Η «μαζική ψυχοθεραπεία» και ο νεοφιλελεύθερος ατομισμός

του ΚΩΣΤΑ ΜΕΛΑ

~.~

Εδώ και περίπου 30 χρόνια είμαστε μάρτυρες μιας τεράστιας εξάπλωσης πληθώρας ψυχοθεραπευτικών «τεχνικών»/«πρακτικών» ως απάντηση στην παρατηρούμενη «συναισθηματική δυσφορία» της εποχής του λεγόμενου ύστερου καπιταλισμού και της μετανεωτερικότητας.

Θεωρείται πλέον επαρκώς τεκμηριωμένο ότι οι όποιες ψυχικές παθήσεις συμβάλλουν στη διαμόρφωση αυτού που ονομάζεται «συναισθηματική δυσφορία», οφείλονται πρωταρχικά και αποφασιστικά στις αλλαγές που έχουν επέλθει στον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής και συγκεκριμένα στο πέρασμα από τον φορντισμό στον μεταφορντισμό[1].

Ως απάντηση στη νέα διαμορφούμενη πραγματικότητα την περίοδο αυτή, παρατηρείται η εξάπλωση των διαφόρων ψυχοθεραπευτικών δογμάτων, που τις περισσότερες φορές γίνονται αποδεκτά χωρίς ιδιαίτερη κριτική Αυτό αποτελεί τον αδιάψευστο μάρτυρα της κατάστασης του κατακερματισμένου ατόμου στις σημερινές συνθήκες της μετανεωτερικότητας και του ύστερου καπιταλισμού. Η εξάπλωση αυτή συνοδεύτηκε από την καθοδηγούμενη αποδοχή τους εκ μέρους των λαϊκών στρωμάτων με αποτέλεσμα να χαρακτηριστεί ως «λαϊκή ψυχοθεραπευτική στροφή».

Οχήματα της διάχυσης της συγκεκριμένης εξέλιξης ήταν οι ίδιοι οι ψυχοθεραπευτές, οι οποίοι έσπευσαν να προσφέρουν «τις γνώσεις και τις εμπειρίες τους» προκειμένου να βρεθεί διέξοδος από τη συναισθηματική δυσφορία που συσσωρευόταν σε όλα και μεγαλύτερο αριθμό πολιτών και εργαζομένων.

Ταυτόχρονα παρατηρείται μια όλο και μεγαλύτερη υποστήριξη από τα λαϊκά στρώματα που υιοθέτησαν με ενθουσιασμό τα συγκεκριμένα ψυχοθεραπευτικά μοτίβα και τα εννοιολογικά πλαίσια που τα καθόριζαν. Τα ΜΜΕ με τις γνωστές εκπομπές του life style, καθοδηγούμενα από συγκεκριμένες κυβερνητικές ντιρεκτίβες προάγουν αυτές τις πρακτικές, αποτελώντας το κύριο όχημα μαζικοποίησης της ατομικής ψυχοθεραπευτικής προσέγγισης ως λύσης προβλημάτων που κατά κοινή παραδοχή έχουν έντονη κοινωνική προέλευση.

Επίσης διαπιστώνεται όλο και περισσότερο η μείωση της ηλικίας των ανθρώπων που σπεύδουν να ζητήσουν «βοήθεια» από τους πάσης φύσεως ψυχοθεραπευτές. Η νέα πραγματικότητα άλλωστε είναι ήδη εδώ: Ένας μεγάλος αριθμός νέων ανθρώπων δεν κάνουν πλέον καμία κίνηση αν δεν ρωτήσουν πριν τον life coach ή τον ψυχολόγο τους

«προκειμένου να τους δώσει τις απαραίτητες συμβουλές για το λεγόμενο “well-being”. Αυτή είναι η κουλτούρα του νεοφιλελευθερισμού. Όλοι πια το θεωρούν απολύτως κανονικό. Είναι δύσκολο για κάποιον που είναι 18, 20, 22 χρόνων να πάει κόντρα σε αυτή την κουλτούρα όταν όλοι γύρω του όλα αυτά τα χρόνια το συζητούν και το αποδέχονται σαν μια κανονικότητα»[2].

Ακόμη, επεκτείνεται διαρκώς η ψυχοθεραπεία εξ αποστάσεως μέσω διαδικτύου και μάλιστα όπως βεβαιώνει πρόσφατη μελέτη του Karolinska Institutet της Στοκχόλμης που πρόσφατα δημοσιεύτηκε στο Journal of Psychiatric Research[3].

Θα πρέπει να σημειώσουμε επιπλέον ότι ήδη έχουν αρχίσει τα πειράματα στα οποία τη θέση του ψυχοθεραπευτή καταλαμβάνει η ΤΝ[4], μάλιστα με αξιοπρόσεκτα αποτελέσματα σύμφωνα με τον κοινωνικό ψυχολόγο που πειραματίστηκε με αυτή.

Δεν θέλω να αναφερθώ σε πλήθος «τεχνικών» προβλημάτων που προκύπτουν με την «μαζική ψυχοθεραπεία» όπως, πχ, η αξιολόγηση των παρόχων υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε συνθήκες κερδοσκοπικού χάους και κινδύνων για τη δημόσια υγεία εν μέσω μιας διογκούμενης αγοράς:

«η κυριαρχία της αναζήτησης γρήγορων και “μαγικών” λύσεων στα social media διευκολύνει το εμπόριο ελπίδας και ανακούφισης μέσω αναρτήσεων και βίντεο από δήθεν ειδικούς που αξιοποιούν την έλλειψη κανόνων για να πουλήσουν εύπεπτες συνταγές ευτυχίας και τεχνικές διαχείρισης ακόμη και δύσκολων ψυχικών καταστάσεων. Μια εσφαλμένη διάγνωση ή η μη διάγνωση μπορεί να επιδεινώσει την ψυχική διαταραχή ή να αποτρέψει μια επιτυχή θεραπευτική έκβαση… Όταν ένα πτυχίο από δημόσιο πανεπιστήμιο ή κολέγιο αρκεί για να αποκτήσει κανείς επαγγελματικά δικαιώματα ψυχολόγου και με μια επ’ αμοιβή εκπαίδευση τον τίτλο του θεραπευτή, μπορεί κανείς να αντιληφθεί το μέγεθος του κινδύνου για κακές ή διαστροφικές πρακτικές από εμπόρους χωρίς ίχνος ηθικής και δεοντολογίας»[5].

Θέλω όμως να τονίσω το εξής παράδοξο: πώς ψυχολογικά προβλήματα τα οποία γεννιούνται πρωτίστως από το κοινωνικό περιβάλλον επιχειρούνται να επιλυθούν διαμέσου ατομικής προσέγγισης, χωρίς καμία αναφορά στη βελτίωση ή αλλαγή του κοινωνικού περιβάλλοντος που είναι κατά μέγιστο ποσοστό υπεύθυνο για την δημιουργία τους;

Είναι τουλάχιστον παράδοξο, στην πραγματικότητα είναι κάτι χειρότερο, ότι οι διαβρωτικές επιπτώσεις του νεοφιλελεύθερου κοινωνικού περιβάλλοντος στη «συναισθηματική δυσφορία» του κάθε ατόμου που τη βιώνει με διαφορετικό τρόπο ανάλογα με τη θέση του στον καταμερισμό εργασίας, να μην λαμβάνεται υπόψη, στην ακολουθούμενη διαδικασία «ίασης». Μήπως εν τέλει σηματοδοτεί την πλήρη αποδοχή του υφιστάμενου νεοφιλελεύθερου περιβάλλοντος ως τετελεσμένου γεγονότος. Μήπως επί της ουσίας φυσικοποιεί τις συνθήκες που δημιουργούνται υπό την κυριάρχηση του ύστερου καπιταλισμού;

Μία ακόμη παρατήρηση θέλω να κάνω: τα τελευταία 30-35 έτη που είμαστε μάρτυρες της εξάπλωσης της «μαζικής ψυχοθεραπείας» με τη συγκεκριμένη γλώσσα και τη συγκεκριμένη μορφή, είναι η περίοδος της ολοκληρωτικής κατάρρευσης των εργατικών κινημάτων στη Δύση και η απόλυτη επικράτηση του νεοφιλελεύθερου υποδείγματος σε όλα τα κοινωνικά πεδία (ιδεολογία, πολιτική, πολιτισμός ) με την απροκάλυπτη βοήθεια των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων (Ευρώπη) με προεξάρχουσα μορφή τον διαβόητο νεο-εργατικό Τόνυ Μπλαιρ.

Παράλληλα, η λεγόμενη Αριστερά (με τους σοσιαλδημοκράτες στην πρώτη γραμμή, αλλά και κόμματα όπως το ιταλικό Partito Democratico, τον ΣΥΡΙΖΑ και τους Podemos) παράδωσε τα όπλα. Ακόμη χειρότερα, έγινε η στερεή γέφυρα που επέτρεψε να περάσει από πάνω της η θύελλα του νεοφιλελευθερισμού. Νομιμοποίησε ότι δεν μπόρεσε να νομιμοποιήσει η Θάτσερ και οι συνοδοιπόροι της πέρα από τον χώρο της οικονομίας στους χώρους του πολιτισμού και των θεσμών με βάση τους οποίους λειτουργούν πλέον οι κοινωνίες.

«Η κόλαση των ζωντανών δεν είναι κάτι που θα υπάρξει﮲ αν υπάρχει μια, είναι αυτή που βρίσκεται ήδη εδώ, η κόλαση που κατοικούμε κάθε μέρα, που φτιάχνουμε με το να ζούμε μαζί. Δύο τρόποι υπάρχουν για να γλιτώσεις από το μαρτύριό της. Ο πρώτος είναι εύκολος σε πολλούς: δέξου την κόλαση και γίνε μέρος της έτσι που να μην τη βλέπεις πια. Ο δεύτερος είναι επικίνδυνος και απαιτεί συνεχή επαγρύπνηση και γνώση: ψάξε και μάθε ν’ αναγνωρίζεις ποιος και τι, στη μέση της κόλασης, δεν είναι κόλαση, και κάνε το να διαρκέσει, δώσ’ του χώρο»[6].