Τις νύχτες που κατεβαίνουμε στα όνειρα

Φωτογραφία από την παράσταση Τις νύχτες που κατεβαίνω στα όνειρα, που βασίστηκε στην ποίηση της Ελένης Μαρινάκη (Σκηνοθεσία Μιχάλη Βιρβιδάκη, Θέατρο Κυδωνία, Ιούνιος 2006).

~.~

του ΜΙΧΑΛΗ ΒΙΡΒΙΔΑΚΗ

we are such stuff as dreams are made on…
ΣΑΙΞΠΗΡ, Τρικυμία

Επιλέγω συνειδητά να ξεκινήσω τη μικρή μου παρέμβαση με τα λόγια του Πρόσπερου από το κλείσιμο του έργου Τρικυμία του Σαίξπηρ, καθώς αισθάνομαι πως πέρα από την ποιητική τους αξία που περιγράφει εύστοχα την ευθραυστότητα της ζωής μας στο κύλισμα του χρόνου, απεικονίζουν παράλληλα και με τον καλύτερο τρόπο την μοναδικότητα, την ειδοποιό διαφορά και ιδιοσυγκρασία της ποίησης της αγαπητής φίλης και σημαντικής λογοτέχνιδος Ελένης Μαρινάκη, για χάρη της οποίας μαζευτήκαμε όλοι εμείς σήμερα εδώ για να τιμήσουμε την μακρόχρονη ενασχόλησή της με τον ποιητικό λόγο.

Βεβαίως δεν είμαι φιλόλογος για να αναλύσω εδώ διεξοδικά το σημαντικό έργο της ποιήτριας και να τεκμηριώσω τα λεγόμενά μου, αλλά δεν είναι κι αυτός ο σκοπός μου. Μιλώ περισσότερο ως άνθρωπος του θεάτρου, διαισθητικά, ως ένας σκηνοθέτης που γοητεύτηκε από τους στίχους της και θέλησε κάποτε να συναντηθεί μαζί τους σε μια σκηνική περιπέτεια που ακόμα και σήμερα αισθάνομαι μέσα μου ζωντανό το αποτύπωμά της.

Στην ποίηση της Ελένης Μαρινάκη συναντά κανείς το ονειρικό στοιχείο με τόσους πολλούς και ποικίλους τρόπους ώστε να καθίσταται κλειδί ερμηνείας και οδηγός ανάγνωσης στίχων που εκπηγάζουν από τις απελευθερωμένες από την ειρκτή του χώρου και του χρόνου, αχανείς εκτάσεις της ψυχής, αποκαλύπτοντας άγρια, πρωτόγνωρα και πολλές φορές επικίνδυνα τοπία εσωτερικού χώρου, ζωγραφισμένα με το μελάνι των λέξεων. Στους στίχους της συναντάμε το όνειρο ως ύφος γραφής ενταγμένο άριστα στη διήγηση του λόγου, το συναντάμε επίσης ως θέμα, καθώς δεν είναι λίγα τα ποιήματά της που αναφέρονται ή παρουσιάζουν όνειρα ή στιγμές ή λόγια ονείρων, αλλά και ως εφιάλτη που εδρεύει στις απραγματοποίητες επιθυμίες που στοιχειώνουν την συνείδηση και ασφαλώς στους τίτλους των ποιημάτων της που φανερώνουν την υποσυνείδητη έλξη της συγγραφέως από το «υλικό» των ονείρων.

Καθοριστική για μένα υπήρξε η ποιητική συλλογή της Ελένης Μαρινάκη Τις νύχτες που κατεβαίνω. Ποιήματα που τράβηξαν την προσοχή μας εκείνη την άνοιξη του 2006, όταν μια τάξη της Δραματικής Σχολής του θεάτρου Κυδωνία, υπακούοντας στην σαγήνη των λέξεων της ποιήτριας, αποφάσισε να εγκαταλείψει την συνηθισμένη ύλη των μαθημάτων και να παρουσιάσει εκτάκτως υπό μορφήν θεατρικού δρώμενου μια παράσταση με όχημα τα ποιήματα αυτής της συλλογής και στην οποία δώσαμε τον τίτλο Τις νύχτες που κατεβαίνω στα όνειρα. Καθώς η δουλειά με τους σπουδαστές προχωρούσε, η σαγήνη μεγάλωνε και έτσι επεκταθήκαμε και σε μερικά ακόμα ποιήματα από τις συλλογές: Περνώντας βάφεσαι μπλε, Πλανόδιος άνεμος και Τώρα αίμα.

Στο Δελτίο Τύπου που στείλαμε τότε στις εφημερίδες σημείωνα: Πρόκειται για μια παράσταση της Δραματικής Σχολής του θεάτρου Κυδωνία, σε σκηνοθεσία και εικαστική φροντίδα Μιχάλη Βιρβιδάκη, που συνοψίζει τη δουλειά ενός χρόνου των πρωτοετών σπουδαστών πάνω στις εκφραστικές δυνατότητες του ελληνικού λόγου. Η Ελένη Μαρινάκη από θραύσματα της παιδικής ηλικίας, εικόνες μαγικές και κραυγές απόγνωσης, συνθέτει ένα στέρεο ποιητικό σύμπαν αλλά και τον εύθραυστο ποιητικό της μύθο, ένα μύθο προσωπικό όσο και επικίνδυνο, καθώς παραβιάζει τη σφαλισμένη πόρτα των ονείρων και κατεβαίνει στα σκοτεινά λιβάδια της επιθυμίας. Το έργο της είναι μια σύγχρονη Νέκυια: μια κάθοδος στον Άδη, απ’ όπου η επιστροφή δεν είναι πάντοτε διασφαλισμένη.

Και έκλεινα το σύντομο εκείνο σημείωμα με τα εύστοχα λόγια της φιλολόγου Μαρίας Πριπάκη από κείμενό της του 1999 :

«Η ποιήτρια δοκιμάζει τα όρια της ταυτότητάς της δημιουργώντας ποιήματα, στα οποία η επιθυμία, ακολουθώντας την έλξη της γλώσσας, ακυρώνει κάθε νόμο που θα μπορούσε να ισχύσει πέρα απ’ αυτήν και απογυμνώνεται ως τη βασική της δομή, που δεν είναι άλλη από τη ρυθμική παλίρροια της μυστικής της πορείας».

Δυστυχώς δεν έχω κάποιο βίντεο από τις τρεις παραστάσεις που παρουσιάστηκαν στις 22, 23 και 24 Ιουνίου εκείνης της χρονιάς να σας δείξω, αλλά και αν είχα δεν ξέρω αν μια βιντεοσκόπηση που γίνεται για τις ανάγκες του αρχείου ενός θεάτρου θα μπορούσε να αποδώσει την συγκινησιακή πυκνότητα της ατμόσφαιρας και την εξαιρετική εικονοποιητική δύναμη που δημιουργούσε ο στίχος της Ελένης από το στόμα της ομάδας εκείνων των χαρισματικών παιδιών, που πότε ένας μόνος του και πότε ως ομαδική συνεκφώνηση, απέδιδαν τις αιχμηρές σαν ξυράφι αλλά και λυτρωτικές σαν βάλσαμο λέξεις των ποιημάτων, πλαισιωμένες από τους φωτισμούς και τους ήχους που είχα επιμεληθεί με τους συνεργάτες μου για τις ανάγκες της παράστασης. Το σίγουρο είναι πως επί μία περίπου ώρα που διαρκούσε το δρώμενο, ένιωθες την προσοχή του κοινού που και τις τρεις βραδιές γέμισε το θέατρο, τεταμένη στο έπακρο και ένα αξέχαστο ρίγος συγκίνησης να διατρέχει υποδόρια την αίθουσα απ’ άκρου εις άκρον…

Στην παράσταση συμμετείχαν οι πρωτοετείς τότε σπουδαστές της Δραματικής Σχολής του θεάτρου: Έβελυν Αντωνίου, Γιάννης Βιολάκης, Χρυσούλα Ζαχαριάδη, Μαριαλένα Θεοδωράκη και Στέλλα Σειραγάκη ενώ στα φώτα και τον ήχο μας βοήθησε η ηθοποιός Δέσποινα Πολλαναγνωστάκη. Και δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι η παράσταση αυτή εγκαινίασε μια σειρά παραστάσεων που αναδείκνυαν έργα σημαντικών Χανιωτών δημιουργών και συγκεκριμένα:

2007 Το σκοτεινό μας υπόγειο του Γιώργη Μανουσάκη,
2008 Τζάμια φιμέ του Λεωνίδα Κακάρογλου,
2009 Το μήνυμα του Αργύρη Χιόνη,
2009 Βροχή δωματίου του Αργύρη Χιόνη (σκηνοθεσία Δέσποινας Πολλαναγνωστάκη)
2010 Τα κτίσματα του Αριστείδη Αντονά,
2013 Ακίνητος στου ποταμού την κοίτη του Αργύρη Χιόνη.

Θα πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι ο Αργύρης Χιόνης θεωρούσε τον εαυτό του Χανιώτη, όπως μας είχε εξομολογηθεί, καθώς αντλούσε την καταγωγή του από τις Βούβες Χανίων, που ήταν η γενέτειρα της μητέρας του. Μιλούσε πάντα με περηφάνια γι’ αυτή του την καταγωγή.

Επίσης ειδικά αφιερώματα έγιναν στο θέατρο Κυδωνία για τους ποιητές της πόλης μας Γιώργο Καρτάκη, Μάρτιος 2014, Αλόη Δρυός (κατά κόσμον Νίκη Ζαχαριουδάκη), Ιούνιος 2014, και Κώστα Κουτσουρέλη, Σεπτέμβριος 2016. Και φυσικά ελπίζουμε και θέλουμε ο κατάλογος αυτός να γίνει σύντομα πολύ πιο μακρύς.

Αυτό όμως που μπορώ να κάνω εδώ, σήμερα, αν δεν καταχρώμαι την υπομονή σας, είναι να σας διαβάσω επιλεκτικά, μερικά από τα ποιήματα που απετέλεσαν το σώμα της παράστασης, όπως τα δίδαξα στους μαθητές μου, τόσο ως ανάμνηση εκείνης της παράστασης όσο και ως έναν φιλικό χαιρετισμό στην αποψινή βραδιά και στην άξια ποιήτρια Ελένη Μαρινάκη, που με σεμνότητα, ευγένεια και συγκέντρωση στη δουλειά της, συνεχίζει να παράγει σημαντικό έργο τιμώντας την ποίηση και την πόλη των Χανίων. Επιλέγω να διαβάσω τα ποιήματα χωρίς τους τίτλους τους, όπως παρουσιάστηκαν και τότε, ως ένα ενιαίο δηλαδή μονολογικό ποίημα, που συμπυκνώνει όλα σχεδόν τα προσφιλή θέματα της γραφής της και επιτρέπει στον ακροατή/θεατή να αφουγκραστεί απρόσκοπτα τον παλμό της ψυχής της.

Τις νύχτες που κατεβαίνω
στα όνειρα
στάζουν τα μικρά υπόστεγα
της αυλής μας
ο πατέρας μαζεύει τα άδεια κουτιά
στην γωνία
τα γυρίζει ανάποδα
– να μην φαίνεται λέει το πρόσωπό μας –.
Εγώ επιστρέφω πάντα
από την κλειστή πόρτα
και περιμένω ώρες να
ξημερώσει.

Τις νύχτες που κατεβαίνω
στο σκοτάδι
και αρχίζω τα ύποπτα πάρε-δώσε
με τον θάνατο
κρατώντας νομίσματα
με άγνωστες παραστάσεις και αριθμούς
– όχι μου λέει, δεν είν’ εδώ το σπίτι σου
μέσα κοιμούνται άλλοι.
Και εγώ που νόμιζα τόσα χρόνια
πως είχα βρει τον δρόμο.