*

του ΓΙΩΡΓΟΥ ΤΑΡΑΣΛΙΑ

~.~

«Χοῦς εἶ καί εἰς χοῦν ἀπελεύσει». Η βιογραφία του Ανθρώπου σε μια φράση.

///

Περίπου 73 χρόνια είναι το προσδόκιμο ζωής συνολικά στον κόσμο και περίπου 82 χρόνια στη χώρα μας και στην Ευρώπη. Πολλά ή λίγα; Εξαρτάται από το πόσο έχεις υποφέρει.

///

Συγνώμη Κύριε, εγώ τι φταίω αν ο Αδάμ έκανε τη μαλακία; Γιατί πρέπει να υποφέρουν και να πεθαίνουν δισεκατομμύρια για το λάθος του Πρώτου;

///

Ιδανικός τρόπος ζωής δεν υπάρχει. Όλοι τελούμε υπό τη διαρκή απειλή του πόνου, της αρρώστιας και του θανάτου. Ακόμα και οι καλύτερα προετοιμασμένες ζωές διατρέχουν κινδύνους. Το χειρότερο που μπορεί να κάνει κάποιος στον εαυτό του είναι να το παίζει άτρωτος και να κλείνει τα μάτια μπροστά στα βασικά δεδομένα της ύπαρξης.

///

Εφόσον υπάρχει ο θάνατος, όλες οι πράξεις μας πάσχουν από απόλυτη ματαιότητα. Είναι, όμως, αυτός λόγος να τα παρατήσουμε και να παραιτηθούμε; Όχι. Είναι λόγος να εξαντλήσουμε τα πάντα και να εξαντληθούμε αλλά όχι και να ξεφτιλιστούμε. Ο θάνατος μπορεί και πρέπει να λειτουργεί ως ηθικό φίλτρο όλων των πράξεων και όλων των αποφάσεών μας.

///

Σε αντίθεση, ίσως, με την κοινή αντίληψη, η αυτοκτονία δεν είναι σπάνια ή ασυνήθιστη επιλογή. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, κάθε σαράντα δευτερόλεπτα ένας άνθρωπος βάζει τέλος στη ζωή του. Προσωπικά απορρίπτω την αυτοκτονία ως λύση στο πρόβλημα της ματαιότητας αλλά ταυτόχρονα δεν έχω κανένα ακλόνητο επιχείρημα υπέρ της ζωής για κάποιον που δεν μπορεί πια να την αντέξει.

///

Τα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Υπηρεσίας (ΕΛΣΤΑΤ) είναι αποκαλυπτικά: στην Ελλάδα το 2024 καταγράφηκαν 128.259 θάνατοι και μόλις 69.675 γεννήσεις. Δηλαδή στη χώρα μας οι θάνατοι είναι σχεδόν διπλάσιοι από τις γεννήσεις. Το 2010 οι γεννήσεις ξεπερνούσαν τους θανάτους. Από το 2011 και μετά η εικόνα αντιστράφηκε οριστικά. Η Ελλάδα αργοπεθαίνει. Χωρίς συμβατικούς πολέμους αλλά με δόλιες μεδοθεύσεις το έθνος μας σταδιακά αφανίζεται.

///

Αν η μακροζωία είναι ο βασικός στόχος των περισσότερων ανθρώπων τότε πρέπει να δούμε τις συνταγές ζωής κάποιων που έφτασαν τα 110 και τα 120 χρόνια. Μελετώντας συνοπτικά τις βιογραφίες τους και τις δηλώσεις τους κατέληξα στο συμπέρασμα ότι με κάποιες διαφορές όλοι ομολογούν πως τρία ήταν τα βασικά δεδομένα του τρόπου ζωής τους. Λιτή ζωή και διατροφή, ήρεμη καρδιά και συμπόνια. Και τα τρία είναι δύσκολα αλλά όχι ανέφικτα. Αρκεί να έχει κάποιος το θάρρος να αντισταθεί στον καθιερωμένο τρόπο ζωής (χρήμα, επιτυχία κτλ) και να ζήσει σε μια απόσταση ασφαλείας από την υστερία της κοινωνίας. Είναι σχεδόν αδύνατο ή εξαιρετικά δύσκολο, αυτές οι προϋποθέσεις μακροζωίας να καλλιεργηθούν στο κέντρο μιας κοινωνίας που έχει ως βασικές αξίες ζωής την υλιστική υπερβολή, την ακατάσχετη κίνηση, τη μίμηση και την απληστία.

///

Το να γεννιέσαι και να υπάρχεις ως άνθρωπος είναι μια αυθαίρετη και ανεξήγητη εμπειρία. Δεν ρωτηθήκαμε. Και πώς να ρωτηθούμε αφού δεν υπήρχαμε ακόμα: ιδού το πρώτο βασικό παράδοξο από το οποίο ξεκινούν όλα. Τέλος πάντων, υπάρχουμε και πρέπει να υποστούμε τις συνέπειες. Το αν είναι καλές ή κακές, υποφερτές ή ανυπόφορες, είναι ζήτημα ατομικού πεπρωμένου και ιστορικής συγκυρίας. Κατά βάθος ελάχιστα πράγματα είναι αποτέλεσμα δικής μας επιλογής. Όλες οι βασικές παράμετροι της ζωής μας καθορίζονται από ξένες αποφάσεις και από μηχανισμούς (φυσικούς και βιολογικούς) πάνω στους οποίους δεν έχουμε καμιά δυνατότητα ελέγχου. Αυτό το βασικό δεδομένο πρέπει να το έχουμε πάντα κατά νου όταν αξιολογούμε οποιαδήποτε ανθρώπινη κατάσταση ή όταν κρίνουμε τον εαυτό μας και τους άλλους.

///

Μοναδικό μου στήριγμα ο καφές, τα βιβλία και το χρέος μου γι’ αυτούς που αγαπώ. Άλλα κίνητρα ζωής δεν έχω.

///

Τον συνάντησα στο νεκροταφείο, στην κηδεία ενός γνωστού. Είχα καιρό να τον δω. Άστεγος εδώ και χρόνια. Κάποτε κοιμόταν στο πάρκο, μετά τον έχασα. Μιλήσαμε λιγάκι, τον ρώτησα για την παρουσία του στην κηδεία, αν είχε κάποια σχέση με τον μακαρίτη. Όχι, μου λέει, τελευταία πάω κάθε μέρα σε κηδείες, πίνω το καφεδάκι μου στην αίθουσα, παίρνω και το σακουλάκι με τα κουλούρια και το τσουρεκάκι, μια χαρά, πεθαίνει πολύς κόσμος, κάποιες μέρες πάω και σε δυο τρεις κηδείες ανάλογα με τις ώρες, τι να κάνω, κάπως πρέπει να τα βολέψω. Έφυγα χαμογελώντας αμήχανα όπως κάθε φορά μπροστά στις βασικές εκδηλώσεις της ζωής και του θανάτου.

///

«Έφυγε πλήρης ημερών…». Περίεργη φράση: υπονοεί ότι ενενήντα ή εκατό χρόνια είναι αρκετά για μια ανθρώπινη ύπαρξη – αρκετά όμως για τι;

///

Μάταιη, απατηλή, φευγαλέα, πρόσκαιρη, ανώφελη, παράλογη, ανόητη, αδιανόητη, ακατανόητη, ιερή, συγκλονιστική, εκπληκτική, πολύτιμη… Θα μπορούσαμε να βρούμε δεκάδες επίθετα για να χαρακτηρίσουμε την ύπαρξη μας. Τι απομένει; Η χαρά της διατύπωσης.

///

Προφανώς, εδώ και χιλιάδες χρόνια, κάποιοι μας κάνουν πλάκα με τις θεωρίες και τους μύθους περί των αγαθών προθέσεων του Δημιουργού για την κατασκευή του κόσμου και του ανθρώπου. Το γνωστό «τὰ πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησας» σηκώνει πολλή κουβέντα. Αρκεί να κοιτάξει κανείς το Σύμπαν χωρίς ίχνος θρησκευτικής ή άλλης προκατάληψης. Τερατώδες, χαοτικό, τρομαχτικό, ερεβώδες, απάνθρωπο. Ούτε που ξέρουμε τα όριά του και τι υπάρχει πέρα από αυτά. Και μέσα σ’ αυτό το ασύλληπτο χάος: η ελάχιστη γη μας, μια τελείτσα, ένα πίξελ πάνω στην απέραντη κοσμική οθόνη. Συγνώμη κύριοι, αλλά κάποιο λάκκο έχει η συμπαντική φάβα. Πιστεύετε ότι αυτό το φαινόμενο είναι ασφαλές, τρυφερό και φιλόξενο για τόσο ευάλωτα, τρωτά, θνητά πλασματάκια; Είναι ένδειξη αγάπης προς το δημιούργημα να σε ρίχνει και να σε εγκαταλείπει ο Δημιουργός μέσα σε αυτό το αγωνιώδες, φρικαλέο και ακατανόητο μυστήριο όπως εγκαταλείπει κάποιος το σκυλάκι του μέσα στην ερημιά της νύχτας;

///

Στο ποίημα του “Εναλλακτική Θεοδικία” (Ταριχευτήριο Ευρώπη, Κίχλη, 2024) ο Κώστας Κουτσουρέλης προτείνει «μια άλλη εξήγηση» για το άλυτο αίνιγμα του κακού και τα δεινά του ανθρώπου. Εικάζει ότι τον καιρό της δημιουργίας του κόσμου, ο Δημιουργός ήταν ακόμα ένας «πρωτάρης στο επάγγελμα», ότι «δεν κάτεχε τα μυστικά» και ακριβώς γι’ αυτό το σύμπαν του είναι «ελαττωματικό», «μια προχειροδουλειά, μια απλή κακοτεχνία». Πρόκειται για μια γοητευτική εικασία δοσμένη με παιγνιώδες ύφος και λεπτή ποιητική ειρωνεία. Καθώς η λογοτεχνική φαντασία έχει αποδείξει την υπεροχή της σε πολλές περιπτώσεις, οι κοσμολόγοι ίσως πρέπει να ενσωματώσουν αυτό το σενάριο στα μοντέλα τους που έτσι κι αλλιώς αδυνατούν να εξηγήσουν το σύμπαν και τα παράδοξα του. Το ίδιο πρέπει να κάνουν και οι θεολόγοι για προφανείς λόγους.

///

Ο στοχασμός πάνω στον θάνατο ως μέθοδος διαχείρισης της ζωής είναι μια τέχνη: απαιτεί επανάληψη, εξάσκηση, βελτίωση. Με τη σωστή διαχείριση η επίγνωση της ματαιότητας δεν καταθλίβει, γαληνεύει, δεν περιορίζει, απελευθερώνει, δεν απελπίζει, αφυπνίζει. Λάθη, πάθη, μίση, προβλήματα, παρεξηγήσεις, διενέξεις, αποτυχίες, απελπισίες – όλα μπορούν να φωτιστούν διαφορετικά κάτω από το αποκαλυπτικό φως της ματαιότητας.

///

«Πήγα τρικλίζοντας στο σπίτι για να ετοιμάσω ό,τι χρειάζεται ένα ανθρώπινο πλάσμα στο τελευταίο στάδιο της περιπλάνησης του σ’ αυτή τη γη: νυχτικό, οδοντόβουρτσα, παντόφλες…» γράφει ο Ίμρε Κέρτες στο αφήγημα “Εγώ, ένας άλλος” όταν μαθαίνει ότι η γυναίκα του έχει όγκο στον εγκέφαλο και της απομένει ελάχιστος χρόνος ζωής. Η αξιοπρέπεια της αφήγησης και η λιτή αναφορά του Κέρτες σε ταπεινά επίγεια στηρίγματα (νυχτικό, οδοντόβουρτσα, παντόφλες) μου προκαλεί την ίδια πάντα συγκίνηση κάθε φορά που το διαβάζω.

///

Η φτώχεια –όπως και ο πλούτος– έχει πολλές διαβαθμίσεις. Βίωσα τη φτώχεια σε όλες τις αποχρώσεις της, από την απόλυτη ανέχεια μέχρι τη δύσκολη αλλά αξιοπρεπή διαβίωση. Είχα ευκαιρίες να αναρριχηθώ οικονομικά. Δεν μπόρεσα. Κάποιες ιδεοληψίες και αγκυλώσεις του χαρακτήρα μου είναι αξεπέραστες. Δεν έχει νόημα να πω αν μετανιώνω ή όχι. Έγινα αυτός που έγινα, θύμα των συνθηκών, των αρχών και των προκαταλήψεων μου. Πώς δημιουργήθηκαν; Αναπάντητο ερώτημα. Το μόνο σίγουρο: ξένες αποφάσεις με έφεραν στη ζωή, ξένοι νόμοι θα με οδηγήσουν στον θάνατο. Αυτό είναι όλο.

///

Παρά τις διακηρύξεις και τις υποσχέσεις του, ο ανθρώπινος πολιτισμός παραμένει πηγή ανασφάλειας και δυστυχίας. Τι θετικό έχει προσφέρει στον άνθρωπο που στέκεται αμήχανος μπροστά στο μυστήριο της ζωής και του θανάτου; Επί της ουσίας τίποτα. Υπόσχεται τα πάντα για το μέλλον αλλά αφήνει τον άνθρωπο αβοήθητο στο παρόν. Αντί να του μάθει να διαχειρίζεται την αγωνία του θανάτου, τον εκπαιδεύει να ξεχνά και να εξαπατά τον εαυτό του. Αντί να του μάθει να κρατά τα μάτια ανοιχτά μπροστά στη ματαιότητα και στην απουσία νοήματος, του προσφέρει απατηλές μορφές διασκέδασης που τον αφήνουν αφόρητα άδειο και κάνουν την έλλειψη νοήματος εξαιρετικά επώδυνη και επικίνδυνη για τον εαυτό του και τους άλλους. Ο στοχασμός πάνω στα μεγάλα ζητήματα της ζωής και του θανάτου θα έπρεπε να είναι στον πυρήνα κάθε πολιτισμικής διαδικασίας. Αλλά δεν είναι. Και όσο δεν είναι, ο πολιτισμός θα παραμένει μια διαρκής αποτυχία και ο άνθρωπος ένα ευάλωτο ον που θα ψάχνει παντού καταφύγια αλλά δεν θα βρίσκει λύτρωση πουθενά.

///

Ματαιοπραξία: ίσως αυτή η λέξη να έχει θέση σε κάποιο λεξικό. Κάθε πράξη που χαρακτηρίζεται από απόλυτη ματαιότητα. Φυσικά, όλες οι πράξεις εκ των πραγμάτων συνιστούν ματαιοπραξίες – το μόνο που διαφέρει είναι, θα λέγαμε, ο βαθμός ματαιότητας. (Λέω να καθιερώσω μια κλίμακα ματαιότητας από 0 έως 10 για καθαρά προσωπική χρήση).

///

Η συμπόνια είναι η άμεση συνέπεια της ματαιότητας και της κοινής ανθρώπινης μοίρας. Η συσχέτιση μου φαίνεται τόσο αυτονόητη που δυσκολεύομαι να την αναλύσω περαιτέρω.

///

Κάθε πράξη μας, από την πιο απλή και καθημερινή μέχρι την πιο φιλόδοξη, στερείται νοήματος. Ολόκληρο το φάσμα της ανθρώπινης εμπειρίας συμβαίνει μέσα σε ένα μυστηριακό και άλογο κλίμα. Δεν έχουμε ιδέα γιατί υπάρχουμε και γιατί κάνουμε όσα κάνουμε. Αυτή η άγνοια είναι ουσιώδης, απόλυτη. Οτιδήποτε κάνει ο άνθρωπος είναι εντός αυτής της άγνοιας: είτε το παραδεχόμαστε είτε όχι, είναι η βασική συνθήκη μέσα στην οποία διεξάγουμε τον καθημερινό μας αγώνα.

///

Δεν υπάρχει πίστη χωρίς αμφιβολία. Στα κατάβαθα της ψυχής του ακόμα και ο πιο γνήσιος πιστός αμφιβάλλει για την ύπαρξη του Θεού και την αθανασία της ψυχής.

///

Κατά βάθος οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν στον Θεό μόνο τις ώρες που υποφέρουν. Όλο τον υπόλοιπο χρόνο τους αρκεί ο εαυτός τους.

///

«Ο θεός να βάλει το χέρι του». Κατά καιρούς προσπάθησα να καταργήσω αυτή τη φράση από το εσωτερικό μου οπλοστάσιο. Μάταια – κάτι μέσα μου επιμένει να επικαλείται μια «άνωθεν παρέμβαση».

///

Πώς να απορρίψεις τον Θεό αβασάνιστα; Από πού να πιαστείς; Πώς να σταθείς και να τα βγάλεις πέρα μέσα σε ένα φαινόμενο που απαιτεί υπεράνθρωπη δύναμη και υπεράνθρωπη πειθαρχία; Και με ποιον να μιλήσεις την ώρα της έσχατης μοναξιάς και της έσχατης θλίψης; Δεν είναι απαραίτητο να είναι προσευχή. Μπορεί να είναι μια διαφωνία, λογομαχία ή ακόμα και βρισιά. Θεός είναι, θα καταλάβει.

///

Πολλά χρόνια ανέχειας οδηγούν νομοτελειακά σε καημούς και απωθημένα: ζήτημα τύχης και χαρακτήρα αν θα εξελιχθούν σε πίκρα ή σε φθόνο. Απέφυγα τον φθόνο αλλά όχι και την πίκρα που οδηγεί σε μάταια ερωτήματα και σε μάταιες συγκρίσεις.

///

Καθώς περνούν τα χρόνια, κουρασμένος από τον αγώνα για επιβίωση, υπενθυμίζω επίμονα στον εαυτό μου την ανάγκη να μην ξεχνά τα βασικά δεδομένα: τώρα υπάρχουμε, τώρα είμαστε ακόμα ζωντανοί, μόνο τώρα μπορούμε να είμαστε αγαπημένοι και χαρούμενοι. Το αύριο μας βασανίζει, ακυρώνει το παρόν, καταστρέφει το θαύμα της στιγμής. Δεν μπορούμε να αλλάξουμε τους άδικους νόμους της ζωής και του κόσμου ούτε και να εξηγήσουμε το μυστήριο της ύπαρξής μας, αλλά μπορούμε να δώσουμε τη μοναδική εφικτή απάντηση σε αυτόν τον ασυγχώρητο παραλογισμό: τη διακριτική μας συμπόνια, χειρονομίες τρυφερές, άδολα χαμόγελα και χάδια παρήγορα, μακριά από ασήμαντα πράγματα που η έλλειψη τους μας κάνει και υποφέρουμε και από επιθυμίες που μόλις πραγματοποιηθούν το μόνο που αφήνουν μέσα μας είναι ένα αφόρητο αίσθημα κενού, πλήξης και ματαιότητας.

///

Αδιάκριτος ο θάνατος. Πλούσιοι, μπατίρηδες, διάσημοι, άσημοι – όλοι στο στόχαστρο του. Ζήτημα τύχης ή πεπρωμένου πότε θα σε πετύχει.

///

Δεν είμαι απαισιόδοξος ούτε λυπημένος. Απλώς είμαι ανυπόφορα συνειδητός.

///

Νοιώθουμε ανακούφιση όταν ξεφορτωνόμαστε ανθρώπους που είναι ανώτεροί μας και δεν τους θέλουμε μέσα στα πόδια μας. Αλλά ακόμα και χωρίς την παρουσία τους, ο φθόνος δεν μας εγκαταλείπει ποτέ.

///

Ολόκληρη η ζωή μου ένα στραβό χαμόγελο, ένα ανεπαίσθητο μειδίαμα μπροστά στον παραλογισμό και τη ματαιότητα.

///

Είμαι πια στα 57, όσο περίπου και η γυναίκα μου. Το παιδί στα 20. Τώρα συνυπάρχουμε μέσα στο μέγα μυστήριο της Ύπαρξης. Κάποτε δεν θα συνυπάρχουμε. Στα πικρά βάθη του μέλλοντος θα είμαστε κι εμείς απόντες από τη μεγάλη ανθρώπινη περιπέτεια, ένα αρχείο που θα χαθεί οριστικά από την επιφάνεια της κοσμικής οθόνης. Τι θα απομείνει από τις ατομικές και συλλογικές εμπειρίες μας; Δεν ξέρω. Το μόνο που συντηρώ μέσα μου μέρα με τη μέρα είναι το συγκρατημένο πάθος για ζωή και η επιθυμία να ζήσουμε με αξιοπρέπεια μέχρι το τέλος, με τις λιγότερες δυνατές πίκρες και με όσο το δυνατόν περισσότερη τρυφερότητα και συμπόνια.

///

Η μελέτη των επιθανάτιων εμπειριών συγκροτεί πλέον έναν ξεχωριστό επιστημονικό κλάδο. Τα μέχρι τώρα δεδομένα δείχνουν πως την ώρα του θανάτου συμβαίνουν συγκλονιστικές διεργασίες στη συνείδηση του ανθρώπου που μάχεται να κρατηθεί στη ζωή. Είναι χιλιάδες οι μαρτυρίες ανθρώπων που επέστρεψαν από κλινικό θάνατο (κυρίως ανακοπές καρδιάς) και δήλωσαν ότι ένοιωσαν να αποχωρίζονται ή να τραβιούνται έξω από το σώμα τους και να έχουν επίγνωση της ύπαρξής τους. Όλες αυτές οι μαρτυρίες είναι τεκμηριωμένες και δημιουργούν ένα μοτίβο επιθανάτιας εμπειρίας που δεν μπορεί να αγνοηθεί ή να υποτιμηθεί. Το σενάριο της μεταθανάτιας συνέχειας της ατομικής μας συνείδησης όχι μόνο δεν μπορεί να αποκλειστεί αλλά κερδίζει συνεχώς έδαφος. Σε κάθε περίπτωση, και παρότι το πολύτιμο σώμα μας δεν θα υπάρχει πια, μια υπερβατική μορφή ζωής θα είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εμπειρία – τουλάχιστον πιο ενδιαφέρουσα από το απόλυτα βαρετό τίποτα.

///

Το πόσο εύθραυστη είναι η ύπαρξη μας όχι μόνο λόγω της αμείλικτης βιολογίας μας αλλά και της θέσης μας στον κοσμικό χώρο λίγες φορές το συνειδητοποιούμε. Δεν φτάνει που είμαστε θύματα της βιολογικής φθοράς και του θανάτου, έχουμε και τους διαστημικούς κινδύνους που απειλούν κάθε τόσο την ύπαρξη ολόκληρης της ανθρωπότητας. Είναι γνωστό ότι οι κοσμικές συγκρούσεις επηρέασαν και θα συνεχίσουν να επηρεάζουν τη ζωή στον πλανήτη. Οι επιστήμονες λένε πως είναι θέμα χρόνου μια σύγκρουση της γης με κάποιο μικρό ή μεγάλο διαστημικό αντικείμενο. Έχει συμβεί στο παρελθόν και θα συμβεί και στο μέλλον. Τα αποτελέσματα μπορεί να είναι από μια τοπική καταστροφή μέχρι και έναν όλεθρο για όλα τα είδη ζωής στην επιφάνεια του πλανήτη μας. Σε κάθε περίπτωση είναι κι αυτό ένα βασικό δεδομένο που υπενθυμίζει ότι η ζωή μας τελεί διαρκώς υπό την απειλή του αφανισμού και ότι η λογικότερη στάση είναι η προσήλωση στο παρόν με ταπεινότητα, αγάπη, συγκρατημένο πάθος και ένα μόνιμο ειρωνικό χαμόγελο μπροστά στο ανάλγητο συμπαντικό φαινόμενο.

///

«Να αυτοκτονήσω ή να φτιάξω καφέ;» αναρωτιέται ο Αλμπέρ Καμύ. Καφέ, αγαπητέ μου Αλμπέρ, καφέ. Υπέροχα, λυτρωτικά, ατελείωτα καφεδάκια μέχρι το τέλος του κόσμου.

*

*

*