*

Εδώ και μια δεκαετία επισκέπτομαι κάθε άνοιξη την Έκθεση Βιβλίου της Λειψίας που είναι η μεγαλύτερη στη Γερμανία μετά από εκείνη της Φραγκφούρτης. Κάθε χρόνο παρατηρώ κάποιες αλλαγές στις αναγνωστικές συνήθειες των ανθρώπων και κάνω σκέψεις για το μέλλον του κόσμου.

Μέσω της οθόνης ο σημερινός άνθρωπος έχει εθιστεί στην κατανάλωση εικόνων τόσο πολύ ώστε να μην είναι σε θέση να διαβάσει σκέτο κείμενο, κείμενο δηλαδή που δεν συνοδεύεται από μια φωτογραφία ή κάποιου είδους εικονογράφηση. Έχει αυξηθεί η κυκλοφορία κόμιξ και graphic novels όπου ένα βιβλίο, κλασσικό ή άλλο, δίνεται σε περίληψη και συνοδεύεται από σκίτσα για να γίνει πιο εύπεπτο. Για τους ίδιους λόγους, μάλλον, υπάρχει στροφή προς τα βιβλία φαντασίας, τα απλοϊκά, ελαφρώς παιδικά μυθιστορήματα με μάγους, ξωτικά, μονόκερους και άλλα φανταστικά πλάσματα που αρέσουν πλέον και στους ενήλικες. Η αρχή έγινε με τον Χάρρυ Πόττερ, ως γνωστόν, που δημιούργησε σχολή. Παραμένουν ακόμα κάπως πιο σοβαροί αναγνώστες και συγγραφείς οι Γάλλοι, οι οποίοι ίσως επειδή κρατάνε με νύχια και με δόντια τη γλώσσα τους χωρίς να υποκύπτουν τόσο εύκολα στην… αμερικανίλα, κρατάνε κατά συνέπεια ακόμα και την δυνατότητα της πιο σύνθετης σκέψης και άρα μπορούν να διαβάζουν πιο απαιτητικά αναγνώσματα. Από την άλλη έχουν παράδοση στα BD, τα κόμιξ, αλλά και αυτά βρίσκω ότι είναι πιο υψηλού επιπέδου απ’ ό,τι σε άλλες χώρες.

Στην Γερμανία που είχε κάποτε πραγματικά σοβαρούς αναγνώστες, οι οποίοι προτιμούσαν τα «δύσκολα» σε λογοτεχνία και φιλοσοφία, τώρα υπερισχύουν τα λεγόμενα Krimis, τα αστυνομικά δηλαδή, στα οποία πρωτοστατεί ο περίφημος Fitzek. Μα πόσα αστυνομικά να διαβάσει κανείς; Το ίδιο και στην γερμανική τηλεόραση, οι αστυνομικές σειρές είναι ως η άμμος της θαλάσσης. Καταλαβαίνω τη γοητεία τους αλλά μέχρι ενός σημείου. Τι να αποκομίσεις πλέον απ’αυτά; Καλά για το καλοκαίρι ίσως ή για λίγη χαλάρωση από την ένταση της δουλειάς τα αστυνομικά, αλλά ώς εκεί.

Αγωνία, σασπένς, λοιπόν αλλά και πάρα πολλή βία. Το έναυσμα έδωσαν οι Σκανδιναβοί και «τσίμπησε» όλος ο κόσμος, οι Άγγλοι τα λένε scandis ή nordic noir. Όσο για τους Γάλλους τα αστυνομικά τα ονομάζουν polar, εκ του policier και βεβαίως τα αγαπούσαν ανέκαθεν όπως ξέρουμε από τις ταινίες με τον «μπάτσο» Αλαίν Ντελόν και τα βιβλία με τον Μαιγκρέ. Εθισμένος ο σημερινός άνθρωπος στη γρήγορη πλοκή, στη δράση, πάσχοντας ίσως από κάποιου είδους νεύρωση που τον κάνει να θέλει να γυρίζει μηχανικά τις σελίδες, αδιαφορεί για το συγγραφικό ύφος που αν είναι καλό δεν έχει ανάγκη από δυνατή υπόθεση για να χαρίσει ομορφιά, βάθος και ουσία σ’ένα βιβλίο.

Στην Έκθεση Βιβλίου της Λειψίας τα τελευταία χρόνια έχουν πληθύνει οι νέοι και οι λιγότερο νέοι που ντύνονται με κοστούμια από γιαπωνέζικα manga ή anime και ελάχιστα ενδιαφέρονται για τα βιβλία. Το μόνο που θέλουν είναι να επιδείξουν τη φορεσιά τους παλιμπαιδίζοντας ναρκισσιστικά, να φωτογραφηθούν με άλλους ομοίους τους και να αποβλακωθούν παίζοντας βίντεο παιχνίδια. Το λεγόμενο cos play κερδίζει έδαφος κάθε χρόνο.

Τι απέγινε η κανονική λογοτεχνία; Τι απέγιναν τα δοκίμια; Δεν έχουν μέλλον; Μια με την υπερευαισθησία του αναγνωστικού κοινού που οδεύει να γίνει κανονική λογοκρισία, μια με τον φόβο των εκδοτών μην τους σύρουν στα δικαστήρια αν τυχόν κυκλοφορήσει κάτι πολιτικώς μη ορθόν, η ελευθερία στην λογοτεχνία, η ελεύθερη έκφραση, που ήταν σημάδι υγιούς κοινωνίας και δημοκρατίας, καταργείται σιγά σιγά και θα βρεθούμε σύντομα ενώπιον των καταστάσεων που είχαν προφητεύσει οι Όργουελ και Χάξλεϋ, και που περιέγραψε η Μάργκαρετ Άττγουντ. (Ας σκεφτούμε για παράδειγμα ότι η επιστήμη καλοδέχεται τις παρένθετες μητέρες και αν τολμήσει κανείς να αμφισβητήσει την αφύσικη πραγματικότητα της ενοικιαζόμενης μήτρας, πέφτουν να τον φάνε. Όμως όταν βλέπουν ή διαβάζουν οι άνθρωποι το Handmaid’s Tale ή τον Θαυμαστό καινούργιο κόσμο τρομάζουν και φρίττουν χωρίς να σκέφτονται ότι κάποια από αυτά τα απίθανα συμβαίνουν ήδη με κάποιες παραλλαγές στις μέρες μας. Απόδειξη ότι το μέλλον του βιβλίου και το μέλλον του κόσμου είναι αλληλένδετα).

Ορισμένοι εκδότες σήμερα έχουν αναθέσει στους λεγόμενους sensitivity readers (προτίμησαν να μην τους πουν απ’ευθείας λογοκριτές) να διαβάζουν τα χειρόγραφα που λαμβάνουν από τους συγγραφείς προτού τα εκδώσουν και να κάνουν προτάσεις για αλλαγή κάποιων επίμαχων σημείων. Προς το παρόν κάνουν προτάσεις και συστάσεις απλώς προς τους συγγραφείς που μπορούν να τις δεχθούν ή να τις απορρίψουν, σε λίγο υποψιάζομαι ότι θα σβήνουν κανονικά ό,τι δεν…επιτρέπει η άλλοτε υπερπουριτανική και άλλοτε υπερτολμηρή κοινωνία μας, που παγκοσμίως ακολουθεί ό,τι υπαγορεύουν οι Ηνωμένες Πολιτείες σε θέματα «ηθικής» και «ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Είδα φέτος και το πρώτο βιβλίο στα γερμανικά που στο εξώφυλλό του αναγράφει ότι έχει αμφιλεγόμενο περιεχόμενο. Κάτι σαν την προειδοποίηση πάνω στα πακέτα με τα τσιγάρα.

Θα υπάρξει αντίδραση ή σύντομα το καλό βιβλίο θα εξαφανιστεί για πάντα μαζί με το χιούμορ και την ελευθερία του λόγου;

Ανέκαθεν υπήρχαν σκουπίδια. Παλιότερα ήταν η ροζ λογοτεχνία, σήμερα είναι τα fantasy, και τα αισθηματικά με φόντο δράκους και φανταστικούς κόσμους από τους οποίους λείπει η φαντασία. Παλιότερα ήταν τα βιβλία αυτοβοήθειας, τα βιβλία μαγειρικής, σήμερα όλ’ αυτά εξακολουθούν να υπάρχουν μαζί με ερωτήματα για την ηθική της τεχνητής νοημοσύνης, μαζί με θέματα όπως οι μάχες για το περιβάλλον, για τα δικαιώματα των ζώων, ίσως και των ανθρώπων, μαζί με τον φεμινισμό που βάζει στη θέση της την «πατριαρχία» και άλλα πολλά.

Για τα πολεμικά βιντεοπαίχνιδα που φέρνουν μια αλλόκοτη ιαπωνική γεύση στις πτέρυγες της Έκθεσης, έχουμε ήδη μιλήσει αρκετά, οδηγούν εύκολα σε βία στην πραγματική ζωή, το έχουμε δει στις επιθέσεις ενόπλων στις ΗΠΑ σε σχολεία και πανεπιστήμια. Ο δράστης, ζαλισμένος, μην μπορώντας να ξεχωρίσει μεταξύ παιχνιδιού και πραγματικότητας, πιστεύοντας ότι διαθέτει «πολλές ζωές» όπως στο παιχνίδι, παίρνει ένα όπλο και γαζώνει όποιον βρει. Ο ίδιος νοιώθει άτρωτος και καταφέρνει να κάνει μεγάλο κακό προτού τον συλλάβουν. Γενικά η αφοσίωση στην οθόνη, η αποχή από τις κοινωνικές σχέσεις, ο οικειοθελής εγκλεισμός μέσα στο σπίτι, έχει δημιουργήσει ένα νέο και παράξενο είδος ανθρώπου.

Αλλά ποια είναι η αίσθηση για το μέλλον του βιβλίου καθώς μια ακόμη έκθεση στη Λειψία τελειώνει; Πολύ σκουπιδαριό αντί για πραγματικά βιβλία, πολλή αποβλάκωση αντί για ανάγνωση, πολλοί άνθρωποι που καταναλώνουν αυτό το ατέλειωτο σκουπιδαριό αναζητώντας μια πρόσκαιρη ψυχαγωγία. Όσο για το μέλλον του κόσμου, θα ήθελα να τελειώσω με κάτι αισιόδοξο αλλά όταν σκέφτομαι ότι βρίσκεται στα χέρια και στον νου αυτών των κάπως ανώριμων αναγνωστών/ανθρώπων, μελαγχολώ.

ΛΗΤΩ ΣΕΪΖΑΝΗ

Υστερόγραφο ελληνικού ενδιαφέροντος: Εδώ και δέκα χρόνια αναζητώ το ελληνικό περίπτερο στην έκθεση βιβλίου της Λειψίας. Βρίσκω σχεδόν όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, από Σκανδιναβία (φέτος η Νορβηγία ήταν η τιμώμενη χώρα με ονόματα όπως των Karl Ove Knausgård και Vigdis Hjorth στη βιτρίνα της), Ιρλανδία, Ιταλία, Γαλλία, Ελβετία, Αυστρία, Πορτογαλία, Ουκρανία, Ρουμανία με ένα πολύ εντυπωσιακό περίπτερο, Αλβανία, Κοσσυφοπέδιο, Βοσνία Ερζεγοβίνη, Μαυροβούνιο, Βουλγαρία, βρίσκω ακόμα και μη ευρωπαϊκές χώρες όπως τη Νότιο Κορέα, αλλά η Ελλάδα είναι άφαντη. Δεν ενδιαφέρεται κανείς από τους εκδότες ή τους φορείς του πολιτισμού να εμφανιστεί σε μια τέτοια έκθεση; Η αιώνια ελληνική αδιαφορία δεν παύει να με εκπλήσσει.

*

*

*