«Άνθρωποι μέσα στο κεχριμπάρι»: σχόλια πάνω στην ποιητική συλλογή του Γιώργου Καλοζώη «Η πλαστικότητα των μορίων» (1/2)

499288του ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΝΙΚΟΛΑΪΔΗ

Πέρασαν 27 χρόνια από την πρώτη ποιητική συλλογή του Γιώργου Καλοζώη Μεταμορφώσεις. Έχει, δηλαδή, ήδη συμπληρωθεί ένα τέταρτο του αιώνα συνεχούς και δραστικής  παρουσίας του στην ποίηση, γεγονός καθόλου ευκαταφρόνητο, αν αναλογιστεί κανείς πως αυτή η ουσιώδης επιμονή για ποιητική δημιουργία άνθισε μέσα σε αντίξοες κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες και με τη δεδομένη απαξίωση της ευρύτερης κοινωνίας για την ποίηση και γενικότερα τη λογοτεχνία. Από το 1992 μέχρι και σήμερα ο Γιώργος Καλοζώης έχει εκδώσει συνολικά 8 ποιητικές συλλογές και έχει τιμηθεί με κρατικά βραβεία ποίησης. Είναι ένας από τους σημαντικότερους ποιητές της λεγόμενης «Γενιάς της κατοχής και της αφθονίας», ο οποίος διατηρεί ακόμη μιαν εφηβική, σχεδόν παιδική όραση και μιαν ανθρωπιά, στοιχεία από τα οποία διαισθάνεται κανείς, αντλεί την ενέργειά του και τη διοχετεύει στην ξεχωριστή ποιητική του. Όπως έχω επισημάνει, εξάλλου, σε προηγούμενα μελετήματά μου,[1] το ποιητικό έργο του Γ. Καλοζώη είναι, δυστυχώς, από τα λιγοστά εκείνα δη­μιουργήματα που παράγονται στην πικρή μας πατριδούλα και που συμβάλλουνε, κατά πρώτο λόγο, στη διαμόρφωση σταθερών αντικειμενικών γνω­ρισμάτων μιας νέας ποιητικής γραφής και, κατά δεύτερο, στην ποιητική έκ­φραση μιας αυτοτελούς και ιδιαίτερα αναγνωρίσιμης φωνής. Μιας χειμαρρώδους, πεζολογικής γραφής που συστήνει, εν τέλει, με μοναδική ευαισθησία, παρατηρητικότητα και στοχασμό ένα συμπαγές λογοτεχνικό τοπίο, που πέρα από την αισθητική απόλαυση παράγει πολύ κρίσιμα νοήματα για τον σύγχρονο άνθρωπο, αλλά και την ανθρώπινη κατάσταση εν γένει.

Με την όγδοη, λοιπόν, πιο πρόσφατη και ωριμότερη, κατά την άποψή μου, ποιητική συλλογή Η πλαστικότητα των μορίων (Φαρφουλάς, 2019), ο ποιητής και καθηγητής ελληνικής φιλολογίας στο επάγγελμα Γ. Καλοζώης αξιοποιεί μεν τις κατακτήσεις της προηγούμενης του διαδρομής, αλλά δεν επαναπαύεται ούτε εφησυχάζει. Αντίθετα επιχειρεί με καλλιτεχνικό  θάρρος, παρρησία, αλλά και με μια πιο έντονη επιθετικότητα να αποκαλύψει και να εκφράσει αφενός την οντολογική, κοινωνική, σωματική και πνευματική παραμόρφωση και αλλοτρίωση του δυτικού πολιτισμού και αφετέρου την τραγικά επαναλαμβανόμενη μοίρα του εγκλωβισμένου σε ένα επισφαλές σύμπαν ανθρώπου. Θεμελιώδης, λοιπόν, θεματικός και μορφολογικός άξονας για το εξπρεσιονιστικό ποιητικό του σύμπαν αποτελεί η βασική διαπίστωση ότι η τέχνη μετά τον πρώτο και δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο επιχείρησε με καινούριες μορφές να εκφράσει τη συγκλονισμένη συνείδηση μπροστά στην καταστροφική φύση του πολιτισμένου ανθρώπου. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αφαίρεση της παντοδυναμίας του εμπειρικού κόσμου να σημαίνει τα πράγματα και τη ζωή και η συνεπακόλουθη προσήλωση στην προλογική γνώση είναι ποιητικά ουσιώδης. Η ανάδυση, επομένως, μέσα στο έργο του, του κρυμμένου, εσωτερικού κόσμου που διαρρηγνύει και κομματιάζει την ακεραιότητα του λογικού και του εμπειρικού, φωτίζει τον για αιώνες άφωνο και αθέατο προλογικό κόσμο και διορθώνει το κενό της λογικής και του πανίσχυρου δυτικού ορθολογισμού.

AΝΘΡΩΠΟΙ ΠΑΝΩ ΣΤΗ ΓΗ
Γι’ αυτό είμαστε έτσι
γιατί την ώρα που κάναμε
τις ερωτήσεις μας που από
τις απαντήσεις εξαρτιόταν το μαύρο
ή το υπόλευκο στο χρώμα της
μεμβράνης μέλλον μας
μας έσπρωξαν μας  διαγκώνισαν
στο σημείο των νεφρών μας και
μεις  που ήμασταν βράχοι
ακλόνητοι της φύσης και της
ηθικής λυγίσαμε
πότε έγινε αυτό; Οφείλω να πω ότι
την ώρα που ο παπάς-ποιητής
κοινωνούσε τη συντακτική αναγνώριση
των ποιητικών αιτίων κι όλοι
έτρεχαν να παραλάβουν τα αγχολυτικά
βραβεία του τερατώδους μέλλοντος
απ΄ το βιβλίο που ευλόγησε ο παπάς-
ποιητής έπεσαν στο πάτωμα στίχοι
έπρεπε να σκύψει να τους γλείψει
όπως είθισται στην ορθόδοξη
λατρεία όταν συμβεί αυτό το υπέροχο
κακό
ο ποιητής ενώνεται με το χώμα
από το οποίο προερχόμαστε είναι στο
χώμα το ριζικό μας σύστημα κι οι
μαγνήτες που δεν μας αφήνουν
να ανυψωθούμε
όπως τα μπαλόνια των παιδιών τα
παραφουσκωμένα με το ήλιον
όποιος βλέπει σε μας
το μεγαλεπήβολο έργο του Τριαδικού
Θεού
παρακαλώ να μιλήσει με τους εργάτες
του Δήμου που ψεκάζουν τους
βόθρους κάποτε νυν το αποχετευτικό
μας σύστημα
είμαστε ούρα και κόπρανα σάλια
σπέρμα ιδρώτας μύξες και σαν να μην
φτάνει αυτό μας επισυνάπτονται
οι αρρώστιες καρκίνοι καρδιοπάθειες
και εγκεφαλικά
αλλά και τα πιο απλά συνάχια
θέλουν να θυμίζουν την ατελή
μας κατάσταση
όμως όλα αυτά απωθούνται  στο
σκοτεινό και άπατο πηγάδι των
ονείρων γιατί πρέπει πάση θυσία
ν΄ αντέξουμε τη λεπρώδη μας φύση
και συ που βλέπεις αυτό που είμαστε
θα χάσεις βέβαια τον ύπνο σου
αλλά καθώς περπατάς μέχρι τη
στάση του λεωφορείου βλέποντάς μας
διάφανους
όπως τα μικρά σαμιαμίθια
εσένα θεωρώ άξιο της ύπαρξης
εσένα που κάνεις
χειραψίες  με βιαστικούς σκελετούς
φιλάς τα μάγουλα σκελετών
σχεδιάζεις δημιουργείς φαντάζεσαι
τις χίμαιρες και δεν σταματάς
επειδή αυτό σου δόθηκε και ξέρεις
πως και στις κατσαρίδες δόθηκε κάτι
και στα άλλα ζωύφια και στα πιο
ειδεχθή έντομα δόθηκε κάτι

Ο κόσμος αυτός σύμφωνα με τον ποιητή δεν οριοθετείται, γιατί ακριβώς δεν γνωρίζουμε τις παραμέτρους του. Δεν έχει όρια: ο θάνατος είναι μέσα στη ζωή, η ζωή είναι μέσα στον θάνατο, όλα τα μεγέθη είναι ρευστά και μεταμορφώσιμα, ακόμα και ο χρόνος. Όπως το νερό  υπάρχει ταυτόχρονα στην αέρια κατάσταση (οπότε ονομάζεται υδρατμός), στην υγρή κατάσταση και στη στερεή κατάσταση (οπότε ονομάζεται πάγος). Κάτι τέτοιο φαίνεται, εξάλλου, να υποδηλώνει και ο πολύσημος τίτλος της συλλογής «Η πλαστικότητα των μορίων», καθώς επικεντρώνεται στη δεσπόζουσα για την ποίησή του λειτουργία της ρευστότητας και της μεταμόρφωσης, ενώ παράλληλα θέτει το ριζοσπαστικό αίτημα μιας τέχνης ενδοσκοπικής, ζωηρής και αυτόνομης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ερμηνείας εντάσσονται, κατά την άποψή μου, αφενός το σχέδιο του φιδιού που κοσμεί το εξώφυλλο (λεπτομέρεια από εικαστικό έργο του Μπάμπη Γιαννακόπουλου), αλλά και τα κυρίαρχα στη συλλογή σύμβολα του φιδιού και της γραφής που αλλάζουν συνεχώς δέρμα και του ποταμιού που συνεχώς κινείται, μεταμορφώνεται, αλλά παραμένει το ίδιο.  Τα σύμβολα αυτά φαίνεται να υποβάλλουν αυτή την αντιθετική αίσθηση της κίνησης και της μεταμόρφωσης μέσα στην αιώνια ακινησία του χρόνου. Κι αυτό γιατί κεντρική θέση μέσα στο φιλοσοφικό και ποιητικό σύμπαν του Καλοζώη είναι η ηρακλείτειας προέλευσης πεποίθηση πως τούτος ο κόσμος, αλλάζει μόνο επιδερμικά, στην ουσία, όμως, όλα εξακολουθούν να παραμένουν τα ίδια, οι άνθρωποι και οι θεοί τους, τα λάθη και οι ζωές τους, η αδικία, ο έρωτας, ο πόλεμος και ο θάνατος.

Κάποιες ομοιότητες πάλι ως προς τη στάση ζωής με τον Κάφκα δεν αφορούν μόνο τον εξωτερικό μύθο της απροσδιόριστης μεταμόρφωσης και της διφορούμενης εναλλαγής μεταξύ ανθρώπινου και μη ανθρώπινου, αλλά κυρίως τον επώδυνο και συνειδητό αγώνα μεταξύ ψυχής και φόρμας, ένα δράμα που δικαιώνεται στην ανθρώπινη αλήθεια του, γίνεται τελικά ποίημα και σημαδεύει το έργο του με τον χαρακτήρα μιας μεγάλης παραβολής μεταμορφώσεων και μετενσαρκώσεων. Και έτσι η υβριδική και πολύσημη εικόνα που επιτυγχάνεται με τις συνεχείς μεταμορφώσεις συμβολίζει εν μέρει τη σκληρή αγριότητα και βαρβαρότητα της ανθρώπινης φύσης με απώτερη, φυσικά, μορφή τον πόλεμο και την αδυναμία του ανθρώπου να ελέγξει τον σκοταδισμό των καταστροφικών του ενστίκτων. Στοιχείο, που αποκαλύπτει στο βάθος της ποιητικής σκηνής την τραγική ιδέα του ανθρώπου που αναπαράγεται-επαναλαμβάνεται στο πλαίσιο ενός πανάρχαιου κοσμικού δράματος, χωρίς την όποια ελπίδα βελτίωσης ή διόρθωσης.

Kalozois_11Για να καταλάβουμε, συνεπώς, εις βάθος την ανά χείρας συλλογή, αλλά και το σύνολο,  θα έλεγα, του έργου του Καλοζώη, πρέπει να λάβουμε σοβαρά υπόψη τον άνθρωπο της εποχής μας που έχει φτάσει σε οριακή σχέση με την πραγματικότητα. Κι αυτό γιατί, σημαντικός φιλοσοφικός και ποιητικός  προβληματισμός που διατρέχει κάθετα και οριζόντια το έργο του είναι η αυξάνουσα αλλοτρίωση, παραμόρφωση και απανθρωποποίηση του σύγχρονου ορθολογιστικού ανθρώπου, ο οποίος έχει απωλέσει την ανθρωπιά του στον βωμό του κέρδους, της εξουσίας και της υπερκατανάλωσης. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, το γεγονός ότι σε αρκετά ποιήματα της συλλογής ο ποιητής κρούει τον κώδωνα του κινδύνου σε μιαν ανθρωπότητα που, τυφλωμένη από την ψευδαισθητική τεχνολογική δύναμή της, καταστρέφει και καταπίνει αλόγιστα τα πάντα, βαδίζοντας με μαθηματική ακρίβεια στην αυτοκαταστροφή. Ούτε βεβαίως ότι οι συνεχείς μεταμορφώσεις και ο ζωομορφισμός, στοιχεία που δεσπόζουν όπως προανέφερα στο καλοζωικό σύμπαν,  επιδεινώνουν και εντείνουν το παράλογο, προβάλλοντας εφιαλτικά και ασθματικά τη ρευστότητα και τα ποικίλα αδιέξοδα τόσο της σύγχρονης κυπριακής πραγματικότητας, αλλά και γενικότερα του σύγχρονου κόσμου. Στον πυρήνα, λοιπόν, αυτού του ποιητικού και φιλοσοφικού προβληματισμού εδράζεται από τη μια μεριά η αντιφατική παντοδυναμία της φύσης, που παρακολουθεί, ωστόσο, τον κόσμο αμέτοχη, και από την άλλη μια επισφαλής αίσθηση της ανθρώπινης ύπαρξης, αλλά και του σύγχρονου ανθρώπινου πολιτισμού γενικότερα· στοιχεία που παγιδεύουν τραγικά το ποιητικό υποκείμενο και κατ’ επέκταση τον σύγχρονο άνθρωπο στην κατάσταση του ακούσιου θύματος.

H ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥ ΦΙΔΙΟΥ
Μέσα στην ξεφλουδισμένη νύχτα
κρυβόταν μια άλλη νύχτα
μες στο κρεμμύδι της ίσως επειδή
η γη είχε σταματήσει για λόγους
δικούς της να περιστρέφεται
χωρίς να λαδώνεται πια
ο άξονάς της
ακουγόταν ένας ήχος
σαν ατμομηχανή πολυβάγονου
τρένου που πλησιάζει κι
απομακρύνεται
σαν σφύριγμα της χύτρας του
ατμού
σαν ένα παιδί που παίζει με τη
σφυρίχτρα του
σαν από εργοστάσιο μπορεί
εντούτοις ήταν ήχος
απροσδιόριστος και γι’ αυτό
εξωφρενικός
απόκοσμος και τότε κατάλαβα
πως έπρεπε να ετοιμαστώ
ν’ αντιμετωπίσω το φίδι που
έζωνε
την πλάση σαν παράλληλος
ωσάν Ισημερινός
Όλη μου η ζωή είχε ρυθμιστεί
γι’ αυτό και τα μεγάλα ταξίδια
μου κι οι κοντινές εκδρομές μου
και τα θρανία με τις ζωγραφιές
μου οι έρωτες με τα τεράστια
αμυγδαλωτά μάτια και τα χέρια
μου καρυοθραύστες
και τα χείλη μου πάνω σε άλλα
χείλη
που ρούφαγαν τα πόσιμα σάλια
είχαν ένα σκοπό που
για τον καθένα δεν είναι ο ίδιος
τα πιο απλά πράγματα τα
χτενίσματα των μαλλιών κι
η καταμέτρηση των τριχών κάθε
πρωί πάνω στα μαξιλάρια
η ρίψη των καρυκευμάτων πάνω
στα φαγητά κι η μικροποσότητα
της ρίγανης η αντικαρκινική
πάνω στα κρέατα που γύριζαν οι
σούβλες
και τα δασώδη βουνά πάνω στα
οποία έστηνα τις σούβλες
όλα εξυπηρετούσαν
έναν κρυμμένο σκοπό
αλλά ό,τι κρύβεται στο τέλος
ξεμυτά και τότε
εμφανίστηκε το φίδι με όλους τους
θορύβους να το συνοδεύουν
ήταν η εποχή που κροτούσαν
οι βλεφαρίδες όταν έπεφταν
και τα πουλιά φοβισμένα ίπταντο
όταν αποτρίχωνα τα ρουθούνια
κι οι γυπαετοί έμπαιναν ανάμεσα
και καθάριζαν τα κουφάρια των
σάρκινων τροφών από τα δόντια
Ήρθε το φίδι και δεν ήταν η
φωτοτυπία του ούτε η ρέπλικά του
κι ήταν το στόμα του όταν
το άνοιγε ο καταπέλτης του πλοίου
παντόφλα
φορτηγά αυτοκίνητα άνθρωποι
έμπαιναν κι έβγαιναν
κι ήταν η ορθοστασία του ένας
ουρανοξύστης
κι ο φόβος ένας φριχτός μες στον
πολιτισμό
και συνεχής αντίλαλος

Από την αρχή, λοιπόν, της ποιητικής του πορείας, ο Γιώργος Καλοζώης επικεντρώθηκε σε ένα θέμα: τον άνθρωπο που κατατρύχεται από την οδυνηρή επίγνωση της θνητότητάς του. Το θέμα αυτό επανέρχεται σε πολλά ποιήματα της συλλογής είτε με την κυρίαρχη και πολύσημη παρουσία του φιδιού είτε με την αναπότρεπτη παρουσία της φθοράς είτε με την παρουσία ασθενειών, πολέμων και άλλων δεινών, φέρνοντας εξαρχής τον αναγνώστη αντιμέτωπο με έναν τραυματισμένο, ποιητικό, οντολογικό και υπαρξιακό προβληματισμό. Στο ποιητικό του σύμπαν «Ο θάνατος θέτει όλα τα αινίγματα» όπως έχει γράψει ο κοινός μας φίλος και εξαίρετος ποιητής Σταμάτης Πολενάκης. Κι αυτό γιατί ο άνθρωπος παρά τις πιο αφοσιωμένες και πιο αξιοσέβαστες άμυνές του, ποτέ δεν μπόρεσε να καθυποτάξει τον θάνατο. Η παντοδυναμία, πάντως, του θανάτου δεν αποκαλύπτει μόνο το αναπόφευκτο και ατελές της ανθρώπινης φύσης, αλλά λειτουργεί ταυτόχρονα ειρωνικά και σαρκαστικά απέναντι στην αυξάνουσα ψευδαίσθηση της τεχνολογικής παντοδυναμίας μας, καθώς παρά την τεχνολογική πρόοδο και τις εντυπωσιακές, κατά τα άλλα, ανακαλύψεις παραμένουμε, όπως και ο παλαιολιθικός άνθρωπος, διαχρονικά ανέστιοι, γυμνοί και απροστάτευτοι μπροστά στις παντοδύναμες δαγκάνες και τον περίτεχνο ιστό του θανάτου.

(Συνεχίζεται…)




[1] Βλ. Παναγιώτης Νικολαΐδης, «Είναι τα όνειρα οι υπνωτικές αλληλουχίες», στον τόμο Η γενιά της κατοχής και της αφθονίας. 14 κριτικά κείμενα για τη σύγχρονη ποίηση στην Κύπρο, Διόραμα, Κύπρος 2018, σσ. 33-42 και «Ποιητική ανθρωπολογία και ζωολογία στην ποίηση του Γιώργου Καλοζώη. Μια πρώτη προσέγγιση», Διόραμα, τχ. 20, (Σεπτέμβριος – Οκτώβριος 2018), 43-47 .