Ματιές στον σύγχρονο κόσμο

M A R G I N A L I A
γράφει ο Γιώργος Πινακούλας

Δώρο ακριβού φίλου, έπεσε στα χέρια μου το εξαντλημένο από χρόνια βιβλίο τού Πωλ Βαλερύ Ματιές στον σύγχρονο κόσμο. Τα δοκίμια που περιέχονται σε αυτό το ωραίο τομίδιο, γραμμένα τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, συνεπαίρνουν και τον σημερινό αναγνώστη με τη ζωντάνια, την τόλμη και τη διορατικότητά τους. Ιδιαίτερα οι εμβριθείς στοχασμοί του Βαλερύ για την ελευθερία, τόσο την πολιτική όσο και την πνευματική, διατηρούν ακέραια την αξία τους και θέτουν ασφαλή κριτήρια για ν’ αξιολογήσουμε και τη δική μας εποχή.

Παραθέτω κάποια ενδεικτικά αποσπάσματα:

«Πρέπει να ομολογήσουμε ότι, σε όλες τις δυνατές περιπτώσεις, πολιτική και ελευθερία του πνεύματος αλληλοαποκλείονται. Η τελευταία είναι ο ουσιαστικότερος εχθρός των κομμάτων, όπως εξ άλλου και κάθε δόγματος κατέχοντος εξουσία.»[1]

Σε πείσμα διάφορων ιδεών αριστερής προέλευσης, που ακόμα και σήμερα ασκούν γοητεία, ο μεγάλος Γάλλος ποιητής είναι σαφής: καμία πολιτική κανενός κόμματος δεν προωθεί την πνευματική ελευθερία. Αντίθετα, κάθε κόμμα έχει μία και μόνο πολιτική όσον αφορά το πνεύμα και αυτή αποσκοπεί στην περιστολή ή και στην πλήρη, ει δυνατόν, εξάλειψή του.

Σε άλλο σημείο, ο Βαλερύ εξηγεί λεπτομερώς γιατί ένα σωρό άνθρωποι, η μεγάλη πλειονότητα, δεν αντιδρά όταν η ελευθερία του πνεύματος δέχεται επίθεση και περιορίζεται υπερβολικά:

«Ποτέ δεν σκεπτόμαστε ότι είμαστε ελεύθεροι όταν τίποτα δεν μας δείχνει πως δεν είμαστε ή πως θα μπορούσαμε να μην είμαστε. Η ιδέα της ελευθερίας είναι απάντηση σε μια ορισμένη αίσθηση ή σε μια ορισμένη υπόθεση ότι καταπιεζόμαστε, εμποδιζόμαστε […] Επομένως, η ελευθερία δεν γίνεται αισθητή, δεν γίνεται αντιληπτή και δεν την ποθούμε παρά χάρη σε μια αντίθεση. […] Και να ποιο συμπέρασμα βγάζω: αφού η ανάγκη και η ιδέα της ελευθερίας δεν γεννιούνται σε όσους δεν υπόκεινται σε πιέσεις και σε καταναγκασμούς, όσο λιγότερο ευαίσθητοι είμαστε σε αυτούς τους περιορισμούς, τόσο λιγότερο θα εκδηλώνονται ο όρος και το αντανακλαστικό της ελευθερίας. Ένα ον ελάχιστα ευαίσθητο στις πιέσεις που ασκούνται στην ελευθερία του πνεύματος, στους καταναγκασμούς που θα του επιβάλουν οι δημόσιες εξουσίες, για παράδειγμα, ή οι εξωτερικές συνθήκες, όποιες κι αν είναι, ελάχιστα θα αντιδράσει σε αυτούς τους καταναγκασμούς.»[2]

Ο Βαλερύ τονίζει επίσης πως η ελευθερία και η πολιτισμική ακμή συνδέονται αδιάρρηκτα, και η ανελευθερία συνεπάγεται πνευματικό μαρασμό:

«εκεί όπου δεν υπάρχει ελευθερία του πνεύματος, εκεί ο πνευματικός πολιτισμός μαραίνεται…»[3]

* * *

Η ελευθερία παραμένει και σήμερα, όπως πάντοτε άλλωστε, ένα αγαθό ακριβό και εύθραυστο. Ένα λουλούδι που καλλιεργήθηκε και άνθησε στη νεωτερική Δύση. Σήμερα, δυστυχώς, είναι πολλοί εκείνοι στον δυτικό κόσμο που βλέπουν θετικά την ανελευθερία ή ακόμα και την προπαγανδίζουν.

* * *

Στο καλαίσθητο τομίδιο με τίτλο Επίσκεψις Φώτη Κόντογλου, το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις του Ιδρύματος της Βουλής και περιέχει τα πρακτικά σχετικού συνεδρίου που έγινε το 2022, μπορεί να βρει κανείς πολλά εξαιρετικά κείμενα για το έργο του μεγάλου συγγραφέα και ζωγράφου. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει αναμφισβήτητα το κείμενο του Ευγένιου Ματθιόπουλου με θέμα τις αισθητικές και ιδεολογικές αναζητήσεις του Κόντογλου κατά τα έτη 1923-1934. Όποιος παρακολουθεί τη συστηματική εργασία του Ματθιόπουλου τα τελευταία χρόνια ξέρει ότι έχει αναδειχθεί στον ιδιοφυέστερο και επαρκέστερο μελετητή του Κόντογλου. Οι μελέτες του διερευνούν ένα μεγάλο φάσμα των προβλημάτων που θέτει το έργο του Κόντογλου, αλλά ρίχνουν επίσης φως στην άγνωστη εν πολλοίς ζωή του κατά τις δεκαετίες του 1910 και 1920, στις σχέσεις του με τους συγγραφείς και ζωγράφους της εποχής και κυρίως στην αισθητική και ιδεολογική του πορεία.

Στο περί ου ο λόγος κείμενο, ο Ματθιόπουλος εντοπίζει με ακρίβεια το χρονικό σημείο της ιδεολογικής μεταστροφής του Κόντογλου, παραθέτει τα σχετικά γραπτά τεκμήρια και επιχειρεί μια σφαιρική ερμηνεία αυτής της μεταστροφής. Η μεταπήδηση του Κόντογλου από τον κοσμοπολίτικο μοντερνισμό στην αντιδυτική παραδοσιοκρατία έχει κεντρική σημασία για την ελληνική καλλιτεχνική και πνευματική ζωή των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα: συνδέεται με τις αναζητήσεις της Γενιάς του 1930, με το ζήτημα της ελληνικότητας, με την ανακάλυψη της Ανατολής, του Βυζαντίου και της λαϊκότητας. Στην ουσία, είναι ένα ζήτημα με καθοριστική σημασία για την ελληνική πνευματική ζωή μέχρι σήμερα. Η υπηρεσία που μας προσφέρει με την έρευνά του ο Ματθιόπουλος είναι δύσκολο να υποτιμηθεί.

* * *

Στις 25 Ιουνίου συμπληρώθηκαν σαράντα χρόνια από το θάνατο του Μισέλ Φουκώ. Σε αντίθεση με άλλους μεταμοντέρνους στοχαστές, οι οποίοι φαίνεται πως περνάνε στη λήθη τώρα που εξεμέτρησε το ζην η μόδα της αποδομητικής σκέψης και του μεταστρουκτουραλισμού, ο στοχασμός του Φουκώ δείχνει να διατηρεί την αίγλη και την επιρροή του. Πνεύμα πραγματικά ελεύθερο, ιστορικός και φιλόσοφος με τεράστια ευρυμάθεια, ικανός για ριζική επανάναγνωση και εκ βάθρων ανατροπή των κατεστημένων βεβαιοτήτων, αλλά και για θεωρητική σύνθεση, ο Φουκώ πρόλαβε να δημιουργήσει, στα 57 χρόνια της ζωής του, ένα εκτενέστατο corpus. Το εύρος των μελετών του εκτείνεται από την ιστορία της τρέλας στη νεωτερική εποχή και μια δισχιλιετή ιστορία της σεξουαλικότητας μέχρι την εξέταση των συστημάτων επιτήρησης στις φυλακές και μια ριζοσπαστική κριτική στη μεθοδολογία των ανθρωπιστικών επιστημών. Το ειλικρινές ενδιαφέρον του για τους αποκλεισμένους κάθε είδους τον κατέστησε ουσιαστικό μέρος της πολιτισμικής επανάστασης της δεκαετίας του 1960. Ενέτασσε τον εαυτό του στην Αριστερά με μια ευρεία έννοια, αφού αναγκάστηκε να εγκαταλείψει πολύ νωρίς το κομμουνιστικό κόμμα λόγω της ομοφυλοφιλίας του. Η σκέψη του όμως αναπτύχθηκε στη συνέχεια προς μια πολύ πιο ατομιστική, νιτσεϊκή κατεύθυνση και για πολλούς είναι κατά κάποιο τρόπο θεωρητικός του νεοφιλελευθερισμού. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, έγινε κήρυκας μιας νέας απελευθέρωσης, της αναζήτησης νέων ηδονών, της επιδίωξης μιας ουτοπικής ευδαιμονίας με κέντρο το σεξ και τα ναρκωτικά. Παρέμεινε πάντα ένας ασυμβίβαστος αναζητητής της αλήθειας και κήρυκας της ατομικής ελευθερίας. Οι παραδόσεις που έκανε στο Κολέγιο της Γαλλίας στις αρχές του 1984, ουσιαστικά κατά τους τελευταίους μήνες πριν από το θάνατό του, και οι οποίες κυκλοφόρησαν πρόσφατα και στα ελληνικά[4], έχουν ως θέμα τους την παρρησία και είναι ένα απ’ τα ομορφότερα, απ’ τα πιο παθιασμένα φιλοσοφικά και στοχαστικά κείμενα που έχουν γραφτεί ποτέ. Εδώ ο μεγάλος στοχαστής διευρευνά πώς μπορεί κανείς να συλλάβει την αλήθεια, ενώ ένα πλήθος εξωτερικών παραγόντων τον εμποδίζει, και πώς μπορεί να τη διατυπώσει δημόσια, καθώς έρχεται αντιμέτωπος με την εξουσία των ισχυρών και την απαιδευσία του όχλου. Και ανιχνεύει την αναζήτηση του αληθούς βίου –που συνδέεται άρρηκτα με την παρρησία–, στον Σωκράτη, στους αρχαίους κυνικούς, στον χριστιανισμό.