Εντάσεις, έκσταση και η προδοσία

του ΠΕΤΡΟΥ ΠΟΛΥΜΕΝΗ

~.~

Στη διαδρομή ενός βίου, κάθε πρόσωπο αποκτά εμπειρία και διαμορφώνει ένα σύνολο πεποιθήσεων για το τι αξίζει και τι όχι. Τα προκαλούμενα αισθήματα «ζυγίζουν» τη βαρύτητα ενός γεγονότος ή μιας πεποίθησης. Οι πεποιθήσεις διαδέχονται η μία την άλλη στην προσπάθεια να σχηματιστεί μία αφήγηση, μία εικόνα εαυτού εν τω κόσμω, η οποία, φωτιζόμενη από τις συνακόλουθες πράξεις, αποκαλύπτει την ταυτότητα ενός προσώπου. Η ταυτότητα λοιπόν μοιάζει με ένα ψηφιδωτό από γεγονότα της εμπειρίας, αισθήματα, εκδηλώσεις έμφυτων ροπών, λογής λογής βιώματα, αξίες, στάσεις και πράξεις. Πάνω της ένα πρόσωπο αναγνωρίζει, συνειδητά ή υποσυνείδητα, ορισμένα χαρακτηριστικά του ως πρωταρχικά, ως συγκροτητικά. Τούτα δημιουργούν και μία συναισθηματική ώθηση προς την άλφα ή βήτα κατεύθυνση.

Η ενότητα ούτε εύκολη είναι, ούτε δεδομένη. Αντίρροπες δυνάμεις αναπτύσσονται είτε ανάμεσα σε αξίες, είτε ανάμεσα σε έμφυτες ροπές, είτε ανάμεσα σε αξίες και έμφυτες ροπές. Οι αντίρροπες δυνάμεις υπαγορεύουν αντικρουόμενους σκοπούς, και οδηγούν αναπόφευκτα σε εντάσεις, ενίοτε επώδυνες. Κλονίζουν την επιδιωκόμενη ενότητα ενός προσώπου, μεταξύ των ίδιων των κρίσεων, πεποιθήσεων και αξιών του αλλά και μεταξύ λόγων και έργων. Για την αποκατάσταση της ενότητας, σκόπιμη είναι μία αναθεώρηση, ως προσπάθεια συνταιριάσματος αξιών, έμφυτων ροπών και χαρακτηριστικών που κάποιος αντιλαμβάνεται ως συγκροτητικά της ταυτότητάς του. Η αναθεώρηση συντελείται ανάλογα με τα περιστατικά που τυχαίνουν, με όψεις του εαυτού που αναδύονται ή με έμφυτες ροπές που αιφνίδια «σκάνε» στην ορατή επιφάνεια ενός χαρακτήρα. Η αναθεώρηση μπορεί να είναι είτε ριζική, αν αφορά κεντρικές επιλογές στον προσανατολισμό ενός προσώπου, είτε περιφερειακή, αν αφορά μικροδιορθώσεις ή προσαρμογές στην υφιστάμενη διαδρομή.

Λάθη, τύχη (ή ατυχία) και η ριζική αναθεώρηση

Διερευνώντας τι είναι εκείνο που μπορεί να προκαλέσει μία ριζική αναθεώρηση στην ψηφιδωτή αφήγηση ενός εκάστου, ήτοι στην κοσμοεικόνα, ας αναλογιστούμε τον ρόλο του λάθους από μία γνωσιολογική σκοπιά. Η αναγνώριση ενός λάθους είναι ικανή να ανασύρει παγιωμένες βεβαιότητες και –ανατρέποντάς τες– να αναιρέσει μία ολόκληρη οπτική. Χάρη στην αναγνώριση ορισμένων λαθών αλλάζει η μέχρι πρότινος κανονικότητα. Έρχονται στην επιφάνεια παραδοχές έως τώρα σιωπηρές, που θεωρούνταν αδιαμφισβήτητα δεδομένες, και η ανατροπή τους μπορεί να οδηγήσει σε ριζική αλλαγή υποδείγματος για το τι αξίζει και τι όχι. Αλλά αρκεί η έννοια του λάθους για την αναθεώρηση ηθικών πεποιθήσεων; Εδώ οφείλουμε να αναζητήσουμε κάτι πιο ειδικό για το τι αξίζει και τι όχι σε ένα σχέδιο βίου· να αναζητήσουμε εκείνο το συμβάν που μπορεί να προκαλέσει μία κρίση ταυτότητας και αλλαγή στη θέαση της διευθέτησης εαυτού και κόσμου ή, για να θυμηθούμε μία απαίτηση του Νίτσε, στην επαναξιολόγηση όλων των αξιών μας.

Αξίες και ηθικές πεποιθήσεις μπορούν να αναθεωρηθούν ριζικά μέσα από τυχαία συμβάντα. Σε αυτά περιλαμβάνεται ένα απρόβλεπτο φυσικό περιστατικό με επιπτώσεις στον προσανατολισμό μας, όπως ένα χτύπημα της μοίρας: το φυσικό συμβάν ενός δυστυχήματος, μία περιπέτεια υγείας ή ο θάνατος ενός οικείου προσώπου που είχε ιδιαίτερη σημασία για εμάς. Όσο πιο ισχυρός είναι ο δεσμός που καταλύεται, τόσο πιο ριζικός είναι ο κλονισμός ενός ανθρώπου όσον αφορά τη σχέση του προς εαυτόν και με άλλα πρόσωπα.

Τυχαίο συμβάν (υπό την έννοια του απρόβλεπτου), ικανό να προκαλέσει μία ριζική αναθεώρηση, είναι και καθετί που δημιουργεί μία εκστατική εμπειρία. Δηλαδή, μία εμπειρία που μας θέτει εκτός στάσεως, εκτός συνήθους ροής. To πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα εκστατικού συμβάντος είναι μία ερωτική σχέση, ικανή να οδηγήσει σε ριζική ανατροπή ενός βίου και μιας εικόνας εαυτού. Μία τυχαία συνάντηση, μία εμπειρία, μία αποκαλυπτική στιγμή δεν αποκλείεται να σηματοδοτήσουν φράσεις όπως εκείνη του Σολωμού: «Άστραψε φως κι εγνώρισεν ο νιος τον εαυτό του». Εκστατικό συμβάν μπορεί να αναζητηθεί και σε βιβλικά παραδείγματα, όπως εκείνο που προκάλεσε τη μεταστροφή του αποστόλου Παύλου.

Οι διπλές όψεις της προδοσίας

Εκτός από τα τυχαία συμβάντα (υπό τη μορφή είτε χτυπήματος της μοίρας είτε εκστατικής εμπειρίας), ριζική αναθεώρηση σε μία ταυτότητα μπορεί να προκαλέσει και το συμβάν της προδοσίας, το οποίο, σε αντιδιαστολή με τα τυχαία συμβάντα, προϋποθέτει συχνά κάτι προμελετημένο, μία πλοκή – γι’ αυτό κι έχει δραματουργικό ενδιαφέρον. Αλλά ως τι νοείται η προδοσία; Ως κατάλυση ενός δεσμού, διαφορετικού είδους ανά περίπτωση: κοινωνικού, πολιτικού, φιλικού, οικογενειακού, ερωτικού ή και υπαρξιακού (ως δεσμού προς εαυτόν). Η προδοσία, ως σπάσιμο ενός δεσμού, φέρνει στην επιφάνεια σιωπηρές παραδοχές και δεδομένα μέχρι πρότινος αθέατα, ανοίγοντας νέες δυνατότητες για τη διαδρομή ενός βίου, είτε οδυνηρές είτε λυτρωτικές. Παύουν πλέον να είναι οι μεντεσέδες που στηρίζουν την πόρτα της ζωής, και κάπως έτσι συντελείται η ριζική αναθεώρηση ηθικών πεποιθήσεων και αξιών.

H προδοσία μπορεί να ιδωθεί από δύο σκοπιές: εκείνου που προδίδει κι εκείνου που προδίδεται. Για τον πρώτο προκύπτει με τη θέλησή του, ενώ για τον δεύτερο χωρίς τη θέλησή του. Συνήθως ο κλονισμός εκείνου που προδίδεται είναι τόσο ισχυρός όσο και ο δεσμός που διαλύθηκε. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ούτε ο ίδιος μπορεί να συνειδητοποιήσει την ισχύ του διαλυμένου δεσμού, με αποτέλεσμα αρκετές από τις σιωπηρές παραδοχές του εν λόγω δεσμού να έρχονται στην επιφάνεια και να αλλάζουν την εικόνα του για τον κόσμο. Ο προδομένος καταρρέει και προσπαθεί να σταθεί ξανά στα πόδια του, να ξαναχτίσει ό,τι έχει κατεδαφιστεί, ενώ η νέα έκταση στην οποία επιδιώκει να κατοικήσει, λίγη σχέση έχει με την προηγούμενη. Η θέα του κόσμου αλλάζει πλέον ριζικά και το συμβάν της προδοσίας τέμνει τον χρόνο σε πριν και μετά. Εδώ, ο προδομένος χρειάζεται δύναμη για να σηκώσει ξανά το κεφάλι και να δει τον ουρανό του, έχοντας περάσει από μία οδυνηρή αλλά κι εποικοδομητική αυτογνωσία, μοναδική στο είδος της.

Αντίστοιχα, εκείνος που πρόδωσε καλείται πλέον να ανταπεξέλθει στην καινούργια έκταση που ανοίχτηκε μπροστά του, μετά το συμβάν της προδοσίας. Για εκείνον, η προδοσία εμπεριέχει μία κίνηση διπλής κατευθύνσεως: τον οδηγεί είτε σε μία απελευθέρωση είτε σε ένα άλμα στο κενό. Το σπάσιμο ενός δεσμού δεν παύει να συνιστά και μία μορφή απελευθέρωσης, μία φυγή προς τα εμπρός, σε καινούργιες εκτάσεις (κάτι που συχνά συμβαίνει σε ερωτικές σχέσεις). Ενίοτε είναι ένας επαναπροσδιορισμός της πίστης σε αυτό ακριβώς προς το οποίο μεταβαίνει ο καταλύσας τον αρχικό δεσμό. Οπότε μέσα από την προδοσία αρχίζει να οικοδομείται εκ νέου η πίστη, σε άλλο πεδίο, ενδεχομένως ασύμμετρο με το αρχικό, εξού και η μετάβαση σε μία ριζικά διαφορετική εικόνα εαυτού και κόσμου. Αν όμως η κίνηση της προδοσίας μπορεί από τη μία να οδηγεί προς την απελευθέρωση, από την άλλη ενδέχεται να κατευθύνει προς το κενό. Διόλου απίθανο, μεταβαίνοντας ο προδότης στην καινούργια έκταση, να βρεθεί εντέλει ξεκρέμαστος, να χάσει και όσα του ανήκαν ή όσα δεν είχε καν συνειδητοποιήσει ότι του ανήκαν.

Χαρακτηριστικά είναι εδώ ορισμένα βιβλικά παραδείγματα. Ο Αβραάμ καλείται να θυσιάσει το παιδί του και υπό μία έννοια προδίδει τον δεσμό αίματος με τον γιο του, έναν από τους πλέον ισχυρούς στη φύση. Προδίδει την πατρική του ιδιότητα. Όμως, η προδοσία συνιστά κατά τη Βίβλο μία απελευθερωτική μετάβαση προς τον Θεό. Διά αυτής εγκαθιδρύεται η πίστη σε μία άλλη έκταση, την έκταση του Θεού – και μάλιστα, ως ανταμοιβή, αποκαθίσταται εκ των υστέρων η αρχική κατάλυση του δεσμού της πατρότητας. Ο Αβραάμ προδίδοντας την πατρική του ιδιότητα μεταβαίνει στην έκταση της πίστης προς τον Θεό και εκεί, εἰς τὴν γῆν τὴν ὑψηλήν (Γένεσις 22: 2), έχει πλέον μιαν άλλη θέα εαυτού και κόσμου. Από την άλλη πλευρά, ο Ιούδας προδίδοντας τον Ιησού έκανε εντέλει ένα άλμα στο κενό, προς την αυτοκτονία. Φυσικά, κάνοντας λόγο για προδοσία και βιβλικά παραδείγματα, υπάρχει και η στάση του Πόντιου Πιλάτου, δηλαδή εκείνη του «νίπτω τας χείρας μου», χωρίς ηθική διακινδύνευση.