«Η δουλειά σου δεν θα υπάρχει σε τρία χρόνια»: Λογοτεχνική μετάφραση και τεχνητή νοημοσύνη

~.~

Τη χρονιά που μας πέρασε, η γνωστή Γερμανίδα μεταφράστρια Janine Malz αποκάλυψε δημόσια ότι ένας εκδοτικός οίκος θέλησε να την προσλάβει όχι για να μεταφράσει ένα βιβλίο, αλλά απλώς για να «βελτιώσει» μια μετάφραση που είχε παραχθεί από πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης. Παρότι δεν είναι ευρέως γνωστά, και στην ελληνική βιβλιαγορά πληθαίνουν τα παρόμοια περιστατικά. Η υπόθεση αυτή ίσως αποτελέσει προηγούμενο, λέει η Γερμανίδα μεταφράστρια σε συνέντευξη που παραχώρησε στην εφημερίδα Frankfurter Allgemeine Zeitung.

///

Κυρία Μαλτς, πέρυσι δημοσιοποιήσατε ένα εκπληκτικό αίτημα του εκδοτικού οίκου Bastei Lübbe, προκαλώντας αναστάτωση στα ΜΜΕ. Σας ζήτησαν να επιμεληθείτε μια μετάφραση ολλανδικού μυθιστορήματος που είχε παραχθεί από τεχνητή νοημοσύνη, προσφέροντάς σας πέντε ευρώ ανά σελίδα – αντί για τα συνήθη είκοσι σχεδόν ευρώ που λαμβάνετε για μια κανονική λογοτεχνική μετάφραση. Πώς αντιδράσατε;

Έμεινα άφωνη. Φυσικά ήξερα ότι αργά ή γρήγορα κάποιος εκδοτικός οίκος θα δοκίμαζε κάτι τέτοιο. Απλώς δεν περίμενα να συμβεί τόσο γρήγορα – και τόσο ξεδιάντροπα. Η ξεδιαντροπιά ήταν που με σόκαρε περισσότερο.

Τι εννοείτε με αυτό;

Δεν μου πρόσφεραν συμβόλαιο μετάφρασης, αλλά σύμβαση επιμέλειας.

Ποια είναι η διαφορά μεταξύ των δύο;

Με μια σύμβαση μετάφρασης αναγνωρίζομαι ως δημιουργός του έργου – κάτι που προβλέπεται νομικά. Δεν πωλώ δηλαδή τα πνευματικά μου δικαιώματα, αλλά παραχωρώ μόνο ένα περιορισμένο δικαίωμα χρήσης. Επίσης, ως μεταφράστρια λαμβάνω ποσοστά από τα κέρδη, συγκεκριμένα το 0,8% επί της λιανικής τιμής πώλησης μετά τα πρώτα 5.000 αντίτυπα.

Βλέπετε συχνά κάποιο όφελος από αυτό;

Όχι συχνά. Ωστόσο, είναι ένα σημαντικό συμπλήρωμα του εισοδήματός μας. Και μέσω αυτού συμμετέχουμε στις αποζημιώσεις του οργανισμού VG Wort. Για τα δικά μας εισοδήματα, ακόμη και τα τριψήφια ποσά έχουν σημασία. Δυστυχώς, πολλοί εκδοτικοί οίκοι παρακάμπτουν αυτή την υποχρέωση.

Πώς αντέδρασε τότε η Bastei Lübbe;

Η επιμελήτρια μου είπε ότι συμμερίζεται τη θέση μου, αλλά ζήτησε κατανόηση για το γεγονός ότι ένας εκδοτικός οίκος σήμερα οφείλει να ανταγωνίζεται κείμενα που παράγει η ΤΝ. Η ουσία ήταν: Σας καταλαβαίνουμε, αλλά θα συνεχίσουμε όπως έχουμε σχεδιάσει. Το βιβλίο που αρνήθηκα, τελικά κυκλοφόρησε. Προσωπικά, δεν μπορώ να συμβιβαστώ με κάτι τέτοιο. Ακόμα και μετά τις κακοπληρωμένες και υπό πίεση βελτιώσεις που ζητούν, δεν μπορεί να προκύψει καλό κείμενο.

Έχετε δηλώσει ότι η διαδικασία αυτή είναι εξ ορισμού ένας παραλογισμός. Με ποια έννοια;

Διότι η λογοτεχνία εδώ αντιμετωπίζεται σαν ένα χρηστικό κείμενο και όχι όπως πράγματι είναι: ένας καθρέφτης του ανθρώπινου βίου, δημιουργημένος από ανθρώπους με ταλέντο και φαντασία. Όταν μιλάω για πάθος στη δουλειά μου, εννοώ πολλά πράγματα μαζί: το λογοτεχνικό μου ενδιαφέρον, τις προϋπάρχουσες γνώσεις μου, την κατανόηση του συγκεκριμένου κειμένου, και τη γνώση μου για τον κόσμο απ’ όπου αυτό προέρχεται. Όταν μεταφράζω έναν διάλογο, παίζει τεράστιο ρόλο η προσωπική μου κοινωνική εμπειρία, αλλά και η φαντασία μου. Ένα μηχάνημα δεν έχει τέτοια κατανόηση. Δεν έχει καμία κατανόηση με τον τρόπο που εμείς το εννοούμε. Δεν πραγματοποιεί καμία νοητική διεργασία· απλώς συνδυάζει με φρενήρη ταχύτητα πιθανά αποτελέσματα με βάση την αποθηκευμένη γλωσσική πληροφορία που διαθέτει – χωρίς να ξέρει τι κάνει. Αυτό φαίνεται και από τις λεγόμενες «παραισθήσεις» του.

Όρος πολύ εύγλωττος.

Ναι, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λέει πράγματα εντελώς ανόητα – αυτά που λέμε «παραισθήσεις». Προτιμά να πει βλακείες, παρά να μην πει τίποτα. Για κάποιον άπειρο, ίσως φαίνεται λογικό να «διορθώσει» ένα τέτοιο κείμενο για να το κάνει καλύτερο. Και αυτό κάπως γίνεται, ώς ένα βαθμό. Όμως εδώ παραγνωρίζουμε κάτι κρίσιμο: ότι η λογοτεχνική μετάφραση έχει νόημα μόνο όταν γίνεται απευθείας από το πρωτότυπο. Η μηχανή παρεμβάλλεται ανάμεσα σε εμένα και τις σωστές επιλογές, διότι στο «post-editing» πρέπει πρώτα πρώτα να αλιεύσω όλα τα λάθη της.

Αυτό μάλιστα μπορεί να σας πάρει και περισσότερο χρόνο από να το κάνετε σωστά την μετάφραση από την αρχή.

Ακριβώς. Η μηχανή ενισχύει αυτό που ήδη διαπιστώνουμε: την αποσύνθεση της πολιτιστικής γνώσης, την περιφρόνηση της σοβαρής λογοτεχνίας και την παντελή άγνοια για την αξία της λογοτεχνικής μετάφρασης.

Δυστυχώς, έτσι είναι.

Πρόσφατα μου είπε μια συνάδελφος: Ακόμα και με εξήντα ώρες δουλειά την εβδομάδα, δεν μπορείς να σταθείς οικονομικά. Αλλά ποιος θέλει να δουλεύει εξήντα ώρες την εβδομάδα;

Άρα, το επάγγελμα της λογοτεχνικής μεταφράστριας είναι επαγγελματικά επισφαλές.

Ναι, έτσι ακριβώς είναι. Ακόμη και οι ίδιοι μου οι φίλοι μού λένε: «Η δουλειά σου δεν θα υπάρχει σε τρία χρόνια».