*

[[ ΠΕΡΙΦΡΑΚΤΟΙ ΤΟΠΟΙ ]]
από τον Γιάννη Παρασκευόπουλο

Ω ο σκοτεινός ύπνος, που μετατρέπει τις τυφλές
Και δεινές σκέψεις σε όραμα καθαρού φωτός!
LORENZO DI MEDICIS

Ανάμεσα στον Μεσαίωνα και την Νεότερη Εποχή, δηλαδή ανάμεσα στον orto murato του μοναστηριού και στον ανοιχτό κήπο του εκλεκτικού μπαρόκ, εμφανίζεται στην Ιταλική χερσόνησο ο κήπος που συμβάλλει σε αυτή την μετάβαση. Θα μπορούσαμε πιθανώς να ισχυριστούμε ότι ο κήπος της Αναγέννησης είναι ο ίδιος μια μετάβαση. Αρχικά, αποτελεί μια χρονική μετάβαση ανάμεσα στον παλαιό τύπο κήπου και σε μια καινούργια κοσμοαντίληψη που πρωτοσχηματίζεται και που αργότερα μετατρέπεται σε έναν νέο τύπο βλέμματος καθώς και σε μια καινούργια πρακτική. Η δεύτερη παρατήρηση που μας επιτρέπει να χαρακτηρίζουμε αυτόν τον κήπο ως μεταβατικό, είναι η επαναφορά  της αρχαιότητας εντός της έννοιας και της πρακτικής του κήπου.

Πρόκειται για μια χρονική μεταφορά που οικειοποιείται το παρελθόν, επαναπροσδιορίζοντάς το, ανοίγοντας ταυτόχρονα έναν χώρο για την αυτοτοποθέτηση του ίδιου του ανθρώπου στον κόσμο και που ονομάζεται Αναγέννηση. Η ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα, έτσι, μετατοπίζεται στο παρόν ως μια ερμηνεία αλλά και ως μια ανασύνθεση της παροντικής χρονικότητας. Η σύνθεση που επιτεύχθηκε ανάμεσα στην παγανιστική σκέψη και το Χριστιανικό κοσμοείδωλο –σύνθεση που ξεκινά έναν αιώνα περίπου πριν με τον Πετράρχη ο οποίος αποκαλούσε την αρχαιότητα sacrosancta antiquitas– σημαίνει και την αρχή του τέλους για αυτό το κοσμοείδωλο αλλά και την συνεχή επανερμηνεία της κλασσικής σκέψης στους Νεότερους Χρόνους. Κίνηση που χαρακτηρίζεται από την αναδιαμόρφωση της έννοιας του τόπου μέσω των πολλαπλών μορφών που αποκτά η έννοια της ανακάλυψης.

Τα στοιχεία που μας ωθούν να μιλήσουμε για αυτόν τον κήπο ως μεταβατικό, με τη διπλή έννοια που του αποδίδουμε, εμφανίζονται κατά τον 15ο αιώνα, τον Quattrocento, στην Φλωρεντία και συνδέονται με την δυναστεία των Μεδίκων. Fiorenza κατά τους Ρωμαίους, η Φλωρεντία των Ιταλών αποκαλείται η πόλη των λουλουδιών.  Το έμβλημά της δεν είναι άλλο παρά ένας ερυθρός κρίνος που ταυτίζεται με το λατινικό όνομά της. Σε αυτήν την πόλη των λουλουδιών οι τέχνες ανθίζουν παράλληλα με τα άνθη των κήπων.

Στα μέσα του αιώνα ο αριθμός των κήπων σε αυτή την πόλη ανέρχεται τουλάχιστον στους 138. Ο λόγος για την πολλαπλή ζήτηση και κατασκευή οφείλεται στην στροφή προς την επανανακάλυψη του ελληνορωμαϊκού κόσμου. Η ρωμαϊκή έπαυλη επανεμφανίζεται ως μια νησίδα εντός της πόλης αλλά και έξω από τα τείχη της ακολουθώντας  την ρωμαϊκή πρακτική απομάκρυνσης από την πόλη, όπως την εφάρμοσε και ο Κικέρων. Ταυτόχρονα, το βλέμμα αξιοποιεί τις αρχαιότητες που βρίσκονται τριγύρω. Οι Μέδικοι γίνονται μεγάλοι συλλέκτες αρχαιοτήτων, συντηρώντας και αποκαθιστώντας τες.

Η οικογένεια των τραπεζιτών, αφού έχει εξασφαλίσει την εξουσία της και καθιερώσει την πολιτική της οντότητα με τον Κόζιμο, καταφέρνει να ενώσει δύο διαμετρικά αντίθετες μεταξύ τους οπτικές και χρήσεις του κόσμου. Από την μια εξασκεί το μερκαντιλιστικό πνεύμα και από την άλλη αναζωπυρώνει την λατρεία για το πνεύμα του αρχαίου κόσμου. Προφανώς τα χρήματα παίζουν σημαντικό ρόλο στην χωρική έκφραση της τέχνης, στην πραγματοποίησή της, που εμφανίζεται αλλά αρκεί, επίσης, να σκεφτούμε ότι ο ρόλος του μαικήνα που αποκτούν σηματοδοτεί και μια πλήρη αλλαγή της πραγματικότητας. Η Τοσκάνη μετατρέπεται σε μια Νέα Αρκαδία για τους Μέδικους. Το χρήμα και η εξουσία στοχεύουν στην πραγματοποίηση αυτού του ονείρου που με την ποίηση του Λορέντσο φθάνει στο απόγειό του.

Στην Φλωρεντία ο locus amoenus των Ρωμαίων μετατρέπεται σε luoghi di delizie. Ο κήπος της έπαυλης ανοίγει προς τον κόσμο πέρα από αυτή, αφήνοντας πίσω τα συμβολικά τείχη του προκατόχου του. Η έπαυλη των Μεδίκων στο Φιέζολε, για παράδειγμα, εισάγει το πανόραμα στην αρχιτεκτονική της. Είναι ο κατ’έξοχή τόπος των νεοτερισμών που εισάγονται και θα αποτελέσει πρότυπο για τους ύστερους κήπους της Ιταλίας. Τοποθετημένη κοντά στην Φλωρεντία αλλά ταυτόχρονα οριοθετημένα απομακρυσμένη από αυτή, το βλέμμα του κατόχου της απλώνεται πάνω στην πόλη και στην ύπαιθρο που την περιβάλλει. Η χρήση του πανοράματος, διαμέσου του κήπου, είναι σαν το βλέμμα της παντοδύναμης οικογένειας να κυριαρχεί πάνω στο τοπίο.

Για την σωστή επιλογή της τοποθεσίας της έπαυλης επιμένει ο Λέον Μπατίστα Αλμπέρτι το 1485, χαρακτηρίζοντας καταλληλότερη την τοποθέτησή της σε ύψωμα, όπως ο λόφος ή ένα μικρό βουνό. Η επιλογή της θέσης δεν εξυπηρετεί μόνο αισθητικούς σκοπούς αλλά και την πρακτική της υγιηνής. Τα μικρόβια και οι αρρώστιες δεν μεταδίδονται σε υψώματα μεγαλύτερα των 1.000 μέτρων. Επίσης, ο χώρος αερίζεται από τον άνεμο και οι αχτίνες του ήλιου τον χτυπούν κάθετα. Η γονιμότητα του εδάφους δεν προέχει όσο η απόλαυση της τοπίου και η θέαση της ωραίας φύσης, αρκεί τα είδη που θα φυτευτούν να μπορούν να αναπτυχθούν και να αξιοποιηθούν σωστά. Ο κήπος γίνεται έτσι η προέκταση της βίλας και συμπληρώνει το οικοδόμημα. Ταυτόχρονα, κατά τον Φραντσέσκο Φαριέλλο, ο κήπος οφείλει να κρατά την αυτονομία του δημιουργώντας ένα δεσμό με το τοπίο που βρίσκεται εκτός του κήπου. Κάνει λόγο προφανώς για μια ενοποίηση του εσωτερικού και του εξωτερικού τοπίου μέσω του οριζόντιου άξονα του βλέμματος που βρίσκει την απόλυτη μορφή του στο πανόραμα.

Τα ρωμαϊκά θέματα επανεμφανίζονται και επανεισάγονται στους κήπους των Μεδίκων. Η μεγαλειώδης πέργκολα στους κήπους του Τρέμπιο συμπληρώνεται από την χρήση αναρριχιτκών φυτών όπως η άμπελος. Το φυτό κατέχει σημαντικό ρόλο στους Τοσκάνους όπως και στους Ρωμαίους. Ως φυτό του Διονύσου διαποτίζεται από μια μαγικο-θρησκευτική αύρα αλλά ταυτόχρονα θυμίζει σε εκείνον που το κοιτάει την εξοχή των λιβαδιών. Η ιδεατή φύση αποτυπώνεται εντός του κήπου ως ένα θέμα του που βρίσκουμε στα πολλαπλά στρώματα αυτής της κατασκευής. Το έξω του κήπου, η  αγροκαλλιέργεια,- τουτέστιν το ημέτερο μέρος της σύνθεσης του τοπίου-, είναι μια οπτική συνέχεια του κήπου. Η αρχιτεκτονική του κήπου αναπτύσσεται παράλληλα με το τοπίο των αγρών. Οπότε τα δύο αυτά στοιχεία απαρτίζουν το όλον του τοπίου αποκτώντας τον χαρακτήρα μιας φύσης συγγενικής με τον άνθρωπο που του προσφέρει ψυχική ζεστασιά και οπτική θαλπωρή.

Κατά την Luchinat, οι δύο χρήσεις του κήπου που προτείνει ο Βιτρούβιος επαναφέρονται στο παρών του Ιταλικού κήπου. Ο τόπος αυτός εξυπηρετεί την utilitas (χρησιμότητα) και την venustas (ομορφιά). Οι δύο αυτές χρήσεις αλληλοσυμπληρώνουν την εικόνα του.  Ως κλασσικό μοντέλο θεωρούνται οι κήποι του Αλκίνοου αλλά και η μυθολογία που  υφίσταται γύρω από τον κήπο των Εσπερίδων. Η χρήση των εσπεριδοειδών δένδρων –κατηγορία φυτών που προέρχεται από την ονομασία αυτού του παραδείσιου μέρους και που χρησιμοποιείται μέχρι και σήμερα– έχει ως σκοπό τον εμπλουτισμό των αρχαίων θεμάτων που χρησιμοποιούν οι Μέδικοι. Λεμονιές, μηλιές, κιτρομηλιές, καθώς και τα ιερά δένδρα των θεών όπως η ελιά, η δρυς, η δάφνη, ο κυπάρισσος, ο κισσός και η μυρτιά αποτελούν χρωματικά και μορφικά στοιχεία σύνθεσης του (νέο)μυθολογικού τοπίου που ανασυστήνεται στην Τοσκάνη.

Πρόκειται, πρωτίστως, για ένα διανοητικό τοπίο. Ο κήπος προτρέπει σε μια γιορτή της ιδέας παρά σε έναν χορό των αισθήσεων. Η ανάγνωση της φύσης που διεξάγεται από τους Μεδίκους και τους αρχιτέκτονές τους, προέρχεται από την παλαιότερη ανάγνωση των Ρωμαίων του ελληνικού τόπου. Οι μυθολογία και οι μυθολογικοί συμβολισμοί των φυσικών στοιχείων εντάχθηκαν από τους Ρωμαίους στο γεωμετρικό χώρο του κήπου. Πέρα από τα μεγάλα φυτοδοχεία που χρησιμοποιούνται κατά κόρον στα περισσότερα επίπεδά του, τα τετράγωνα παρτέρια των μοναχών με τα φαρμακευτικά και τα οπωροκηπευτικά τους φυτά, συνεχίζουν να υφίσταται είτε εντός της βίλας είτε κοντά της. Ο απλός μεσαιωνικός κήπος αποκτά τώρα πολλαπλά συντριβάνια, κρήνες και τεχνητά σπήλαια που συμπληρώνονται από τις αρχαιότητες που εκτίθενται σε διάφορα μέρη του όπως η loggia, που ο εξωτερικός της τοίχος είναι τώρα ανοιχτός.

Ωστόσο, το αναγεννησιακό πνεύμα στην συνάντησή του με τον φυσικό κόσμο επιθυμεί την αρμονία του σχήματων. Η κηποτεχνία που εμφανίζεται κατά την περίοδο αυτήν έχει ως σκοπό την δημιουργία μιας τάξης στην φύση. Η εντός του κήπου φύση έρχεται σε αντίθεση με την άναρχη φύση του έξω. Η προοπτική απαιτεί την διαρύθμιση των φυσικών σχημάτων. Έτσι λοιπόν ξεκινά το ψαλίδισμα των αειθαλών δένδρων όπως ο πύξος. Η μορφή του δένδρου ανταποκρίνεται σε μια συμβολική ιδέα που ενσωματώνει την γεωμετρική και μαθηματική τάξη του σύμπαντος. Η φύση, δηλαδή το πραγματικό, αφήνει χώρο τώρα για την προοπτική.

Ενώ βρίσκουμε στο Quattrocento την μεταμορφωτική εισαγωγή νεωτερισμών, συναντούμε και έναν άλλον κήπο που δημιουργείται από τις ανάγκες της σκέψης, αναδημιουργώντας ταυτόχρονα το φυσικό και το φιλοσοφικό τοπίο. Τόπος νεωτερισμού και σύμβολο της εξουσίας των Μεδίκων, ο τόπος αυτός επαναφέρει στους κόλπους του  μια τάση της αρχαίας σκέψης που διαμορφώνει το πνεύμα της εποχής. Πρόκειται για την villa Careggi που βρίσκεται βορειοανατολικά της Φλωρεντίας. Η ανακαίνιση της έπαυλης έλαβε χώρα από τον αρχιτέκτονα Μικελότσο ντι Μπαρτολομέο Μικελότσι, όταν την απόκτησε ο πατέρας του Lorenzo, Κόζιμο Α΄. Όπως και με την έπαυλη Fiesole καθώς και με άλλους τόπους όπως το Poggio και το Caiano, οι επαύλεις και οι κήποι τους γίνονται τόπος συνάθροισης της εκφραστών του Ουμανισμού. Ωστόσο, η ιδιοτυπία του Καρέτζι εναπόκειται στο ό,τι οι κήποι του μετατρέπονται στους νέους κήπους του Ακάδημου, μεταμορφώνοντας την ίδια την Φλωρεντία σε Νέα Αθήνα.

Ο στόχος του Κόζιμο, που είναι η επαναφορά του αρχαίου πνεύματος, συνεπιφέρει μια μεταμόρφωση του χώρου. Η αλλαγή που λαμβάνει χώρα δεν αφορά μόνο στην νέα αισθητική που διαμορφώνεται αλλά και στην ονοματοδοσία που αποδίδεται στους τόπους. Κατά αυτόν τον τρόπο η έπαυλη Καρέτζι γίνεται η Πλατωνική Ακαδημία και ο Μαρσίλο Φιτσίνο εμφανίζεται ως ο νέος Πλάτων που συστήνει την σχολή του με χρηματοδότηση των μαικήνων Μεδίκων και με την συμμετοχή των μαθητών του.

Ο φιλόσοφος κατοικεί στις παρυφές της επαύλεως και χρησιμοποιεί τον κήπο για την διδασκαλία του. Ανάμεσα στους μαθητές του βρίσκουμε τον υπομνηματιστή των Βιργιλίου και του Δάντη, Κριστόφορο Λαντίνο, τον Άντζελο Πολιτσιάνο, τον νεαρό Πίκο ντελλά Μιράντολα και αργότερα τον ίδιο τον Λαυρέντιο των Μεδίκων. Κατά τον Panowsky, η πλατωνική οικογένεια αποκτά την μορφή μιας σέκτας που διαμορφώνεται γύρω από το πρόσωπο του Πλάτωνος. Οι καινούργιοι Πλατωνιστές γιορτάζουν τα γεννέθλια του συγγραφέα του Φαίδρου κάθε εβδόμη Νοεμβρίου, ανασυστήνοντας το πρωταρχικό Συμπόσιο όπως περιγράφεται στις σελίδες του φιλοσόφου.

Η σύσταση της Ακαδημίας εξυπηρετεί έναν τριπλό σκοπό⁸. Αρχικά, ο Φιτσίνο αναλαμβάνει την εργασία της μετάφρασης στα λατινικά των αρχαιών κειμένων καθώς και των επιτομών και των σχολίων των ύστερων πλατωνιστών. Κατά δεύτερο λόγο, αναδιοργανώνει το υλικό ούτως να φτιάξει ένα σύστημα σκέψης που ανταποκρίνεται στο πολιτισμικό περιβάλλον της χρονικότητάς του. Τέλος, στόχος του είναι να εναρμονίσει το πλατωνικό σύστημα με τον Χριστιανισμό.

Γύρω από την έπαυλη συνεχίζει να υφίσταται, όπως πρωτύτερα, έκταση καλλιέργειας οπωροκυπευτικών. Εντός του κήπου, οι κατηγοριοποιήσεις των παρτεριών με βάση την σύσταση και την χρήση του κάθε φυτού συνεχίζονται διαμορφώνοντας έναν από τους πρώτους βοτανικούς κήπους στην Φλωρεντία. Ο νεωτερισμός της προοπτικής εισάγεται και σε αυτόν τον κήπο. Η χώρος γύρω από την loggia ανοίγεται και η κατεδάφιση των μεσαιωνικών τειχών δημιουργούν τις προϋποθέσεις για την καλή θέα. Εντός του χώρου τοποθετείται συντριβάνι με ερωτιδέα (putto). Aπό την δυτική πλευρά της έπαυλης μπορούμε να θαυμάσουμε το τοπίο της φύσης καθώς και τον παραπόταμο του Νέου Ιλισσού (τουτέστιν του Άρνο), τον Τέρτσολλε. Για την πρόσβαση στην θέα του παραπόταμου ανοίγεται και διαρυθμίζεται μια αλέα (viotolla). Πέρα από τον οπτικό τρόπο επικοινωνίας με τον εξωτερικό χώρο, ο κήπος ενώνεται με το έξω και με φυσικό τρόπο. Ο Πολιτσιάνο ονομάζει τη σύνθεση του εξωτερικού τμήματος του τοπίου, κήπο της Αφροδίτης.

Ονομασία που παραπέμπει σε δύο από τα επίθετα της Αφροδίτης που μετατρέπονται σε πλατωνικές έννοιες: της Ουρανίας και της Πανδήμου. Tα άνθη και τα δένδρα που βρίσκονται σε αυτόν τον φυσικό κήπο παρομοιάζονται με τα μυθολογικά πρόσωπα. Κισσός, υάκινθος, νάρκισσος καθώς και  μυρτιές, ελαιόδενδρα και βελανιδιές συνθέτουν το νεο-μυθικό τοπίο. Σε αυτό το τοπίο ανασυστήνεται η Πλατωνική Ακαδημία.

Η νεοπλατωνική σκέψη βρίσκει στην ποίηση του Λαυρέντιου την πιο λεπτεπίλεπτη και εξωραϊσμένη της μορφή. Εκτός από πάτρωνας των τεχνών και των γραμμάτων, ο Λαυρέντιος  ο Μεγαλοπρεπής, συνθέτει μια σειρά από σονέτα που τα ονομάζει, κατά τον τρόπο του Πετράρχη, Canzoniere.

Ακροβατώντας ανάμεσα στον πρακτικό βιό της Φλωρεντίας που αποτελεί για εκείνον πηγή δεινών και βασάνων και την κλίση προς την ενατενιστική ζωή, βρίσκει καταφύγιο στην έπαυλη του Καρέτζι όπου περνά τα τελευταία χρόνια της ζωής του. O φιλοσοφικός κήπος και το ποιμενικό τοπίο του επιτρέπει να αποκαταστήσει, μέσω της ενατένισης, την ψυχή του όπως εξομολογείται. Πεθαίνει τον Απρίλιο του 1492, χρονιά της ανακάλυψης του Νέου Κόσμου και η έπαυλη Καρέτζι φλέγεται με την εξορία των Μεδίκων από την Φλωρεντία το 1494.