπαδοί του Τραμπ πανηγυρίζουν επειδή προσχώρησε πλήρως στον τροτσκισμό των νεο-κονς και στο στρατόπεδο των αιώνιων πολέμων, μετωνυμία της παλιάς «διαρκούς επανάστασης». Και οι «δικαιωματιστές» αντίπαλοί του τον χειροκροτούν επειδή δίνει τον αγώνα τον καλό λέει υπέρ των γυναικών στο Ιράν δολοφονώντας αβέρτα μαθήτριες. Οι «εθνικιστές» της Ευρώπης φιλούν γονυπετείς το ποδάρι του Μεγάλου Αφεντικού τη στιγμή που κλωτσάει κι αυτούς και τα έθνη τους κατάμουτρα. Και οι υστερικοί, τα θύματα του Trump Derangement Syndrome, σκιρτούν από ηδονή γιατί επιτέλους το σκιάχτρο τους έπαψε να υστερεί σε βαναυσότητα από τα πολιτικά τους είδωλα.

///

Υπολογίζεται ότι το 50% των περιεχομένων του διαδικτύου είναι ήδη, αυτήν εδώ τη στιγμή που μιλάμε, μηχανογενές: γέννημα εν μέρει ή εν όλω της τεχνητής νοημοσύνης. Με τον παρόντα ρυθμό, το ανθρωπογενές ίντερνετ πολύ σύντομα, σε πέντε ή σε δέκα το πολύ χρόνια, θα συρρικνωθεί σε αμελητέο μονοψήφιο ποσοστό ή και σε κλάσμα δεκαδικό του συνόλου. Και φυσικά, όλα όσα διακινούνται διαδικτυακά, από τις κινηματογραφικές παραγωγές και κάθε είδους κείμενο ώς την πορνογραφία και την ενημέρωση, η συντριπτική πλειονότητα των δεδομένων, θα είναι μηχανογενή, χωρίς έστω ένα στοιχειώδες ανθρώπινο χτένισμα. Ο άνθρωπος θα είναι απλώς καταναλωτής. Ή μήπως ούτε καν αυτό;

///

Εκατόν πενήντα ποιητές και ποιήτριες που πρωτοεμφανίστηκαν την περιόδο από τη Μεταπολίτευση έως σήμερα, προκρίνουν στην επίτομη ανθολογία τους (β’ έκδοση) οι Γαραντούδης-Μεντή. Και μόνο για το νούμερο (150!) θα μπορούσε να πει κανείς πολλά. Θα τ’ αφήσω γι’ άλλη στιγμή. Εδώ επισημαίνω την ειρωνεία. Τα περισσότερα από τα πιο γνωστά και τα πιο αντιπροσωπευτικά ποιήματα και ποιητικά βιβλία αυτού του ημίσεος αιώνος, τα έχουν γράψει ποιητές παλιότεροι, ποιητές του Μεταπολέμου ή και του Μεσοπολέμου ακόμη: ο Ελύτης, ο Ρίτσος, ο Μόντης, ο Καρούζος, ο Λεοντάρης, η Δημουλά, ο Χαραλαμπίδης, ο Φωκάς…

Και δεν πρόκειται απλώς για έργα ώριμων ποιητών που εξακολουθούν να ακμάζουν και προς το γέρμα του βίου τους. Αλλά για κείμενα όπως είπα κατ’ εξοχήν αντιπροσωπευτικά της εποχής που γράφτηκαν. Αν αντιζυγίσει κανείς όλη την «αμφισβήτηση» της υποτιθέμενης Γενιάς του ’70, από τη μία, και από την άλλη ένα και μόνο βιβλίο, τη Μαρία Νεφέλη του Ελύτη, προς τα πού θα γείρει άραγε η πλάστιγγα; Αν θέλει να ανασκοπήσει τις εθνικές και πολιτικές περιπέτειες αυτών των πενήντα ετών, τις υπαρξιακές εντάσεις και τα ηθικά αδιέξοδά τους, τον Μόντη και τον Λεοντάρη, τη Δημουλά και τον Καρούζο δεν είναι πιθανότερο να πάρει για οδηγούς του; Και τι δηλώνει αυτό για τα ανακλαστικά και την απήχηση της ποίησής μας ως συνόλου –εξαιρέσεις λαμπρές εννοείται ότι υπάρχουν– από τη Μεταπολίτευση και δώθε;

///

— Θέλω να είπω ότι οι πατέρες θα συνηθίσουν να θεωρούν τα τέκνα ως ίσους και ομοίους των και να φοβούνται τους υιούς των, το ίδιον πάλιν οι υιοί τους πατέρας και ούτε θα τους σέβωνται, ούτε θα τους φοβούνται, διά να είναι βέβαια ελεύθεροι· οι μέτοικοι θα εξισωθούν με τους πολίτας, οι πολίται με τους μετοίκους, ωσαύτως δε και οι ξένοι.
— Αυτό ακριβώς και συμβαίνει.
— Αυτά λοιπόν γίνονται και άλλα μικρότερα τοιαύτα, εις αυτήν την πολιτείαν· ο διδάσκαλος φοβείται και περιποιείται τους μαθητάς του, οι μαθηταί καμμίαν σημασίαν δεν δίδουν διά τους διδασκάλους και τους παιδαγωγούς των· και εν γένει οι νέοι εννοούν να περνούν το ένα με τους γεροντοτέρους και να συνερίζωνται με αυτούς και εις τους λόγους και τα έργα, οι δε γέροντες πάλιν συγκατερχόμενοι μέχρι των νέων σπουδάζουν να μιμούνται τους τρόπους των και να κάμνουν τον χαρίεντα και τον ευτράπελον, διά να μη θεωρούνται φορτικοί και δεσποτικοί. […]
— Θα εδυσκολεύετο κανείς να το πιστεύση, αν τουλάχιστον δεν το έβλεπε, πόσον και αυτά τα ζώα τα εις την υπηρεσίαν των ανθρώπων απολαμβάνουν εδώ μεγαλυτέραν ελευθερίαν ή παντού αλλού· διότι πραγματικώς, όπως λέγει και η παροιμία, κατά τον αφέντη και το σκυλί, οι δε ίπποι και οι όνοι,
συνηθισμένοι να πηγαίνουν ελεύθερα και με όλην των την μεγαλοπρέπειαν εις τους δρόμους, πίπτουν επάνω εις όσους τύχη να συναντήσουν, εάν δεν παραμερίσουν αυτοί· και τέλος πάντων όλα απολαμβάνουν απόλυτον ελευθερίαν. […]
— Αυτή λοιπόν, φίλε μου, είναι η τόσον καλή και χαριτωμένη μορφή του πολιτεύματος, εκ της οποίας, κατά την ιδέαν μου, λαμβάνει την αρχήν η τυραννίς.
— Πραγματικώς χαριτωμένη· αλλά τι συμβαίνει κατόπιν;
— Το ίδιον νόσημα, το οποίον ανεφάνη εις την ολιγαρχίαν και επέφερε την καταστροφήν της, το ίδιον παρουσιάζεται και εις αυτήν αλλά υπό μορφήν βαρυτέραν, ένεκα της γενικής αμεριμνησίας, και επιφέρει την υποδούλωσιν της δημοκρατίας· διότι τωόντι η υπερβολή εις κάθε πράγμα επιφέρει συνήθως την μετάπτωσιν εις την εναντίαν υπερβολήν, όπως παρατηρείται εις τας εποχάς του έτους, εις τα φυτά, εις τα σώματά μας και μάλιστα και εις τας πολιτείας προπάντων.
— Είναι πολύ φυσικόν να γίνεται.
— Και λοιπόν και η υπερβολική ελευθερία, είτε εις τους ιδιώτας είτε και εις τα κράτη, εις τίποτε άλλο, φαίνεται, δεν οδηγεί παρά
εις την ασυλείαν.
— Έτσι είναι.
— Είναι λοιπόν φυσικόν να μη προέρχεται εξ άλλης πολιτείας η τυραννίς παρά εκ της δημοκρατίας, εκ της ακροτάτης δηλαδή ελευθερίας η μεγαλύτερα και αγριωτέρα δουλεία.