Μια στάλα τύχη

ΠΕΡΑΣΤΙΚΑ & ΠΑΡΑΜΟΝΙΜΑ | 02:26
Καιρικά σχόλια από τον ΚΩΣΤΑ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗ

Μια στάλα τύχη, ναι! Την προτιμώ
από την ομορφιά του κόσμου όλη.

Το δίστιχο της Κασσιανής απηχεί τον παλιό γνωμικό στίχο του Μενάνδρου: «Καλύτερα μια στάλα τύχη από ένα πιθάρι γεμάτο μυαλό». Και οι ποιητές έχουν φυσικά απόλυτο δίκιο. Ούτε η ομορφιά, ούτε ο πλούτος, ούτε το ταλέντο, ούτε η δουλειά, ούτε η βούληση, ούτε η πρόνοια, θεία ή ανθρώπινη, μετράει εμπρός στα καμώματα της τύχης. Η τύχη ορθώνει και σαρώνει αυτοκρατορίες ολόκληρες, θριαμβευτές και δορυάλωτοι βλέπουν τη μοίρα τους να επισφραγίζεται από ένα της νεύμα, για καθέναν τυχερό που αποδίδει τα κατορθώματά του στις ατομικές του δυνάμεις, υπάρχουν εκατοντάδες άλλοι που είχαν τις ίδιες ή και μεγαλύτερες δυνάμεις από εκείνον, αλλά τους συνέτριψε μια ατυχία ή ένα δυστύχημα ή ένας παρατυχών παράγοντας.

Επιτυχία, αποτυχία, ευτυχία, δυστυχία: πολύ σοφά η ελληνική γλώσσα βάζει κάτω από κάθε πτυχή της ζωής μας την υπάτη, την μόνη υπάρχουσα θεότητα. Η βιοπορία ενός εκάστου, από τη γέννησή του ώς τον θάνατο, η ιστορία, η βιολογία, είμαι βέβαιος ότι και η ίδια η κοσμολογική τάξη, είναι γεννήματα της τύχης.

Στην κυριολεξία, είμαστε όλοι τυχάρπαστοι. Όλα τα νοηματοδοτικά συστήματα που έχουμε στήσει, και που προσπαθούν να εξηγήσουν την πραγματικότητα αποδίδοντάς την στους μηχανισμούς μιας φασματικής ιεραρχικής αιτιότητας (μύθοι, επιστήμες, τέχνες, θρησκείες, φιλοσοφίες…) δεν είναι παρά μια απέλπιδα προσπάθεια να αρνηθούμε αυτό το απλό γεγονός: ότι είμαστε όλως διόλου τυχάρπαστοι. Και ότι δεν μπορούμε ποτέ να γίνουμε οτιδήποτε άλλο.

///

Είναι τέτοια η δυσωδία που αναδύεται από την κοινοποίηση των περιεχομένων του Φακέλου Επστάιν, που ο νους ζαλισμένος από τις αναθυμιάσεις παύει προσώρας να σκέφτεται. Ανθρωπολογικά, κοινωνιολογικά, ιστορικά, όλες αυτές οι αναφορές για εξωνημένους πολιτικούς, ακόλαστους γαλαζοαίματους και άπληστους μπίζνεσμεν, για πράκτορες και εκβιαστές, για πορνοβοσκούς και παιδεραστές, για κανιβαλισμούς ακόμη και ανθρωποθυσίες (!) μάς είναι βέβαια καλά γνωστές από ανάλογές τους αλλού και άλλοτε.

Ωστόσο, η συνείδησή μας, πάντοτε ευένδοτη στη φυσική ευμένειά της προς τον Άνθρωπο, εξυπαρχής διεφθαρμένη δηλαδή από την εθελοτυφλία της, όλες αυτές τις μαρτυρίες του παρελθόντος τείνει πάντα να τις αποδιώχνει, να τις εξωραΐζει σε συμβάντα δήθεν κατ’ εξαίρεσιν, και να τις λησμονεί. Η έκθεση στο φως το τωρινό όμως σοκάρει, αποσβολώνει, μας αφαιρεί το δάχτυλο που πίσω του ζητάμε να κρυφτούμε.

Η ισχύς έχει βέβαια τις βδελυρές, τις αποτρόπαιες τελετές της, τους κύκλους των μεμυημένων της και τα κυκλώματά της. Εδώ και η αδυναμία κάποτε τις έχει… Αναλογίζομαι όλους αυτούς που αντιπαλεύουν τάχα τις “συνωμοσιολογίες” και ιδρωκοπούν για να τις διασκεδάσουν. Πόσο βαλτός, πόσο οικτρός ο κόπος τους…
Η ιστορία των ανθρώπων και η πολιτική τους δεν είναι παρά αυτό: μια διαρκής συνωμοσία. Σαν τα παγόβουνα των πόλων, τα τέσσερα πέμπτα της είναι αθέατα. Κι όταν –πολύ σπανίως είναι αλήθεια, σε εποχές σαν τη δική μας, αποσάθρωσης– βγαίνει στην επιφάνεια ο όγκος τους, όλοι τρομάζουν.

///

H Yπόθεση Έπσταϊν ρίχνει φως στο πώς λειτουργούν σήμερα οι παγκοσμιοποιημένες ελίτ, γράφει η γνωστή κοινωνιολόγος Εύα Ιλλούζ στο περιοδικό Le Grand Continent. «Ο Τζέφρυ Έπσταϊν δεν ήταν μια “διαστροφή”, ενσάρκωνε το παράδειγμα της επιτυχίας στον παγκοσμιοποιημένο χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό», επισημαίνει. Και σ’ αυτόν δεν έχει σημασία ποιος είναι κανείς δημοσιώς:

«Ο αριστερός γλωσσολόγος Νόαμ Τσόμσκυ συναναστρέφεται τον χρηματοκαρχαρία Τζέφρυ Έπσταϊν ή τον προπαγανδιστή του MAGA, Στηβ Μπάνον, και αυτό είναι το πραγματικά νέο στοιχείο της υπόθεσης: δείχνει ότι ο Τσόμσκυ και ο Μπάνον βρίσκονται κοινωνικά πιο κοντά απ’ όσο θα υπέθετε κανείς κρίνοντας από την ιδεολογία τους».

Ο Έπσταϊν ήταν η αράχνη στον ιστό. Στο δίκτυό του «η φιλανθρωπία έπαιζε καίριο ρόλο. Θέτοντάς την στρατηγικά στο επίκεντρο του οικοσυστήματός του, ο Τζέφρυ Έπσταϊν τη χρησιμοποίησε για να δημιουργήσει και να συντηρήσει το δίκτυό του, αποκτώντας παράλληλα πρόσβαση σε αναγνωρισμένα ιδρύματα, επιστήμονες, διανοουμένους και ηγετικές προσωπικότητες εκτός του χρηματοπιστωτικού κόσμου».
Σε ό,τι αφορά τη σεξουαλική κακοποίηση νεαρών γυναικών, που ήταν επίσης στημένη ως δίκτυο, η Ιλλούζ σημειώνει:

«Ο Έπσταϊν δεν έκρυβε ποιος ήταν. Στην έπαυλή του στο Μανχάταν εξέθετε σε περίοπτη θέση ένα πρωτότυπο αντίτυπο της “Λολίτας” του Ναμπόκωφ, ορατό σε όλους τους επισκέπτες. Και τα περισσότερα μέλη του εκτεταμένου δικτύου του φαίνεται πως ήταν άριστα ενημερωμένα για τα εγκλήματά του. Αυτό είχε τον λόγο του, καθώς μέχρι πρόσφατα η κακοποίηση σπάνια διωκόταν. Αντιμετωπιζόταν μάλλον ως εκδήλωση της ανδρικής ισχύος.»

///

Αν τα φαινόμενα δεν απατούν, οι ΗΠΑ πρόκειται να επιτεθούν στο Ιράν. Αν όντως το κάνουν, αυτό θα σημάνει και την ουσιαστική λήξη της δεύτερης προεδρίας Τραμπ. Διότι τι θα απομείνει από το MAGA και από το America First μετά την ακύρωση των δασμολογικών μέτρων και την τελειωτική προσχώρηση στη λογική των αδιάκοπων πολέμων και της αλλαγής καθεστώτων; Οι δύο πραγματικοί αντίπαλοι του Τραμπ, οι νεοφιλελεύθεροι μεταπράτες και οι ιέρακες του στρατιωτικο-βιομηχανικού πλέγματος και του ισραηλινού λόμπυ θα έχουν υπερηφάνως νικήσει.

Φυσικά, μπορεί κανείς να φαντάζεται ότι η διπλή αυτή εξέλιξη είναι συντυχιακή, ότι όλα αυτά είναι ζητήματα σχετιζόμενα με τη “διάκριση των εξουσιών” στο εσωτερικό του αμερικανικού κράτους, με την αντιμετώπιση ενός “τρομοκρατικού θεοκρατικού καθεστώτος” και άλλα ηχηρά παρόμοια. Η σύμπτωσή τους όμως επιτρέπει άλλες εικασίες. Αν κάτι έχουμε μάθει τα τελευταία χρόνια, είναι ότι τίποτε δεν είναι όπως φαίνεται.

Φυσικά, ο Τραμπ δεν θα πάψει να είναι πρόεδρος την επομένη της επίθεσης στο Ιράν – η ικανότητά του να επιβιώνει έχει δοκιμαστεί και υπό πολύ χειρότερες συνθήκες. Ο τραμπισμός όμως, ως μεγαλοφάνταστο διάβημα για τον συνολικό αναπροσανατολισμό της Δύσης, θα έχει εκπνεύσει. Διότι με τον αντιμεταναστευτισμό και τον αντιλοατκισμό, όσο κι αν πουλάνε, σοβαρή εναλλακτική δεν χτίζεται. Ήδη οι ηχηρές αποσκιρτήσεις από το τραμπικό στρατόπεδο το δείχνουν.

Ίσως πάλι η παρακμή της Δύσης έχει τόσο προχωρήσει ώστε είναι πια αναντίστρεπτη, σε βαθμό που ακυρώνεται κάθε εκ προοιμίου κάθε απόπειρα ανάταξής της – πόσο μάλλον αυτή η συγκεκριμένη που ήταν εξαρχής τόσο σπασμωδική και εκδηλώθηκε με όρους σοβιετίζουσας προσωπολατρείας. Ίσως, ίσως…

Η ιδεολογική ήττα του τραμπισμού πάντως τη διολίσθηση της Δύσης στον αυταρχισμό δεν πρόκειται να την σταματήσει. Αντιθέτως, θα την επιταχύνει. Η κυνική ακύρωση μιας πολιτικής ιδεολογίας επιθυμητής και επικυρωμένης είτε μας αρέσει είτε όχι από την λαϊκή πλειοψηφία, απονομιμοποιεί γενικά την ιθύνουσα τάξη των κυβερνώντων και εξανεμίζει ό,τι απόμεινε από την εμπιστοσύνη των πολλών στη δημοκρατία. Από εκεί μέχρι τη λογική του «ας έρθει ένας λοχίας να μας σώσει!», η απόσταση συνήθως είναι μικρή.

///

Όσο απομακρυνόμαστε από τον ελληνικό 19ο αιώνα, τόσο στ’ αζήτητα πέφτουν οι ποιητικοί του εκπρόσωποι. Ας μη μας ξεγελούν τα φαινόμενα. Ακόμη και ο Σολωμός, στα γραφτά μας ταυτίζεται με το εκδοτικό του πρόβλημα και τους σχετικούς ρομαντικούς μύθους, την αγωνία της έκφρασης, την πάλη με τη γλώσσα κ.τ.σ. Ίχνη πραγματικά του Σολωμού, και όχι της εξαγιασμένης σκιάς του, σε σημερινά ποιήματα, απηχήσεις δηλαδή των ιδεών και των μορφών που έθρεψαν την ποιητική του σκέψη, βρίσκω αραιά και πού, και όλο σπανιότερα.

Ο Κάλβος, με την έκδοση των Απάντων του, έχει αναγεννηθεί ασφαλώς ως αντικείμενο μελέτης. Όπως και εδώ ας μη γελιόμαστε, τα δικά του αποτυπώματα στην ποιητική κοινή των ημερών μας είναι ακόμη πιο σπάνια. Η αινιγματική προσωπικότητά του γοητεύει, ο διανοούμενος, ο επαναστάτης, ο εκπατρισθείς, ο σιωπήσας κ.ο.κ. Γι’ αυτήν καθεαυτήν την ποιητική προσφορά του Κάλβου, ολίγα ουσιώδη νέα έχουν προταθεί. Πλάι στα κείμενα του Βαγενά, ξεχωρίζει νομίζω εκείνο το παλιό εικονοκλαστικό σημείωμα του Βρασίδα Καραλή στο Δέντρο, αν θυμάμαι σωστά, που έμεινε όμως χωρίς συνέχεια.

Ο Βαλαωρίτης, παρότι ποιητής που ήδη εν ζωή και για έναν τουλάχιστον αιώνα μετά τον θάνατό του εθεωρείτο κορυφαίος, και ως τέτοιος τιμήθηκε από από πλείστους όσους σημαντικούς συγγραφείς μας (Παλαμά, Παπαδιαμάντη, Καβάφη, Σικελιανό κ.ά. πολλούς), παραμένει σε αφάνεια. Η διακοσαετία από τη γέννησή του πέρασε περίπου απαρατήρητη. Κι όμως, συγκρινόμενος με τον Κάλβο, ο Λευκάδιος υπερέχει περίπου σε όλα: σε όγκο και ολοκλήρωση έργου, σε τεχνοτροπική δεξιοτεχνία, σε θεματική ευρύτητα, σε ψυχολογική και κοσμοθεωρητική βαθύτητα. Επιπόλαιες απόψεις τον έχουν ταυτίσει ακρίτως με τον εθνικισμό, και όπως ξέρουμε δεν υπάρχει χειρότερο αμάρτημα στα μάτια των σημερινών σοφολογιοτάτων.

Από τους ποιητές του αθηναϊκού ρομαντισμού και της καθαρολόγης ή έστω μεικτόγλωσσης ποίησης, οι δύο επιφανέστεροι, ο Αχιλλεύς Παράσχος και ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής λαθροβιούν στα ράφια των βιβλιοθηκών μας. Κι όμως, αγαπήθηκαν πολύ στον καιρό τους και υπάρχουν ποιήματά τους που και σήμερα ακόμη αντέχουν τη σύγκριση με τα καλύτερα ομοειδή τους της ελληνικής γραμματείας – το «Εκείνη» του Ραγκαβή, το «Ολα προσεύχονται» του Παράσχου, και άλλα.

Πλάι σ’ αυτούς πρέπει να καταταχθεί ο υπέροχος Γεώργιος Σουρής. Η δική του καθυποτίμηση πρέπει να χρεωθεί στην γενική υποβάθμιση της κωμωδίας και της σάτιρας ως ειδών λογοτεχνικών (και όχι μόνο). Παραδόξως, τα ποιήματά του επιβιώνουν στην κοινή μνήμη, αν κρίνω από την παρουσία τους στο διαδίκτυο, αλλά απουσιάζουν εντελώς από τα αναγνώσματα των σημερινών ποιηματογραφούντων. Η ανθολογία του που συνέθεσε ο Γιάννης Υφαντής είναι η λαμπρή αλλά μονήρης εξαίρεση.

Από τους λοιπούς ποιητές του 19ου αιώνα, εννοώ από αυτούς που το κύριο μέρος του έργου τους γράφτηκε τότε, θα διάλεγα τέσσερις, για να συμπληρωθεί και το Τοπ-10. Τον Γεράσιμο Μαρκορά, τον Λορέντζο Μαβίλη, τον Κώστα Κρυστάλλη και τον Βασίλη Μιχαηλίδη. Οι δύο πρώτοι προεκτείνουν και συμπληρώνουν τη σολωμική κληρονομιά μέχρις τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Μας έχουν αφήσει αρτιότατα, κάποτε και συγκινητικότατα ποιήματα, το «Δύο» του Μαρκορά ας πούμε είναι από τα καλύτερα σονέτα μας.

Ο Κρυστάλλης και ο Μιχαηλίδης από τις δύο ακρώρειες του ελληνισμού, την Ήπειρο και την Κύπρο όπου η μνήμη τους είναι ακόμη πολύ ζωντανή, προεκτείνουν την κληρονομιά του Βαλαωρίτη. Του πρώτου ο Βαγγέλης Αυδίκος εξέδωσε πρόσφατα εκ νέου τα Άπαντα σε έναν ογκώδη και καθ’ όλα αξιανάγνωστο τόμο.

Κοντά σ’ αυτούς τους 10, θα έβαζα τον Γεώργιο Βιζυηνό, του οποίου η πεζογραφική φήμη έχει επισκιάσει πλήρως την ποιητική. Δεν λέω ότι τα πεζά του δεν υπερέχουν, γιατί δεν θα ήταν αλήθεια. Όμως και τα ποιήματά του, διαποτισμένα από την μύησή του στον γερμανικό ρομαντισμό, ανήκουν στα καλύτερα της εποχής του.

///

LA GRÈCE CÉLÈBRE

μνήμη Παναγιώτη Κονδύλη

Το Grand-Hôtel La Grèce Célèbre τα έχει όλα:
σπα και καγιάκ, ηλιόλουτρα και χιονοπίστες,
πάρτυ non-stop και καμπαρέ με κλόουν κι αρτίστες,
αειθαλή νησιά και όρη φυλλοβόλα,

χρησμούς του Απόλλωνος, ξωκλήσια του Άι Νικόλα,
κάθε είδους σνακ κι ethnic cuisine για εξπέρ και μύστες,
εσχάτως ήγειρε και lofty ουρανοξύστες,
σφρίγους εμβλήματα καινούργιου ακτινοβόλα.

Το Grand-Hôtel La Grèce Célèbre δεν έχει γλώσσα,
μιλάει πρόθυμα το ιδίωμα του πελάτη,
διαχειριστή προσέλαβε τον Χατζηαβάτη
και θέα χαίρεται απ’ το Αιγάλεω ώς την Όσσα.
Βουλή το πρόσταξε φιλέλληνος δερβίση
και σε αρχαίου ναού ερείπια το ’χουν χτίσει.

///

Είναι δυνατόν να ψηφίζει κανείς σε εθνικές και περιφερειακές εκλογές χωρίς ταυτότητα ή άλλο ισόκυρο έγγραφο; Στις ΗΠΑ είναι! Η κατάρτιση των εκλογικών καταλόγων βασίζεται στις δηλώσεις των ίδιων των πολιτών (self-attestation) και σε ορισμένες πολιτείες δεν απαιτείται απόδειξη υπηκοότητας για εγγραφή! Σε τριάντα τουλάχιστον περιπτώσεις τα τελευταία χρόνια, αποδείχθηκε ότι επετράπη σε αλλοδαπούς να ψηφίσουν, πράγμα που υπονόμευσε αισθητά την εμπιστοσύνη στο αδιάβλητο της διαδικασίας.

Το εκπληκτικότερο; Οι Δημοκρατικοί αντιδρούν λυσσαλέα στην υποχρεωτική επίδειξη ταυτότητας στα εκλογικά κέντρα, επικαλούμενοι ότι το μέτρο θα αδικήσει ευπαθείς ομάδες ψηφοφόρων (ηλικιωμένους, μειονότητες κ.ο.κ.). Μάλιστα ορισμένες Πολιτείες που κυβερνώνται από εκείνους, απαγορεύουν ρητά κάθε είδους ταυτοποιήση των ψηφοφόρων! Κι αυτό παρότι η συντριπτική πλειονότητα, κοντά στο 85%, των Αμερικανών και όλες οι ομάδες του πληθυσμού (λευκοί, μαύροι, λατίνοι) τάσσονται επίσης με τεράστιες πλειοψηφίες υπέρ του μέτρου.

Φυσικά, μόνοι κερδισμένοι από αυτόν τον παραλογισμό είναι οι Ρεπουμπλικανοί του Τραμπ. Το σχετικό νομοσχέδιο που εισηγήθηκαν εγκρίθηκε ήδη από τη Βουλή των Αντιπροσώπων και κατευθύνεται στη Γερουσία, όπου οι αντίπαλοί τους δηλώνουν πρόθυμοι να πέσουν μέχρις ενός προκειμένου να μην περάσει καταφεύγοντας στη ιδιότυπη θεσμική κωλυσιεργία (filibuster). Όπως και σε τόσα άλλα θέματα (τον αριθμό των φύλων λ.χ., την πολιτική ορθότητα ή την παράνομη μετανάστευση), οι Δημοκρατικοί αποδεικνύουν συνεχώς ότι είναι ανίκανοι να απαλλαγούν από τον παρανοϊκό ζηλωτισμό στον οποίο έχουν αυτοεγκλωβιστεί. Και ο Λευκός Οίκος δεν χάνει ευκαιρία να τους διασύρει.

///

Πλὴν τούτων ἀπογεύεται καὶ ἄλλης εὐτυχίας:
Μὴ αἰσθανθεὶς ἐρωτικῆς μανίας, ποτέ, νύξεις.
Οὐδὲ ποθήσας τρυφηλῆς ἀγκάλης περιπτύξεις,
Δὲν εἶχε γίνει ἕρμαιον ἐσθῆτος γυναικείας.