*

Προλεγόμενα-Μετάφραση
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΧΡΥΣΟΓΕΛΟΣ

Ημερολογιακό ποίημα που προσγράφεται, όχι με απόλυτη βεβαιότητα, στον ποιητή και ιατρό της αυλής του Αλεξίου Κομνηνού (1081-1118) και του Ιωάννη Κομνηνού (1118-1142), Νικόλαο Καλλικλή. Αρχίζει από τον μήνα Μάρτιο, ακολουθώντας την παράδοση του πρώιμου ρωμαϊκού ημερολογίου, ωστόσο μέσα στο στιχούργημα τόσο ο Σεπτέμβριος (μήνας της βυζαντινής Πρωτοχρονιάς), όσο και ο Ιανουάριος (μήνας της Πρωτοχρονιάς στο νεότερο ρωμαϊκό ημερολόγιο) παρουσιάζονται ως εναρκτήρια ορόσημα του έτους.

Στη μέση και ύστερη βυζαντινή λογοτεχνία ανήκουν και άλλα ημερολογιακά ποιήματα, όπως του Χριστόφορου Μυτιληναίου (11ος αι.) και του Μανουήλ Φιλή (13ος-14ος αι.). Σε άλλες περιπτώσεις, ενσωματώνονται μέσα σε ευρύτερες αφηγήσεις, όπως συμβαίνει στις μυθιστορίες Υσμίνη και Υσμινίας (12ος αι.) του Ευμαθίου Μακρεμβολίτη και Λίβιστρος και Ροδάμνη (13ος-14ος αι.). Η ιδαιτερότητα του ποιήματος που μεταφράζεται εδώ είναι η ιατρική και διατροφολογική στόχευσή του: Στους πρώτους στίχους κάθε μήνα δίνεται το στίγμα της εποχής και στους επιλογικούς προτείνονται οι τροφές που καλό είναι να καταναλώνονται εκείνη την περίοδο – ή απαγορεύονται οι βλαπτικές τροφές και συνήθειες που οδηγούν στην εκδήλωση νόσων.

Σημειώνεται ότι ο αναγνώστης μπορεί να βρει μεταφρασμένα στο εμπόριο τα ημερολογιακά ποιήματα του Μυτιληναίου και του Φιλή, σε απόδοση Δήμητρας Μονιού (Χριστόφορου Μυτιληναίου, Στίχοι διάφοροι, Αθήνα 2017, σ. 82) και Παναγιώτη Αγαπητού / Martin Hinterberger αντίστοιχα (Εικών και λόγος, Αθήνα 2006, σ. 108-110).

///

ΜΑΡΤΙΟΣ

Φορώ στους στρατηγούς τις πανοπλίες
και φρέσκα ξίφη δίνω για τη μάχη·
την ξένη γη ο φαντάρος λέει πατρίδα.

Είναι η δουλειά μου να σας συμβουλεύω
κι ορίζω σ’ όλους πάντα να λαμβάνουν
καλή τροφή, γλυκό κρασί να πίνουν.

///

ΑΠΡΙΛΙΟΣ

Παχιά τα αρνιά για τα συμπόσιά σας·
σας φέρνω το πασχαλινό τραπέζι
με της Ανάστασης τη χαρμοσύνη.

Κανείς σας να μην τρώει τα ραπανάκια,
γιατί επιδρούν στη μέλαινα χολή σας
και γρήγορα το σώμα καταστρέφουν.

///

ΜΑΪΟΣ

Ρόδα παντού κι οι αισθήσεις ξαγρυπνάνε·
το κρίνο ανθεί και χαίρεται η ψυχή σας
μες στο γερό χορτάρι που φυτεύω.

Όμως μηρούς κι εντόσθια μην τα τρώτε,
τι φλεγμονές με πυρετό γεννάνε
και ρίγη, κρυοπαγήματα, ποδάγρες.

///

ΙΟΥΝΙΟΣ

Συλλέγει το δρεπάνι μου χορτάρι
τα ζώα σας γοργά για να χορτάσω
και στους γεωργούς το θέρος προμηνύω.

Σας λέω πρωί να πίνετε νεράκι
τι η μέλαινα χολή σας τότε αυξάνει
και προξενεί πολύ βαριές αρρώστιες.

///

ΙΟΥΛΙΟΣ

Θερίζω κριθαριού και σίτου στάχυα
και τα δεμάτια σέρνω μες στα αλώνια
αλλά άφθονο χαρίζω και τον άρτο.

Και τους καρπούς με μέτρο να τους τρώτε,
αλλιώς τα εντόσθια σαπίζουν
και δεν γλιτώνετε μετά τη φθίση.

///

ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ

Εγώ όμως λέω τους καρπούς να τρώτε
κι όσες τροφές το σώμα σας δροσίζουν,
τι ο Σείριος τον ήλιο συντροφεύει
κι ολάκερη τη γη μας τσουρουφλίζει.
Κάψα φριχτή· την Αίτνα, λες, θυμίζει!

Από φαΐ, μην τρώτε τις μολόχες.

///

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ

Εγώ αφαιρώ απ’ τα κλήματα σταφύλια,
σε σκάφες τα συνθλίβω, φτιάχνω κούπες.
Βάζω γλυκό κρασί· καλό μας χρόνο!

Το γάλα αν σας αρέσει, πιείτε τώρα,
κινήστε τους χυμούς μες στην κοιλιά σας
που προκαλούν πονόλαιμο, συνάχια.

///

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ

Πουλιά, νεοσσούς εγώ όλα τα σκοτώνω
και τα άγρια πτηνά τα παγιδεύω
στα ξύλα ή στις υπόγειες ενέδρες.

Ακούστε, φίλοι μου, να τρώτε πράσα,
αυτό το φαγητό ταιριάζει τώρα
τις νόσους της κοιλιάς για ν’ αποδιώξει.

///

ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ

Σκάβω τα χώματα της γης και σπέρνω
του σιταριού τους σπόρους στις κοιλάδες·
έχω τον γερανό για συντροφιά μου.

Μα στα λουτρά δεν θέλω να σας βλέπω
τι προκαλούν ρευματικές παθήσεις
αλλά και φοβερές κεφαλαλγίες.

///

ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ

Πιάνω λαγούς και στρώνω το τραπέζι,
χορτάστε και με αμέτρητα περδίκια!
Και τη γιορτή των γενεθλίων έχω,
τη μέγιστη, του Θεανθρώπου Λόγου.

Ναι, φάτε απ’ όλα και πολύ, σας λέω,
πλην λάχανου, που βλάπτει τη χολή σας.

///

ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ

Πρωτομηνιά κι ανοίξτε τα πιθάρια!
Ελάτε, πάρτε κρέας που γλυκαίνει
κι ό,τι άλλο, φίλοι, ορέγεστε να φάτε,
θες ψάρι, θες ξιφία, θες μπαρμπούνι.

Ένα μονάχα απόφυγε, για υγεία·
μην πιεις νωρίς τον άκρατο τον οίνο.

///

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ

Χορτάστε, πιείτε, διόλου μην κρατιέστε·
την κράση και το σώμα μαρμαρώνω,
φέρνω τη νάρκη και τη φύση αλλάζω,
που ωχρή το ψύχος, σαν νεκρή, την κάνει,
και μόνο τους ανθρώπους δεν δαμάζει.

Καθόλου τα παντζάρια μην τα τρώτε·
φαρμάκι, λες, της Ύδρας περιέχουν.

~.~

ΣΧΟΛΙΑ

1.  Η μετάφραση ακολουθεί την έκδοση του R. Romano, Νάπολη 1980, σ. 125-128.

2.  Ο τρίτος στίχος του Απριλίου στο πρωτότυπο έχει ως ακολούθως: «χαρὰν βραβεύω τῆς ἐγέρσεως πλέον». Η «ἔγερσις» χρησιμοποιείται στην πατερική θεολογία για την Ανάσταση και η αναφορά στο Πάσχα στον προηγούμενο στίχο δεν αφήνει περιθώρια αμφιβολίας. Το πρόβλημα είναι το επίρρημα «πλέον», το οποίο αν το θεωρήσουμε ότι συντάσσεται με τη γενική που προηγείται θα έδινε το νόημα: «φέρνω τη χαρά ακόμα περισσότερο και από την Ανάσταση», κάτι που δεν θα τολμούσε να ισχυριστεί κανένας Χριστιανός ποιητής του Μεσαίωνα. Ανέγνωσα λοιπόν το «πλέον» με την επιρρηματική σημασία του «επιπλέον», θεωρώντας ότι το «ἐγέρσεως» συντάσσεται με το «χαράν».

3.  Στον Φεβρουάριο, ο τρίτος στίχος από το τέλος έχει ως εξής: «πλὴν τοὺς γέροντας καὶ γυναῖκας καὶ νέους» που είναι κάπως δυσνόητος, αλλά και συντακτικώς περίεργος, αφού θα περίμενε κανείς γενικές αντί για αιτιατικές. Στα αρχαία ελληνικά, η πρόθεση «πλὴν (+ γεν.)» έχει τη σημασία του «εκτός», αλλά στους Εβδομήκοντα μπορεί να σημαίνει και το αντίθετα, δηλαδή «επιπλέον». Θεώρησα ότι ο ποιητής χρησιμοποιεί την αρχαιότερη σημασία (σε σύμπνοια με τον κλασικιστικό τόνο του συνθέματος), θέλοντας να πει πως η φύση πέφτει σε χειμερία νάρκη, με μόνη εξαίρεση τον άνθρωπο, δεν αποκλείεται όμως και το αντίθετο νόημα: Η φύση συνολικά, συμπεριλαμβανομένων όλων των κατηγοριών των ανθρώπων (γερόντων, νέων και γυναικών), βρίσκεται σε κατάσταση ακινησίας.

*

*

*