*

του ΓΙΩΡΓΟΥ ΤΑΡΑΣΛΙΑ

/// 

Η αγάπη τελειώνει όταν σταματάς να φέρνεις λεφτά στο σπίτι. Ο γάμος: ένα παιχνίδι προσδοκιών και συμφερόντων, μια καθημερινή παράσταση όπου τα χαμόγελα εξαρτώνται από τις οικονομικές επιδόσεις. Από την ύπαρξη του άλλου παίρνουμε μόνο όσα εξυπηρετούν τα συμφέροντά μας. Δεν αγαπάμε το πρόσωπο ή την ψυχή του, δηλαδή την ιερότητά του. Αγαπάμε πακέτα παροχών. Όσο δίνεις, όλα καλά. Όταν σταματήσεις, αρχίζουν οι γκρίνιες και τα δράματα. Υπάρχουν και εξαιρέσεις αλλά αυτός είναι ο κανόνας.

~~~

Προκαλούμε το ενδιαφέρον των άλλων στον βαθμό που πιστεύουν ότι κάτι έχουν να κερδίσουν από μας ή όταν η εικόνα που έχουν σχηματίσει για μας ανταποκρίνεται στις προσδοκίες τους. Όσο υπάρχουν αυτές οι προσδοκίες υπάρχει και μια ψευδαίσθηση σχέσης. Όταν ανακαλύψουν ότι η πραγματική μας κατάσταση –κυρίως οικονομική– δεν είναι αυτή που φαντάζονταν, η αυταπάτη καταρρέει. Δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσει που δεν απαντούν στις κλήσεις μας ή όταν σε κάποια τυχαία συνάντηση στο δρόμο αποφεύγουν να μας κοιτάξουν ή να πιάσουν κουβέντα μαζί μας.

~~~

«Μόνο εγώ θα μπορούσα να σε αντέξω» – η συνηθισμένη δήλωσή μου σε αγαπημένο πρόσωπο. «Κι εγώ εσένα» η απάντησή της.

~~~

«Θα φύγεις από δω μέσα με τις κλωτσιές. Είσαι άχρηστος! Σε μισώ!». Λόγια ειπωμένα από χείλη που για πολλά χρόνια με εκθείαζαν: ήμουν αυτός που ήθελαν, στήριγμα και ασφάλεια. Μετά δεν ήμουν. Από εκείνο το επεισόδιο όλα άλλαξαν μέσα μου. Γιατί αυτό που κάποτε ήταν αγάπη μπορεί αργότερα να αλλοιωθεί, να μπει σε επικράτειες όπου τα συναισθήματα μπερδεύονται με λέξεις που φοβάσαι να τις μοιραστείς ακόμα και με τον εαυτό σου. Ακόμα και οι πιο ισχυροί δεσμοί κάποτε διαλύονται και δίνουν τη θέση τους σε σχέσεις περιφρόνησης ή και μίσους, σχέσεις που τελικά αποδεικνύονται πιο φυσικές και πιο κοντά στις βαθύτερες επιθυμίες μας.

~~~

«Με νευριάζουν όλες αυτές οι βλακείες που διαβάζεις» – φράση που ήταν αρκετή για να φύγω από μια σχέση και να μπω σε ένα ακόμα επεισόδιο μοναξιάς που ήξερα πόσο δύσκολα μπορούσα να αντέξω.

~~~

«Να ψοφήσει η κωλόγρια, να ψοφήσει!». Αναφερόταν στη μάνα του. Αρκετό καιρό αργότερα, από τυχαίες κουβέντες, έμαθα ότι είχαν σφαχτεί οικογενειακώς για κληρονομικά ζητήματα και ότι ο ίδιος ένοιωθε ριγμένος. Στην τελευταία συνάντηση μαζί του έμαθα ότι το ρίξιμο είχε σχέση με κάποιες μικρές λεπτομέρειες – αρκετές, όμως, κατά τη γνώμη του ώστε να εύχεται τον θάνατο της μάνας του.

~~~

«Κάνω ψυχοθεραπεία πολλά χρόνια, δεν έχω κάνει ποτέ σχέση, από μικρός είχα προβλήματα αυτοεκτίμησης, ξερνούσα συνέχεια, μόνο με τη μάνα μου μπορώ και μιλάω, με τον πατέρα μου τίποτα, δεν θέλω να πηγαίνω για δουλειά μαζί του, μισώ την εταιρία του, μισώ κι αυτόν, δεν με έχει αφήσει να ζήσω όπως θέλω, μου έχει γαμήσει τη ζωή, κοντεύω τα τριάντα, δεν ξέρω πια τι να κάνω με τη ζωή μου». Η εξομολόγηση ενός ανθρώπου που γνώρισα κάποτε για λίγες μέρες. Χαθήκαμε το ίδιο ξαφνικά όπως γνωριστήκαμε – μια γνωριμία και μια εξομολόγηση που για μια ακόμα φορά επιβεβαίωνε τον κανόνα ότι πολύ συχνά οι δικοί μας άνθρωποι είναι η κόλασή μας.

~~~

Κάποιο μεσημέρι Κυριακής. Τρώνε όλοι μαζί. Μιλάνε περί ανέμων και υδάτων. Γελάνε. Φαίνονται αγαπημένοι και χαρούμενοι. Σχολιάζουν το φαγητό. Κοτόπουλο με πατάτες στο φούρνο. Εκείνος: «καταπληκτικό φαγητό, ιδανικό ψήσιμο». Εκείνη: «μια δυο φορές που το είχες μαγειρέψει εσύ, ήταν χάλια, σκέτη αποτυχία, δεν τρωγότανε». Εκείνος ξεροκατάπιε. Δεν είπε τίποτα αλλά κάτι ράγισε μέσα του. Που το θυμήθηκε μετά από τόσα χρόνια και του το ανέφερε; Κάποτε μαγείρευε εκείνος. Είχαν περάσει – πόσα χρόνια από τότε, δέκα, δεκαπέντε; Και γιατί, αντί να του πει κάτι όμορφο για τα καλά λόγια που της είπε για τις μαγειρικές της ικανότητες, εκείνη βρήκε ένα παλιό ξεχασμένο γεγονός για να τον προσβάλλει; Τόσο βαθιά χαράσσονται λοιπόν μέσα μας τέτοιες ασήμαντες λεπτομέρειες; Ή μήπως κρύβονται άλλα μίση πίσω από φαινομενικά ασήμαντα σχόλια; Ποιος ξέρει; Συνέχισαν να τρώνε βουβοί, σκυθρωποί. Η επιδερμική χαρά τους είχε δώσει τη θέση της σε βαθύτερες, ανομολόγητες αλήθειες.

~~~

Ο γάμος απαιτεί μια ισορροπία εγωισμών που είναι δύσκολη στην εφαρμογή της. Απαιτεί μια βαθιά αποδέσμευση από την τρέλα της αυτοδικαίωσης. Το να θέλεις να έχεις πάντα δίκιο είναι μια μορφή ψυχικής διαταραχής που νομοτελειακά οδηγεί στην σύγκρουση ή στη φυγή από τη σχέση. Πόσα και πόσα επεισόδια υστερικών διαφωνιών και συγκρούσεων για ψύλλου πήδημα! Και όμως: θα αρκούσαν συχνές δόσεις βαθιάς αδιαφορίας και μια διάθεση να μην επιβάλλουμε –ούτε καν να προτείνουμε– οτιδήποτε στον άλλο. Αλλά δεν είναι απλό: κάτι τέτοιο θα απαιτούσε μια βαθύτατη αίσθηση της ασημαντότητάς μας και μια διαρκή υπενθύμιση στον εαυτό μας ότι κάποτε ο τάφος θα ακυρώσει τα πάντα και θα αφήσει να αιωρούνται σε κάποια ανεξιχνίαστη διάσταση όλες οι άθλιες παραστάσεις που δώσαμε και όλες οι ντροπές που δε νοιώσαμε.

~~~

Τι θα γινόταν αν ξαφνικά όλοι αποφάσιζαν να είναι απόλυτα ειλικρινείς με όλους; Δεν μπορώ να φανταστώ κάτι άλλο εκτός από ένα διαρκές μακελειό σε καθημερινή βάση και σε παγκόσμια κλίμακα. Επώδυνα μυστικά, παλιές ατιμίες, νοσηρές φαντασιώσεις, κρυφός φθόνος, συκοφαντίες, σιωπηλές μνησικακίες, ανομολόγητα συναισθήματα – σε ποιον να τα πεις χωρίς να προκαλέσεις εκρήξεις οργής και θανάσιμου μίσους;

~~~

Υπάρχει κανείς που μπορεί να ισχυριστεί ότι είναι τόσο καθαρός σε προθέσεις ώστε να απαιτεί να εξαιρεθεί από τον γενικό κανόνα της δυσπιστίας που έχουμε –και πρέπει να έχουμε– ο ένας για τον άλλο; Αυτή είναι μια ερώτηση που πρέπει να υποβάλλουμε καθημερινά στον εαυτό μας. Ίσως μόνον έτσι να καταφέρουμε να μειώσουμε, έστω και λίγο, το ολέθριο πάθος μας για κρίση και κατάκριση καθώς και την κόλαση των σχέσεων που αυτό το πάθος συνεπάγεται.

~~~

Η περιφρόνηση είναι ένα χρήσιμο συναίσθημα, μια χρήσιμη μορφή εσωτερικής αυτοάμυνας: χωρίς αυτήν θα μισούσαμε ο ένας τον άλλον θανάσιμα – ή θα σκοτώναμε ο ένας τον άλλον για ψύλλου πήδημα.

~~~

Αρκεί μια ισχυρή ταπείνωση, μια ανεπανόρθωτη απόρριψη, μια ασυγχώρητη προσβολή για να καθορίσει μια ανθρώπινη ψυχή και να χαράξει αμετάκλητα την πορεία της προς την επικράτεια του μίσους και της τρέλας. Εξαιρετικά ευάλωτο ψυχικά και σωματικά, το ανθρώπινο ον θέλει ειδική και προσεχτική μεταχείριση: ακόμα και ένα διφορούμενο βλέμμα μπορεί να αποβεί ολέθριο.

~~~

Μια αδιάκοπη παράσταση υποκρισίας και εξαπάτησης όλων προς όλους: κατά κανόνα αυτό είναι η ανθρώπινη συνύπαρξη.

~~~

Πολύ συχνά στη διάρκεια της ζωής μου επέλεξα την απομόνωση, άλλες φορές για λόγους ντροπής για την προσωπική μου κατάσταση και άλλες για λόγους περιφρόνησης προς τους άλλους: η βαθιά ματαιότητα των σχέσεων μαζί τους απειλούσε να εξαφανίσει και τα τελευταία ίχνη της αξιοπρέπειάς μου.

~~~

Πέρασα μεγάλο μέρος της ζωής μου ως εργαζόμενος σε ξενοδοχεία, εστιατόρια και μπαρ. Με ελάχιστες εξαιρέσεις οι γνωριμίες που έκανα ήταν χάσιμο χρόνου. Το μόνο χρήσιμο συμπέρασμα ήταν η διαρκής επιβεβαίωση του κανόνα ότι η αυταρέσκεια, ο φθόνος και η ανήθικη επιδίωξη του προσωπικού συμφέροντος βρίσκονται στον πυρήνα κάθε πράξης και κάθε συμπεριφοράς. Είναι αποκαρδιωτικό: από τους εκατοντάδες συναδέλφους που γνώρισα δυο τρεις έμειναν στην σκέψη μου ως σύμβολα εντιμότητας και φιλίας. Και είναι το ίδιο αποκαρδιωτικό που κι εγώ, κατά περιόδους, μολύνθηκα από κίνητρα ιδιοτελή και οδηγήθηκα σε μικρόψυχες συμπεριφορές που αργότερα, κάνοντας την αυτοκριτική μου, με έκαναν να ντρέπομαι.

~~~

Οι περισσότεροι εργοδότες που γνώρισα ακολουθούσαν το ίδιο μοτίβο συμπεριφοράς. Αυτοδημιούργητοι ή κληρονόμοι μεγάλης περιουσίας, όλοι τους σχεδόν ήταν μολυσμένοι από την απληστία και από μια νοσηρή τάση να απαξιώνουν και να υποτιμούν ακόμα και τους πιο υποδειγματικούς υπαλλήλους τους. Μπορεί να έκανες χίλια πράγματα σωστά και άψογα αλλά δεν άκουγες ποτέ μια δήλωση ευγνωμοσύνης ή επιδοκιμασίας. Με την πρώτη όμως παράλειψη, ακόμα και την πιο ασήμαντη, ξερνούσαν πάνω σου κάθε λογής προσβολές και ταπεινώσεις. Θυμάμαι κάποιον, χρόνια πριν, σε μια συνάντηση προσωπικού. «Είστε όλοι αναλώσιμοι, η μόνη αξία που έχετε είναι αυτή που σας δίνω εγώ» ήταν η τελευταία του δήλωση μετά από ένα κρεσέντο κατηγοριών και απαξίωσης προς όλους μας. Την ίδια μέρα δήλωσα παραίτηση.

~~~

Νεαρός δολοφόνησε τη σύντροφό του και μάλιστα την ώρα της ερωτικής πράξης. Γράφτηκαν και ακούστηκαν πολλά για το έγκλημα. Ο δολοφόνος ισχυρίστηκε ότι εκείνη είχε κάνει ένα υποτιμητικό σχόλιο για το μόριο και τον ανδρισμό του. Εκείνος θόλωσε καθώς διάβασε στα λόγια της την ειρωνεία και την προσβολή. Αν η πληροφορία είναι σωστή, τι συμπέρασμα να βγάλουμε; Ο νεαρός έγινε φονιάς και μάλιστα για ασήμαντη αφορμή. Δεν απειλήθηκε η ζωή του παρά μόνον ο «μοριακός» εγωισμός του. Ίσως θα μπορούσε να αποφύγει το ασυγχώρητο έγκλημα αν ήξερε να αυτοσαρκάζεται. Πρόκειται για συνηθισμένη κατάσταση. Ο καθένας για τον εαυτό του είναι απόλυτο σημείο αναφοράς, μορφή τελειότητας που δε σηκώνει αμφισβήτηση, θρησκεία ακλόνητη. Ακόμα και ο τόνος με τον οποίο λέμε κάτι μπορεί να προκαλέσει εγκλήματα και συμφορές. Το να μην παίρνεις σοβαρά τον εαυτό σου, το να ξέρεις να αυτοσαρκάζεσαι, το να μη σε νοιάζει το πώς φαίνεσαι στα μάτια των άλλων, το να αδιαφορείς για τα σχόλιά τους είναι τέχνη δύσκολη και λυτρωτική.

~~~

Πριν από καιρό είχα ακούσει την ιστορία ενός νεαρού ζευγαριού που μου φάνηκε ενδιαφέρουσα. Εκείνος: τύπος αθλητικός, αρρενωπός, ο τύπος του άνδρα που δεν περνά απαρατήρητος. Εκείνη στη διάρκεια του γάμου άφησε το σώμα της να γίνει σχεδόν παχύσαρκο. Άρχισε να φοβάται ότι αργά ή γρήγορα ο άντρας της θα τη χώριζε. Εκείνος, όμως, την αγαπούσε αληθινά, νοιαζόταν για την κατάστασή της. Με την συμπαράσταση του, και αφού την έπεισε να πάει σε γυμναστήριο και να ακολουθήσει ένα αυστηρό πρόγραμμα διατροφής, έχασε όλα τα περιττά κιλά και έγινε αυτό που λέμε «στυλάκι», μια πραγματικά εντυπωσιακή γυναίκα με χυμώδες αλλά σφριγηλό σώμα. Η σιγουριά που απέκτησε για τον εαυτό της ήταν τόσο μεγάλη που για λόγους που είναι αδύνατον να εξακριβώσουμε, αποφάσισε να χωρίσει τον άντρα της – τον άνθρωπο που την αγαπούσε και την βοήθησε να βελτιώσει την εικόνα της. Τι να υποθέσουμε; Τι είναι αυτό που κάνει έναν άνθρωπο να στρέφεται εναντίον κάποιου που τον έχει ευεργετήσει; Είναι δυνατόν ο ανθρώπινος εγωισμός να παίρνει τέτοιες απίθανες μορφές εκδίκησης απέναντι σε όσους μας βοηθούν και μας συμπαραστέκονται; Γιατί εκεί που θα έπρεπε να υπάρχει ευγνωμοσύνη και γενναιοδωρία τελικά εμφανίζεται η αχαριστία και η εκδίκηση; Μπορεί πίσω από τέτοιες συμπεριφορές να κρύβονται ανεξήγητες αλλά πανίσχυρες μορφές φθόνου; Όλα είναι πιθανά. Πάντα υπάρχουν παραλλαγές κινήτρων που δεν παύουν να μας εκπλήσσουν με τις αποχρώσεις τους μέσα σε σχέσεις και συνθήκες μοναδικές και ανεπανάληπτες.

~~~

Παρά τον απόλυτο χαρακτήρα της η φράση του Σαρτρ –«η κόλαση είναι οι άλλοι»– δεν είναι υπερβολική. Χρειάζεται φυσικά μια μικρή δόση ειλικρίνειας απέναντι στον εαυτό μας για να συμπληρώσουμε το προφανές: «κι εμείς για τους άλλους».

~~~

«Μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες ποιον να μισήσεις; Κανένας δεν ευθύνεται που υπάρχει και ακόμα λιγότερο που υπάρχει όπως υπάρχει» γράφει ο Εμίλ Σιοράν. Βρήκα συχνά σ’ αυτά τα λόγια τη διαύγεια που πολλές φορές χανόταν μέσα στην αβάσταχτη ματαιότητα των σχέσεων: τη διαύγεια που μου ήταν απαραίτητη ώστε το μίσος για τους άλλους να είναι η τελευταία μου επιλογή.

~~~

Οι «Μάταιες πράξεις» δεν είναι παρά μια συλλογή υπενθυμίσεων. Διηγήματα, στοχασμοί, διαγνώσεις, μικρές αυτοβιογραφικές ιστορίες, κάθε λογής γλωσσικές απόπειρες που υπενθυμίζουν, αν όχι τη «χαρά της ματαιότητας», τουλάχιστον τη χρησιμότητά της.

Γράφει ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΑΡΑΣΛΙΑΣ

~.~

*

*

*