*

της ΕΥΣΤΑΘΙΑΣ ΠΟΛΙΤΗ

Η σύντομη αυτή μελέτη παρακολουθεί σε αδρές γραμμές την εκδοτική τύχη του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη μέσα από τους κυριότερους σταθμούς που αφορούν κυρίως συνολικές εκδόσεις του έργου του και ιδιαίτερα σημαντικές μελέτες από το 1847 που εκδίδει την πρώτη του ποιητική συλλογή Στιχουργήματα μέχρι σήμερα, σε μια προσπάθεια επισκόπησης των βαλαωριτικών σπουδών, αποτίμησης των κατορθωμένων και εξέτασης των προοπτικών τους.¹

Αφορά στην ουσία την παρουσίαση των πρώτων συμπερασμάτων της διατριβής μου με τίτλο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης (1824-1879): εργογραφική και βιβλιογραφική καταγραφή, σημασιολογική αποτύπωση και σχεδιασμός ψηφιακής συλλογής».² Η μοναδική έκδοση της εργογραφίας-βιβλιογραφίας του ποιητή  που διαθέτουμε μέχρι σήμερα είναι το αφιερωματικό βιβλιογραφικό τομίδιο του Οργανισμού Εκδόσεων Διδακτικών Βιβλίων που κυκλοφόρησε και μοιράστηκε μαζικά στα σχολεία το 1979 μαζί με αντίστοιχο τομίδιο-ανθολογία του έργου του,  στο πλαίσιο του εορτασμού των 100 χρόνων από τον θάνατο του ποιητή.³ Συνεπώς η συστηματική βιβλιογράφηση των δημοσιευμάτων του, η πλήρης ευρετηρίαση, ο σχολιασμός και η αξιολόγηση της εκδοτικής τύχης του έργου του και των μελετών γι’ αυτό, αποτελεί ένα από τα βασικά φιλολογικά αιτούμενα με στόχο να αναδειχθούν πολύτιμα στοιχεία –ποσοτικά και ποιοτικά– για την εξέλιξη και τους σταθμούς των βαλαωριτικών σπουδών. Παρομοίως στα φιλολογικά αιτούμενα συγκαταλέγονται η φιλολογική έκδοση των Απάντων του με την αλληλογραφία του με τα μέλη της οικογένειάς του και με τους λόγιους της εποχής του, καθώς και μια επιλογή με τις μελέτες γύρω από το λογοτεχνικό έργο και την πολιτική του δράση. Η έκδοση των Απάντων του είναι προϋπόθεση για την συγγραφή της πνευματικής του βιογραφίας, αλλά και την πρόσληψή του από τις σύγχρονες και τις μεταγενέστερες γενιές. Οι λόγοι των παραπάνω εκδοτικών απουσιών είναι πολλαπλοί και συνδέονται με τις «τύχες» και τις καμπύλες που γνώρισε η πρόσληψη και η αναγνωσιμότητα του έργου του από τις ελληνικές γενιές και κάποτε τις ξένες. Μπορούμε όμως με σχετική ασφάλεια να εντοπίσουμε τον σημαντικότερο λόγο: τη βαριά σκιά του Σολωμού και στη συνέχεια του Κάλβου που υπήρξαν οι πρωταγωνιστές της επτανησιακής λογοτεχνίας.

Ωστόσο η νεοελληνική κριτική στο πρόσωπο και το έργο του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, αναγνώρισε τον διάδοχο του Σολωμού και τον ενέταξε στην ποιητική τριανδρία των κορυφαίων του αιώνα του, μαζί με τους δύο Επτανήσιους ομοτέχνους του, τον Σολωμό και τον Κάλβο. Το πλαίσιο που διαμόρφωσε την προσωπικότητα και τον ποιητικό του λόγο και μέσα στο οποίο πρέπει να επιχειρούμε την αξιολόγησή του είναι τα εθνικά, πολιτικοκοινωνικά και πνευματικά γεγονότα των πρώτων πενήντα χρόνων του ελεύθερου κράτους (1830-1880) που ορίζονται από την Επανάσταση, τη δημιουργία του ανεξάρτητου κράτους, τις πολιτικές και πολιτειακές αλλαγές, την πολιτική διάσπαση των Ελλήνων, την αμφισβήτηση της καταγωγής τους, την αφύπνιση της εθνικής συνείδησης, τη Μεγάλη Ιδέα, τη θεμελίωση της εθνικής ιδεολογίας και της ιστορικής συνέχειας του Ελληνισμού στο τρίσημο σχήμα Αρχαιότητα-Βυζάντιο-Νέος Ελληνισμός, όπως το αποτύπωσαν ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος και ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος. Στην ζοφερή εκείνη πραγματικότητα της πεντηκονταετίας  που ακολούθησε την Επανάσταση η ποίηση απέκτησε έναν ρόλο εκτονωτικό και παραμυθητικό. Μέσα από την ποιητική δημιουργία η ελληνική κοινωνία ήλπιζε σ’ ένα απότομο ποιοτικό άλμα που θα τις χάριζε το καινούργιο, επιθυμητό πρόσωπο. Η Μεγάλη Ιδέα ήταν η πρώτη ουτοπία που ενστερνίστηκαν οι Έλληνες για να ανακάμψουν ηθικά. Η ποίηση ήταν το δεύτερο αποκούμπι τους. Ιδίως η ρομαντική ποίηση, με τη ρητορεία, την παραφουσκωμένη έκφραση, την υπερβολή που την χαρακτηρίζει, τους πρόσφερε μια διέξοδο από την πεζή και αντίξοη πραγματικότητα.⁴  Όταν αναφερόμαστε στην ποίηση του Βαλαωρίτη, μέσα σε αυτό το κλίμα θα πρέπει να διερευνούμε τους στόχους της και να επιχειρούμε την αξιολόγησή  της.

Για τον Βαλαωρίτη η μόνη δυνατή ποίηση είναι μια ποίηση ιστορική. Στα Ποιήματά του (Μνημόσυνα, Κυρά Φροσύνη, Αθανάσιος Διάκος, Φωτεινός) πηγαίνει να συναντήσει τα ιστορικά πρόσωπα στην ιστορική «στιγμή» τους και να αφηγηθεί την προσωπική θυσία τους στο βωμό του έθνους με το πάθος του ιστορικού. Οι εισαγωγές και οι σημειώσεις που συνοδεύουν τα ποιήματά του σε λόγια διάλεκτο αποτελούν το αναγκαίο συμπλήρωμα αλλά και την προϋπόθεση της ανάγνωσης των ποιημάτων του τοποθετώντας τα με ακρίβεια στον χωροχρόνο της ιστορίας. Οι λεπτομέρειες που βρίθουν στα ποιητικά του έργα ως συμπληρώματα, κατάλογοι, λεξιλόγια, αποτελούν έναν ενιαίο ποιητικό κόσμο, αναπόσπαστο από τη στιχουργία και αναδεικνύουν τον ποιητή ως ιστορικό, ερευνητή ηθών και εθίμων και παραδόσεων του ελληνικού έθνους.⁵ Έχει μια ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι συγκέντρωνε ιστορικά στοιχεία για τους ήρωες του από έρευνές του στο Αρχειοφυλάκιο Λευκάδας και ότι μέχρι τα τέλη περίπου του 19ου αιώνα το ποιητικό του έργο λειτούργησε και ως ιστορικό ανάγνωσμα που διαβάστηκε ή ακούστηκε από όλα τα στρώματα της λευκαδίτικης κοινωνίας.⁶

Συνεπώς, η εκμετάλλευση της νεότερης ελληνικής ιστορίας και η χρήση της δημοτικής στο ποιητικό του έργο σε συνδυασμό με την πολιτική και κοινωνική του δράση συνέβαλαν στην αναγνώρισή του ως «γεφυροποιό» ποιητή μεταξύ των Επτανήσων και του εθνικού κέντρου, καθώς και στην πανελλήνια απήχησή του. Η επισκόπηση της εξέλιξης μέσα στον χρόνο του ποιητικού του έργου και η βιβλιογραφική παραγωγή που αυτό προκάλεσε αποσκοπεί να αποτυπώσει την κλιμάκωση των ερμηνευτικών και αξιολογικών κρίσεων για το έργο του και να παρακολουθήσει την εξέλιξη και τους σταθμούς των βαλαωριτικών σπουδών.

Από τα 848 δημοσιεύματα που έχουν αναγραφεί –290 με έργα του και 558 με μελέτες για τον ποιητή, τη ζωή και το έργο του–  σε μια χρονική διάρκεια 180 περίπου χρόνων (1847-2024), παρατηρούμε την αδιάλειπτη και σταθερή παρουσία του στο εκδοτικό γίγνεσθαι, με εξάρσεις και υφέσεις.

*

Γράφημα 1

*

Γράφημα 2

*

Από την εργογραφία σημαντικές στιγμές εκδοτικής κινητικότητας αποτελούν  οι δεκαετίες 1861-1870 και 1871-1880. Η πρώτη, που συγκεντρώνει το 9,31% των εκδόσεων με 27 δημοσιεύματα,  αντιστοιχεί με την περίοδο των μεγάλων του συνθέσεων (Κυρά Φροσύνη και Το σήμαντρον⁷, Αθανάσιος Διάκος και  Αστραπόγιαννος⁸), την επανέκδοση – επανατύπωση της ποιητικής συλλογής Μνημόσυνα το 1861⁹ και τη συγκεντρωτική έκδοση του 1868 του Παύλου Λάμπρου (1820-1887) με την προσθήκη μιας επιπλέον ενότητας με τον υπέρτιλτο «έτερα ανέκδοτα», στην οποία ο Βαλαωρίτης ενέταξε και άλλα ποιήματα, γραμμένα μετά το 1857 (επικαιρικά και επιμνημόσυνα κυρίως).¹⁰ Την ίδια περίοδο δημοσιεύονται μεμονωμένα ποιήματα σε περιοδικά και εφημερίδες¹¹ και μεταφράσεις επίλεκτων ποιημάτων του, στα ιταλικά και τα γαλλικά.¹²

Η δεκαετία 1871-1880, κατά την οποία το ποίημά του για τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, Γρηγόριο Ε΄, τον καθιέρωσε ως «εθνικό ποιητή» αλλά και τον στοχοποίησε καθώς δέχτηκε αυστηρές κριτικές, λιβέλους και σάτιρες, συγκεντρώνει το μεγαλύτερο ποσοστό όλων των δεκαετιών με 21,72%.  Η εκδοτική παραγωγή περιλαμβάνει κυρίως πολλαπλές εκδόσεις αυτού του ποιήματος στα διάφορα έντυπα, μεταφράσεις του στα ιταλικά, γερμανικά, γαλλικά και λατινικά.¹³

*

*

Η δεκαετία 1881-1890, η πρώτη που ο ποιητής δεν είναι εν ζωή, συγκεντρώνει το 9,31% και περιλαμβάνει αναδημοσιεύσεις ποιημάτων του, διασκευές της Κυρά-Φροσύνης και του Αθανάσιου Διάκου σε θεατρικά έργα από τους θιάσους “Σοφοκλή”και “Αριστοφάνη” (την περίοδο 1881-1884)¹⁴, μελοποιήσεις (παρτιτούρα Νάνι-νάνι) ¹⁵  και μεταφράσεις του κυρίως στα γαλλικά.¹⁶ Η πρώτη πλήρης έκδοση των Απάντων του πραγματοποιείται το 1891 σε επιμέλεια Ιωάννη Α. Βαλαωρίτη (1855-1914) και Μίκιου Π. Λάμπρου (1841-1902)¹⁷ και ακολουθεί η τρίτομη έκδοση του έργου του το 1907-1908 σε επιμέλεια Ιωάννη Α. Βαλαωρίτη και Γεωργίου Δροσίνη (1859-1951).¹⁸  Το έργο του θα επανεκδοθεί δίτομο από τον Ελευθερουδάκη το 1924¹⁹ και σε μονότομη έκδοση ένα χρόνο μετά (το 1925) από τον Γεώργιο Β. Βασιλείου.²⁰

Προκύπτει ότι η δεκαετία 1921-1930 υπήρξε η πιο γόνιμη εκδοτικά στον 20ό αιώνα με τον εορτασμό της Εκατονταετηρίδος από τη γέννησή του, με 19 δημοσιεύματα. Στις υπόλοιπες δεκαετίες παρατηρούμε πως αν και το ενδιαφέρον για το έργο του είχε συρρικνωθεί με τους καινούργιους προσανατολισμούς που υπαγόρευσαν τα νέα λογοτεχνικά ρεύματα και οι ιστορικές συγκυρίες, ο πυρήνας του έργου του άντεξε στον χρόνο. Το 1937 ο Β. Δ. Πατριαρχέας δημοσιεύει μια σειρά πρωτόλεια ανέκδοτα μέχρι τότε ποιήματα από το αρχείο του, τα οποία έκτοτε περιλαμβάνονται στις συγκεντρωτικές εκδόσεις του έργου του.²¹ Το 1938 ο Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων Αθηνών εκδίδει εκ νέου δίτομο το έργο του με πρόλογο και σημειώματα του Κώστα Καιροφύλα.²² Η έκδοση της ανθολογίας του έργου του από τον Κλέωνα Παράσχο στην μνημειακή εκδοτική σειρά «Βασική Βιβλιοθήκη τη δεκαετία του 1951-1960 εντάσσει τον ποιητή στο εθνικό εκδοτικό πάνθεον²³ ενώ  η βιαστική δίτομη έκδοση  του συνόλου του έργου του το 1966 από τον Γιάννη Κουχτσόγλου στην σειρά «Άπαντα Νεοελλήνων Κλασσικών» κάνει προσιτό  το σύνολο του έργου του.²⁴

Σταθμό στις βαλαωριτικές μελέτες τη δεκαετία 1971-1980 αποτελεί  η πρώτη αυτοτελής και τεκμηριωμένη φιλολογική έκδοση του Φωτεινού, σε επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδη με βάση τα χειρόγραφά του.²⁵ Στην εκτενέστατη εισαγωγή του ο Γ. Π. Σαββίδης εξετάζει τα ιστορικά συμφραζόμενα του ποιήματος, τη σχέση του δηλαδή με πραγματικά ιστορικά επεισόδια των εξεγέρσεων που έλαβαν χώρα στη Λευκάδα κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας (1357) και της  Αγγλικής Προστασίας (1819). Εμβαθύνει στα γλωσσικά και τα αισθητικά στοιχεία του ποιήματος και συνάγει γενικότερα συμπεράσματα για την εθνική και γλωσσική συνείδηση του ποιητή.

Με αφορμή τον εορτασμό των 100 χρόνων από το θάνατό του το 1979, αναδημοσιεύονται ποιήματα,  μεταφράσεις του, ανέκδοτα κείμενα και επιστολές  του  με κορυφαία την έκδοση του δίτομου έργου της βιογραφίας του ποιητή από τον γιο του Ιωάννη που εκδόθηκε στην τρίτομη έκδοση του 1907, της αλληλογραφίας, των πολιτικών κειμένων, των ποιημάτων και των πεζών  από τον Γ. Π. Σαββίδη, τη Νίκη Λυκούργου και την Ελένη Τσαντσάνογλου, το 1980 και 1981.²⁶ Το έργο επέτρεψε την επανεξέταση της προσωπικότητας και του συνολικού του έργου και την πληρέστερη κατανόηση της ποίησής του. Παρόλο που τα κριτήρια των επιμελητών σύμφωνα με δική τους σημείωση ήταν περισσότερο αισθητικά και υποκειμενικά, παρά γραμματολογικά και «αντικειμενικά», μας παρέδωσαν κατά την κρίση τους την ώριμη φωνή του ποιητή, αν και, στο εκδοτικό τους σημείωμα στον δεύτερο τόμο, τόνιζαν την μακρά εκκρεμότητα για μια φιλολογική έκδοση των «Απάντων» του.²⁷

To 1998 ξεχωρίζουμε την ανθολογία του δισέγγονού του Νάνου Βαλαωρίτη, Αριστοτέλης Βαλαωρίτης: ένας Ρομαντικός, η οποία συνιστά μια ενδιαφέρουσα προσπάθεια σκιαγράφησης του ποιητή ως ρομαντικού προδρόμου των μοντέρνων ποιητών μέσα από την ερμηνεία της «ποιητικότητας» του λόγου του σε ποιήματα και πεζά και την ανάδειξη της εσώτερης δομής της ποιητικής του προβάλλοντας όψεις που δεν σχολίασαν οι μεγαλύτεροι μελετητές του έργου του, όπως ο Παλαμάς και ο Σικελιανός.²⁸

Μια νέα ανθολογία του ποιητή επιμελήθηκε μόλις πρόσφατα, το 2022, ο Κώστας Κουτσουρέλης,  όπου επιδίωξε να φωτίσει πλάι στον εποποιό αφηγητή, τον δημιουργό του λαμπρού ξεχωριστού στίχου και των πυκνών στιγμών.²⁹ Η ανθολογία χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο με τον τίτλο «λυρικά»  περιέλαβε ποικίλα ποιήματα: νεκρικές ωδές, ερωτικά, ειδύλλια, ελεγείες και γνωμικούς στίχους. Στο δεύτερο μέρος με τον τίτλο «επικά» επέλεξε δείγματα από τα ποιήματά του, που είναι συνήθως αφηγηματικού χαρακτήρα και ιστορικού περιεχομένου. Η διμερής αυτή διάκριση δεν είναι πάντοτε εντελώς σαφής. Κάποιοι από τους καλύτερους λυρικούς στίχους του Βαλαωρίτη είναι ενσωματωμένοι στα επικά του έργα, ενώ, αντίστροφα, κάποια από τα λυρικά του ποιήματα αναπτύσσονται πάνω σε αφηγηματικό και ηρωικό φόντο. Ο ανθολόγος σημειώνει ότι λόγω της έκτασής τους, οι περισσότερες βαλαωριτικές συνθέσεις μόνο αποσπασματικά μπορούσαν να ανθολογηθούν και αυτήν την αποσπασματικότητα την επιτείνει με τις επιλογές του.³⁰

*

*

Όσον αφορά την βιβλιογραφία για τον Βαλαωρίτη, η πύκνωση της παραγωγής παρατηρείται κυρίως κατά τα επετειακά έτη από τη γέννηση (εκατόχρονα 1925) και  τον θάνατο του ποιητή (1879 και 1979), κατά τις εθνικές επετείους ή  κατά τα έτη που πραγματοποιούνται σχετικές μελέτες οι οποίες γίνονται σημεία αναφοράς για νέα παραγωγή μελετών.  Η δεκαετία 1871-1880 αριθμεί 75 δημοσιεύματα που περιλαμβάνουν κυρίως κριτικά κείμενα και σχόλια για την απαγγελία του ποιήματός του από τον ίδιο στα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του Γρηγορίου Ε΄ το 1872 στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, αλλά και νεκρολογίες και άρθρα που δημοσιεύτηκαν το έτος θανάτου του (1879).³¹ Από το 1881 έως το 1920, τα επόμενα δηλαδή 40 χρόνια, τα δημοσιεύματα είναι πενιχρά, -παρά τη δημοσίευση της βιογραφίας του το  1907 -μόλις 63, καταδεικνύοντας μια υποχώρηση των μελετητών του έργου του, που υπαγορεύεται από μια σημαντική στροφή που σημειώνεται το 1880 στη λογοτεχνία από τα ευρωπαϊκά ρεύματα του παρνασσισμού, του συμβολισμού και του ρεαλισμού που συνεπάγονται και την αλλαγή στη θεματολογία της ποίησης και της πεζογραφίας από αυτή που εκπροσωπούσε ο ρομαντισμός του Βαλαωρίτη.

Τη δεκαετία 1921-1930 με αφορμή τον εορτασμό των 100 χρόνων από τη γέννηση του ποιητή, αλλά και των 100 χρόνων από το 1821, τα δημοσιεύματα ανέρχονται σε 56- μεταξύ των μελετητών που του αποτίουν φόρο τιμής ο Κωστής Παλαμάς, ο Άγγελος Σικελιανός, ο Κλέων Παράσχος, ο Σπυρίδων Βλαντής κ.ά, κυρίως όμως ο Παλαμάς με προγενέστερες και μεταγενέστερες  μελέτες, άρθρα και γράμματά του θα επαναφέρει στο προσκήνιο τον Βαλαωρίτη, τον οποίο θεωρεί ποιητικό του πρόγονο, με την επίμονη και πολύπλευρη εξέταση του έργου του.³²

Σε πλήρη αντιστροφή με τις προηγούμενες μελέτες ως προς την αξιολογική θεώρηση του έργου του, εκδίδεται το 1936 η μελέτη του Γιάννη Αποστολάκη για τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη με τίτλο «Αισθητική μελέτη».³³ Πρόκειται για μια κριτική και αισθητική αποτίμηση της ποίησης του Βαλαωρίτη που τίθεται σε σύγκριση με το σολωμικό έργο και η συνεχής σύγκριση διατρέχει όλες τις σελίδες της μελέτης. Ο Αποστολάκης με γνώμονα τα υψηλά καλλιτεχνικά επιτεύγματα του Σολωμού και του δημοτικού τραγουδιού απαξιώνει ουσιαστικά την ποίηση του Βαλαωρίτη, όπως το ίδιο κάνει και με το έργο άλλων ποιητών: του Παλαμά, του Μαβίλη, του Πορφύρα, του Γρυπάρη, του Καβάφη και του Κρυστάλλη.³⁴ Ωστόσο ανεξάρτητα από την εφικτή αντικειμενικότητα με την οποία προσεγγίζει το έργο του, υπάρχουν θέσεις που ρίχνουν φως σε κάποιες όψεις της ποιητικής του Βαλαωρίτη και καταδεικνύουν αδυναμίες σύμφωνα με το δικό του σύστημα ερμηνευτικών αξιών.³⁵

Στις επόμενες τέσσερις δεκαετίες, δηλαδή από το 1931 έως το 1970, τα δημοσιεύματα κατά μέσο όρο ανέρχονται στα 25 ανά δεκαετία, αντιπροσωπεύοντας  ισχνά τις μελέτες στο έργο του, μία εικόνα που συνηγορεί ότι οι αισθητικές αποτιμήσεις των πέντε τελευταίων δεκαετιών αφήνουν ακάλυπτο το έργο του, ωστόσο δεν λείπει από το λογοτεχνικό προσκήνιο και κυρίως από τους πανηγυρισμούς των εθνικών επετείων, τις σχολικές ανθολογίες και τα σχολικά βιβλία. Το 1956 το Γαλλικό Ινστιτούτο  στο πλαίσιο των πολιτιστικών του εκδηλώσεων διοργάνωσε στην Αθήνα Έκθεση για τον Βαλαωρίτη (η οποία μεταφέρθηκε και στη Λευκάδα) και περιελάμβανε 28 panneaux και τον κατάλογο της Έκθεσης στα γαλλικά και στα ελληνικά³⁶, κατάλογος που μοιάζει να είναι παράλληλος με την λαμπρή έκδοση του Γαλλικού Ινστιτούτο για τον Διονύσιο Σολωμό ένα χρόνο μετά (1957).³⁷  Τον ίδιο χρόνο ο Octave Merlier, δημοσιεύει δεκαπέντε ανέκδοτα γαλλικά γράμματα του Βαλαωρίτη πάλι από τις εκδόσεις του Γαλλικού Ινστιτούτου.³⁸ Ενώ το 1970 ξεχωρίζει η μεγάλη μελέτη του νεοελληνιστή Γάλλου Ybon Tarabout, ένα μνημείο  640 σελίδων, για την Γλώσσα του Βαλαωρίτη.³⁹

Η δεκαετία 1971-1980 αποτελεί την κορύφωση στην έκδοση μελετών για τον Βαλαωρίτη με 108 δημοσιεύματα, με αφορμή και την συμπλήρωση 100 χρόνων από το θάνατό του. Ο Γεράσιμος  Γρηγόρης  το 1975 εκδίδει στο πλαίσιο της Εταιρείας Λευκαδικών Μελετών ένα Λεύκωμα, στο οποίο παρουσιάζει το χρονικό του βίου και του έργου του ποιητή, συμπεριλαμβανομένων μιας ανθολογίας με τα περισσότερα ποιήματά του και της κριτικής που ανακίνησε το  έργο του.⁴⁰ Σπουδαία συλλογική συμβολή έχουν τα αφιερώματα των περιοδικών της Νέας Εστίας και των Τετραδίων «Ευθύνης» σε μια ευρύτερη προσπάθεια επανεκτίμησης του έργου και της προσφοράς του.⁴¹

Από το 1981 μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί 102 ειδικές μελέτες για τον Βαλαωρίτη κυρίως στο πλαίσιο της ακαδημαϊκής ιστορίας της λογοτεχνίας. Μεταξύ των οποίων, πολύτιμες και πρωτότυπες συμβολές αποτελούν οι μελέτες των Αστερίου Αργυρίου και Γιάννη Παπαθεοδώρου αντίστοιχα.⁴² Στην πρώτη ο Αργυρίου πραγματεύεται το εύρος της Μεγάλης Ιδέας στην αντίληψη του Βαλαωρίτη μέσα από μια περιδιάβαση στην ποιητική του παραγωγή. Ενώ ο Παπαθεοδώρου με αφόρμηση τον «Διθύραμβο» του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη προς τον ανδριάντα του Γρηγορίου Ε΄ στην επέτειο της 25^ης Μαρτίου 1872, εξετάζει το ρόλο της ποίησης στις δημόσιες τελετουργίες, τη σημασία της «εθνικής ποίησης» στην παραγωγή του πολιτισμικού εθνικισμού και την ρομαντική έννοια του «πεπρωμένου» στον καιρό της Μεγάλης Ιδέας.

*

*

Οι βιβλιογραφίες συνιστούν μια επίμονη φιλολογική εργασία, με στόχο την πληρότητα και την ακρίβεια και αποτελούν βασικό εργαλείο για τους ερευνητές, όπως και για όλους τους χρήστες και μελετητές που θέλουν να στηρίζουν τις προσεγγίσεις τους σε βέβαιη και πλήρη τεκμηρίωση. Η χρηστικότητα ενός τέτοιου έργου θα πολλαπλασιαστεί με τον σχεδιασμό ενός εννοιολογικού μοντέλου βάσης δεδομένων, μιας τυπικής οντολογίας (π.χ. CIDOC CRM) βάσει της οποίας θα οργανωθεί και θα περιγραφεί το συγκεντρωθέν υλικό, ως Ψηφιακή Συλλογή Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, απείρως πιο παραγωγική στην χρήση καθώς θα επιτρέπει την άμεση αναζήτηση με πολλαπλά κριτήρια.⁴³ Η ταξινομική λογική των οντολογιών, βασισμένη σε κατάλληλα  πρότυπα  μεταδεδομένων, θα καλύπτει τις ανάγκες τεκμηρίωσης των διαφορετικά ειδολογικά τεκμηρίων, καθώς η συλλογή μας πέρα από τα έντυπα, θα περιλαμβάνει έργα του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη που μετασκευάστηκαν σε θεατρικά  έργα και διασκευές για τις σχολικές εορτές, κινηματογραφικές ταινίες, μουσικές συνθέσεις βασισμένες στην ποίησή του, εικαστικές προσωπογραφίες, σύντομα βίντεο με αφιερώματα στον ποιητή, φωτογραφικό υλικό σχετικά με τον ποιητή, πρώτες εκδόσεις βιβλίων, ανθολογιών και χειρόγραφα, ψηφιακά αντίγραφα εφημερίδων και περιοδικών με αφιερώματα κ.ο.κ.  Δεδομένου ότι το υλικό είναι συγκεντρωμένο, το μόνο που απαιτείται είναι ο κατάλληλος φορέας για να αναλάβει την υλοποίηση και την φιλοξενία του έργου, την χρηματοδοτική υποστήριξη, τον συνεχή εμπλουτισμό  και τις αναβαθμίσεις των συστημάτων που συνεπάγονται τέτοια έργα ώστε να συμβάλλει ως ένα εργαλείο τεκμηρίωσης στις σύγχρονες ερευνητικές ανάγκες βιβλιογραφικής πληροφόρησης και στην προβολή της τοπικής ιστορίας.

~.~

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1 Ομιλία στο ΚΘ΄ Συμπόσιο της Εταιρείας Λευκαδικών Μελετών στο πλαίσιο των Γιορτών Λόγου και Τέχνης, στον Κήπο του Μουσείου (“Κηποθέατρο”) «Άγγελος Σικελιανός», 27-28 Ιουλίου 2024.

2 Η διδακτορική διατριβή εκπονείται στο Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Συστημάτων Πληροφόρησης του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής.

3 Βιβλιογραφία Αριστοτέλη Βαλαωρίτη. Εκατό χρόνια από τον θάνατό του, πρόλογος Κωστή Παλαμά, Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων, Αθήνα, 1979, 36 σ.^.  Αριστοτέλη Βαλαωρίτη Ανθολόγημα. 100 χρόνια από το θάνατό του, πρόλογος Κωστή Παλαμά, Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων, Αθήνα 1979, 168 σ.

4 Π. Δ. Μαστροδημήτρης, «Αριστοτέλης Βαλαωρίτης (1824-1879). Ο Ιστορικός – Εθνικός ποιητής και οι θέσεις της κριτικής», ανακοίνωση στην Η’ Επιστημονική Συνάντηση (Μνήμη Γ. Π. Σαββίδη. Θέματα νεοελληνικής φιλολογίας: Γραμματολογικά, εκδοτικά, κριτικά) του Τομέα Μεσαιωνικών και Νέων  Ανάτυπο από την «Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών», τ. ΛΑ΄ (1996-1997), σ. 13.

5 Από την Εισαγωγή Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, ένας Ρομαντικός,  επιμέλεια – ανθολόγηση Νάνος Βαλαωρίτης, εκδόσεις Ερμής, Αθήνα, 1998, σ. 17-18.

6 Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης, «Οι Λευκαδικές σπουδές 1970-2020. Γενική σκιαγραφία», Οι Λευκαδικε΄ς σπουδές 1970-2020 και τα 50 χρόνια της Εταιρείας Λευκαδικών Μελετών, Πρακτικά ΚΕ΄ Συμποσίου, Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών, Αθήνα 2021, σ. 32.

7  Η Κυρά Φροσύνη, ποίημα διηρημένον εις τέσσαρα άσματα ω και έτερον συνεκδίδεται ποιημάτιον το Σήμαντρον, τυπογραφείο Ερμής Αντωνίου Τερζάκη, εν Κερκύρα, 1859, 212σ. Επανεκδίδεται στην Αθήνα το 1868: Ποιήματα Αριστοτέλους Βαλαωρίτου, εκδιδομένα υπό Παύλου Λάμπρου. Τόμος Δεύτερος, Κυρά Φροσύνη και Το σήμαντρον, Τύποις Λ. Μηλιάδου και Σ. Οικονόμου, 1868, 231σ.

8 Αθανάσιος Διάκος, Αστραπόγιαννος υπό Αριστοτέλους Βαλαωρίτου, εκδ. Παύλου Λάμπρου, Εν Αθήναις, 1867, 282σ.

9 Μνημόσυνα. Άσματα Αριστοτέλους Βαλαωρί[τ]ου Λευκαδίου. Αθήνησι εν τω βιβλιοπωλείω Ο Κοραής, 1861, σ. ζ΄+ 8 – 125 + 1 α. α.

10 Ποιήματα Αριστοτέλους Βαλαωρίτου, εκδιδομένα υπό Παύλου Λάμπρου. Τόμος Πρώτος, Μνημόσυνα και έτερα ανέκδοτα, Αθήνησι, Τύποις Λ. Μηλιάδου και Σ. Οικονόμου, 1868, σ. 16 χ.α.+214+2λ.

11 Ο ασπασμός υπό Αριστοτέλους Βαλαωρίτου. Εις την μητέρα Ελλάδα, Μονόφυλλο [Αθήνα, 25.3.1864]^. «Προσφώνηση του Βαλαωρίτη προς τον νεκρό του Ιωάννη Μαρίνου, διαπρεπούς πολιτικού της Λευκάδας (1815-1866)», περ. Κλειώ, έτος Ε΄, αρ. 246, 4 / 16 Μαρτίου 1866, σ. 3^ε-4^α [ Το κείμενο είναι γραμμένο με έντονη λυρική διάθεση για τον συναγωνιστή του ποιητή στους εθνικούς αγώνες των Επτανησίων, στοιχείο που προσιδίαζε στην όλη προσωπικότητα του Βαλαωρίτη, και παρουσιάζει για μας ιδιαίτερο ενδιαφέρον χάρη στον εξομολογητικό τόνο του και την αναδρομή του ποιητή σε κοινές με τον Μαρίνο εμπειρίες^. Αριστοτέλης Βαλαωρίτης]^. «Τη αυτού μεγαλειότητι τω βασιλεί των Ελλήνων Γεωργίω Α΄», ποίημα, Χρυσαλλίς, 4 (1866) 608^.  Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, «Παράπονον (αρχ.)»,  Πόσες φορές τα κύματα 4 τετράστιχες στροφές [Ετονίσθη λίαν επιτυχώς υπό του μουσικοδιδασκάλου κυρίου Λαμπύρη], Εθνική Βιβλιοθήκη 3 (1867-68) 316^. Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, «Προς τον φίλον μου Αχιλλέα Παράσχον», περ. Αττικόν Ημερολόγιον, έτος Γ΄, 1868, σ. 334-335.

¹² Valaoriti e Regaldi Grecia e Italia [στη σ. 4]: L. Lace [στο τέλος]: Αristotile Valaoriti Santa Maura, 10 Luglio 1861 (Estratto dalla Gazzetta di Parma No 167. (Parma, Tip. Governativa). Στις σ. 5-6: Lettera del poeta Greco Aristotile Valaoriti a Giuseppe Regaldi^. Canti greci di Aristotele Valaoriti di Santa Maura, [μετάφρ.] Emilio de Tipaldo, εκδ. Antonelli, Venezia, 1863^. Ch. Schaub,  Poèmes grecs modernes traduits. Genève 1864. Cet ouvrage contient une traduction en français «Έυθύμιος Βλαχάβας».

13 Ο Ανδριάς του αοιδίμου Γρηγορίου του Ε΄, Πατριάρχου Κων/πόλεως, προσφώνησις Αριστοτέλους Βαλαωρίτου, Tυπογραφείο Εκατόγχειρος, 1872, 15σ.^. Per la Statua eretta in Atene sulla piazza dell’ Università ad onore di memorabile Gregorio V Patriarcha di Constantinopoli. Poesia di Aristotile Valaoriti, idioma Greco e declamata del medesimo al momento che fu scoperta. Traduzione di G.S.C. Cefaleno : [Cefalonia il dì 20/8 Aprile 1872]^. Das Stanbild Gregors V. Ein Zuruf von Aristoteles Valaoritis ins deutche übersetzt von Manaraki Antonio Athen Druck von Andreas Coromilas, 1874, 21 σ.^. Σταματέλος Ιωάννης Ν., Dithyrambus in simulacrum Patriarcha Gregorii V. A poeta gentico Arist. Valaorite. Latine interpretatus. «Quis alia accuratious voce Latina ardentem stilum poëtarum Graecorum eloqui posset;» Zacynthi Typis “Parnassi” S. C. Phaphtani MDCCCLXXII, 10 σ.

14 Θέατρον Απόλλων Σακίζ Αγάτς Ελληνική Παράστασις δοθησομένη υπό της Δραματικής Εταιρίας Αριστοφάνης δια την εσπέραν της Κυριακής 9 Αυγούστου 1881. Σκύλα η προδότις η καταστροφή των Μεγάρων υπό Κρητών. Τραγωδία εις πράξις 4 του αειμνήστου Π. Βασιλειάδου… Μέρος Β΄. Ο Αλλή Πασσάς. Διάλογος του ποιήματος του αειμνήστου Α. Βαλαωρίτου. Απαγγελθησόμενον υπό των Κυρίων ηθοποιών Εμμ. Λοράνδου και Κ. Βρόντα. [Πηγή: Σταματοπούλου σ.15 (αρ. 40)]^. Εαριν. Θέατρον Ορφεύς Ελληνοδραματικός Θίασος Αριστοφάνης—Διά—6 Μαΐου. Μέρος Α΄. Αλή Πασάς Διλογία Αριστοτέλους Βαλαωρίτου. Μέρος Β΄—Μέρος Γ΄—, Μονόφυλλο, [1882]^. Θέατρον «Δακία» Χειμερινή Περίοδος δεκαπέντε παραστάσεων Διδαχθησομένων υπό του Ελληνοδραματικού Θιάσου «Ο Σοφοκλής» διευθυνομένου υπό του ηθοποιού Α. Τασσόγλου. Παράστασις—31 Ιανουαρίου 1883 Μέρος Α΄. Η—τετράπρακτος Κωμωδία Οι ερωτευμένοι Μυλωνάδες—Μέρος Β΄Αλή Πασσάς των Ιωαννίνων Διλογία του εθνικού ποιητού Αρ. Βαλαωρίτου, Τυπ. «Σύλλογοι», οδός Σμάρδαν αριθμός 9, Μονόφυλλο^. Θέατρον Βέρδη Θεατρώνης Γ. Δάνδολος. Δια την εσπέραν του Σαββάτου 3 Μαρτίου 1884 εις τας ώρας[1] Ο ασπασμός υπό Αριστοτέλους Βαλαωρίτου. Εις την μητέρα Ελλάδα, Μονόφυλλο [Αθήνα, 25.3.1864]^. «Προσφώνηση του Βαλαωρίτη προς τον νεκρό του Ιωάννη Μαρίνου, διαπρεπούς πολιτικού της Λευκάδας (1815-1866)», περ. Κλειώ, έτος Ε΄, αρ. 246, 4 / 16 Μαρτίου 1866, σ. 3^ε-4^α [ Το κείμενο είναι γραμμένο με έντονη λυρική διάθεση για τον συναγωνιστή του ποιητή στους εθνικούς αγώνες των Επτανησίων, στοιχείο που προσιδίαζε στην όλη προσωπικότητα του Βαλαωρίτη, και παρουσιάζει για μας ιδιαίτερο ενδιαφέρον χάρη στον εξομολογητικό τόνο του και την αναδρομή του ποιητή σε κοινές με τον Μαρίνο εμπειρίες^. Αριστοτέλης Βαλαωρίτης]^. «Τη αυτού μεγαλειότητι τω βασιλεί των Ελλήνων Γεωργίω Α΄», ποίημα, Χρυσαλλίς, 4 (1866) 608^.  Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, «Παράπονον (αρχ.)»,  Πόσες φορές τα κύματα 4 τετράστιχες στροφές [Ετονίσθη λίαν επιτυχώς υπό του μουσικοδιδασκάλου κυρίου Λαμπύρη], Εθνική Βιβλιοθήκη 3 (1867-68) 316^. Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, «Προς τον φίλον μου Αχιλλέα Παράσχον», περ. Αττικόν Ημερολόγιον, έτος Γ΄, 1868, σ. 334-335.

15  Σπυρίδων Ξύντας, «[Παρτιτούρα –Νάνι-νάνι]», περ. Άστυ, τχ. 106 (1887) 8.[=παρτιτούρα χειρόγραφη από το μουσικό αρχείο Σπύρου Γ. Μοτσενίγου, χ.χ.]

16  Lambert Juilette (Madam Adam), Poètes grecs contemporains. Paris 1881. Dans cet ouvrage, déjà cité plus haut p. 610, figurent quelques traductions de passages tirés de Valaoritis, intitulées Vlachavas, Dimo, Phrosyne. [= Οι σύγχρονοι ποιηταί της Ελλάδος υπό της Κας Ιουλιέττης Λαμπέρ, Μετάφρασις εκ του Γαλλικού υπό Ευφρασίας Θ. Κετσέα, Εν Αθήναις εκ του Η΄ και Θ΄ τόμου του περιοδικού Παρνασσού, 1884, σ. 538-553 για τον Βαλαωρίτη και Juliette Lamber, Οι σύγχρονοι Έλληνες ποιηταί ήτοι μελέτη περί της Νεωτέρας Ελληνικής Ποιήσεως, μεταγλωττισθείσα εκ του γαλλικού υπό Φωτίου Δημητριάδου, Σχολάρχου, Εμπορικόν Τυπογραφείον Β. Ι. Σπαθαροπούλου, εν Φιλιππουπόλει 1887, σ. 187-198 για τον Βαλαωρίτη]^. Aristote Valaoritis, Poèmes patriotiques, traduits pour première fois en français par J. Blancard  professeur de grec modern à la Faculté de Marseille, chevalier de l’ ordre royal du Sauveur de Grèce, avec une notice sur la vie et les œvres d’ A. Valaoritis par le Mis Queux de Saint-Hilaire, Paris Ernest Leroux, éditeur, 28, rue Bonaparte, 1883, xci + 204 p.^. Méziéres A., Poesies de Valaoritis, Temps 1884^. Aristote Valaoritis, Athanase Diakos, poème en six chants; Dame Phrosyne, poème dramatique en quatre chants, traduits pour la première fois en français par J. Blancard, professeur de grec modern à la Faculté de Marseille, chevalier de l’ ordre royal du Sauveur de Grèce, officier d’ Académie, Paris, Ernest Leroux, éditeur, 28, rue Bonaparte, 1886, LXXI+398 p. http://digital.lib.auth.gr/record/138227

¹⁷ Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, Ποιήματα, επιμέλεια Ι. Α.  Βαλαωρίτης και Μ. Λάμπρος, τ. Α΄-Β΄, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα, 1891, 390+542 σ. [τ. Α΄: Στιχουργήματα, Μνημόσυνα, έτερα ποιήματα, τ. Β΄: Κυρά Φροσύνη, Αθανάσιος Διάκος, Φωτεινός, η πρώτη πλήρης έκδοση μετά το θάνατο του ποιητή].

¹⁸  Αριστοτέλους Βαλαωρίτου Βίος και Έργα [Επιμέλεια Ι. Α. Βαλαωρίτης– Γεώργιος Δροσίνης ], τ. Α΄-Γ΄, Βιβλιοθήκη Μαρασλή, Αθήνα 1907 [στο εξώφυλλο: 1908], ια΄+567, 368, 422. [Η εγκυρότερη και επικρατέστερη έκδοση με βιογραφικές σημειώσεις από τον επιμελητή υιό Ιωάννη Α. Βαλαωρίτη, επιστολές και κριτικές].

¹⁹ Αριστοτέλους Βαλαωρίτου Έργα, τ. Α΄, Στιχουργήματα – Μνημόσυνα και έτερα ποιήματα δημώδης περί βαλμά θρύλος – Απάντησις εις Δ. Βερναρδάκην, Πρόλογος Αρ. Καμπάνης., τ. Β΄, Η κυρά Φροσύνη – Αθανάσιος Διάκος – Φωτεινός, Ελευθερουδάκης, Αθήνα 1924, 1925, 417, 471.

20  Ποιήματα Αριστοτέλους Βαλαωρίου, εκδ. Γεωργίου Ι. Βασιλείου, Αθήναι, 1925, 256σ.

²¹ Πατριαρχέας Β. Δ., Αριστοτέλους Βαλαωρίτου Ποιήματα Ανέκδοτα, εκδ. Ιωάννου Δ. Κολλάρου, Αθήνα 1937, 167σ. και «Ανέκδοτα ποιήματα του Αριστοτέλους Βαλαωρίτου», Νέα Εστία 21 (1937) 900-906 [= Ανέκδοτα, Δημητράκος, Αθήνα, 1956 (επαέκδοσις της εκδόσεως του 1937 του Β. Δ. Πατριαρχέα)].

22 Αριστοτέλη Βαλαωρίτη Έργα,  πρόλογος και σημειώματα Κώστα Καιροφύλα, τ. 1-2, εκδ. Σύλλογος προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων, Αθήναι, [1938]. [Δημώδης περί Βαλμά θρύλλος Καποδίστριας και Αλή πασάς Υπόμνημα Ι. Καποδιστρίου περί Αρματωλών Επιστολαί Αλή πασά Κατάλογος Αρματωλών Αλής και Κ. Νάπιερ Εθνική εν Λευκάδι συνέλευσις Η επίκρισις του Δ. Βερναρδάκη Απάντησις εις Δ. Βερναρδάκην Γεώργιος Αʹ και Βαλαωρίτης Αλληλογραφία Βαλαωρίτη Αλληλογραφία με την σύζυγόν του Αλληλογραφία με τον υιόν του Αιμίλιον Επιστολαί προς φίλους Επιστολή προς Π. Χιώτην Ο Βαλαωρίτης εις Ζάκυνθον Αλληλογραφία Βαλαωρίτη-Ροίδη Αλληλογραφία Βαλαωρίτη-Λασκαράτου Αγορεύσεις εις την Ιόνιον Βουλήν Προκήρυξις προς τους Λευκαδίους Αγόρευσις προς τον λαόν Λευκάδος Αγόρευσις εις την Εθνοσυνέλευσιν Αθηνών Απόσπασμα αγορεύσεως προς τους Λευκαδίους Αγόρευσις κατά τα εγκαίνια Γυμνασίου Λευκάδος Πολύτιμοι πατρικαί συμβουλαί Ο σεισμός της Λευκάδος Σημειώσεις εις την «Κυρά Φροσύνην» Σημειώσεις εις τον «Αθανάσιον Διάκον» Γρατιανός Ζώρζης, αυθέντης Λευκάδος Σημειώσεις εις τον «Φωτεινόν» Επιστολαί προς τον Μαρκήσιον Saint-Hilaire /Τόμος πρώτος: Ποιήματα. Τόμος δεύτερος: Πεζά]

23 Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, [Επιλογή από το έργο του], εισαγωγή–σημείωση–επιμέλεια Κλ. Παράσχος, Αθήναι, [1954], ξ΄+306 σ. [Μνημόσυνα και έτερα ποιήματα {Θανάσης Βάγιας – Ο Δήμος και το καριοφύλι του – Ο Σαμουήλ – Η φυγή – Ο βράχος και το κύμα – Το ξεριζωμένο δένδρο – Αστραπόγιαννος – Απόσπασμα εκ του τυφλού Χορμοβίτου – Ο ανδριάς Γρηγορίου του Ε´ – Επί τω θανάτω της θυγατρός μου Ναταλίας – Η λίμνη (μετάφραση του ποιήματος του Λαμαρτίνου) – Εις το λεύκωμα της κυρίας** – Επί τω θανάτω Ιουλίας Ράλλη Βαλαωρίτου τη 10 Οκτωβρίου 1874 – Ο καλογιάννος – Η της την πατρίδα αγάπη μου – Η αγράμπελη – Παράπονο} / Η κυρά Φροσύνη / Αθανάσης Διάκος / Φωτεινός / Στιχουργήματα {Στιχούργημα Α´: Ο κλέφτης – Στιχούργημα Β´: Της νεότητός μου ρεύμα, θολωμένον απ’ τα πάθη – Στιχούργημα Γ´: Ο Λευκάτας – Στιχούργημα Δ´: Κατάδικος} / Από την αλληλογραφία του {Ένα γράμμα στη γυναίκα του – Γράμματα στο γιο του Αιμίλιο – Η αλληλογραφία του με το Ροΐδη – Γράμματα στο Λασκαράτο} / Αγορεύσεις {Αγόρευσις εν τη εν Αθήναις Β´ των Ελλήνων συνελεύσει, 22 Ιουλίου 1864 μετά την ορκοδοσία των εξ Επτανήσου πληρεξουσίων – Αγόρευσις κατά την συνεδρίασιν της 11.10.1865 της Ελλην. Βουλής – Αγόρευσις εις την Βουλή κατά την 18.1.1867}][Σειρά: Βασική Βιβλιοθήκη, αρ. 16].

24 Άπαντα Νεοελλήνων Κλασσικών, Α. Βαλαωρίτης, τ. 1, Ποιήματα, τ. 2, Ανέκδοτα Ποιήματα. Πεζογραφήματα, επιμέλεια Γιάννη Κουχτσόγλου, Εταιρεία Ελληνικών Εκδόσεων, Αθήνα, χ.χ. [=1966;], ιστ΄+398+8 χ.α.+424.

²⁵ Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, Φωτεινός, επιμ. Γ.Π. Σαββίδης, εκδ.  Ερμής, Αθήνα, 1970, ²1976,  ³1988 199σ. (H τελευταία εκδόθηκε από το Βιβλιοπωλείον της Εστίας με ευθύνη της σειράς του Άλκη Αγγέλου). [Η έκδοση βασίζεται στο χειρόγραφο με αποκατάσταση στίχων, ορθογραφική ενοποίηση, αλλαγές στη στίξη, προσθήκη ονομάτων στα διαλογικά μέρη].

26 Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, Α΄ Βίος, επιστολές και πολιτικά κείμενα, φιλολογική επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης – Νίκη Λυκούργου. Β΄ Ποιήματα και Πεζά, επιλογή και φιλολογική επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης – Ελένη Τσαντσάνογλου, Αθήνα, εκδ. Ίκαρος, 1981, 1982, ²2006.

27  Στο ίδιο, τ. Β΄, σ. 7-8.

28 Αριστοτέλης Βαλαωρίτης: Ένας ρομαντικός, επιμέλεια και ανθολόγηση Νάνος Βαλαωρίτης, εκδόσεις Ερμής, Αθήνα, 1998, 230 σ.

29 Δύο αιώνες ελληνικής ποίησης. Ιστορητής και βάρδος: ο ποιητής Αριστοτέλης Βαλαωρίτης (1824-1879), εισαγωγή-ανθολόγηση Κώστας Κουτσουρέλης, Ίδρυμα Τάκης Σινόπουλος, Σπουδαστήριο Νεοελληνικής Ποίησης, Αθήνα 2022, 208σ.

30 Στο ίδιο, σ. 62-63.

31 Ενδεικτικά για τα κριτικά κείμενα και σχόλια για την απαγγελία του ποίηματος: [Δ. Βερναρδάκη], «Επιφυλλίς. Τα Αποκαλυπτήρια» [Κριτική για τον διθύραμβο στον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄], εφ. Ημέρα Τεργέστης, φ. 870,  6/18 Μαΐου 1872 [Ακολουθεί η απάντηση του Βαλαωρίτη, φ. 20 Μαΐου/1 Ιουνίου 1872]^. Σταματέλος Ιωάννης Ν., Καλλιλογική ανάλυσις του διθυράμβου ον απήγγειλεν ο εθνικός ποιητής Αρ. Βαλαωρίτης εις τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντος του αοιδίμου Πατριάρχου Γρηγορίου Ε΄. Εν Λευκάδι Τυπογραφείον «Η Σαπφώ» Κωνσταντίνου Π. Χόρτη, 1872, 7 σ.^. Χιώτης Παναγιώτης,  «Εν βλέμμα εις τα κατακρινόμενα περί των αποκαλυπτηρίων του ανδριάντος του Πατριάρχου Γρηγορίου και του διθυράμβου του ποιητού Αριστ. Βαλαωρίτη» [Μελέτη], φ. 71, εφ. Η Δημοτική, τόμος Β΄(1871-1872) 2-3 [: Η τελετή των αποκαλυπτηρίων και η ποίησις του Αριστ. Βαλαωρίτου], φ. 73, εφ. Η Δημοτική, τόμος Β΄(1871-1872) 2-3 [: «Η ποίησις εν γένει του Αρ. Βαλαωρίτου], φ. 76, εφ. Η Δημοτική, τόμος Β΄(1871-1872) 3-4. Ενδεικτικά για τις νεκρολογίες: Λόγοι απαγγελθέντες εις το μνημόσυνον του εθνικού ποιητού Αριστοτέλους Βαλαωρίτου τελεσθέντος την 7 Αυγούστου 1879 εν των Ιερώ Ναώ του Παντοκράτορος, τύποις Γ. Χριστοδουλοπούλου, Λευκάδα 1879, 9 σ.

32 Κωστής Παλαμάς, Αριστοτέλης Βαλαωρίτης (1824-1924). Άρθρα, Γράμματα, Ομιλίες, εκδοτικός οίκος Ελευθερουδάκη, Αθήνα, 1924, 143 σ. . = Άπαντα, τ. Η ΄, εκδόσεις Γκοβόστη, Αθήνα, 1966, σ. 163-275^. Σικελιανός Άγγελος, [Σημειώσεις για τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη],  Ιστορικό Αρχείο Α.Π.Θ. – Αρχείο Νεοελληνικής Λογοτεχνίας., Αγορά από: Γ Π Σαββίδης [Χειρόγραφες σημειώσεις. Τα φύλλα είναι αριθμημένα από το 17 έως το 19. Σειρά : Αρχείο Αγγελου Σικελιανού, Φάκελος Εργογραφία (ποιήματα, τετράδια, σημειώσεις, επιστολές, υπομνήματα, ομιλίες)] http://digital.lib.auth.gr/record/59354 Παράσχος Κλέων, «Μελέται, Βαλαωρίτης», περ. Νέα Τέχνη, έτος Α΄, αρ. φύλλου 4, Αθήνα, Απρίλιος 1924,  σ. 53-54^.  «Αι εορταί της εκατονταετηρίδος του Βαλαωρίτου», Αφιέρωμα της εφημερίδος Η Βραδυνή, επιμέλεια Διονυσίου Δεβάρη, φ. 537, Κυριακή 7 Ιουνίου 1925 [Περιέχονται: Δηλώσεις του πρωθυπουργού Ανδρέα Μιχαλοκόπουλου και ανταποκρίσεις Δ. Δεβάρη. Ποίημα και άρθρο του Κωστή Παλαμά, άρθρο του Σπυρίδωνος Α. Βλαντή, Ωδή του Άγγελου Σικελιανού, αυτόγραφο το ποίημα Το δάκρυ του Βαλαωρίτη].

33 Αποστολάκης Γιάννης Μ., Αριστοτέλης Βαλαωρίτης. Αισθητική Μελέτη, Αθήνα 1936, 83 σ.

34 Μαρία Νιώτη, Γιάννης Μ. Αποστολάκης: Ποιητική θεωρία και κριτικός λόγος, Διδακτορική Διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης – Τμήμα Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής. Τομέας Φιλοσοφίας, Θεσσαλονίκη, 2021, σ. 201-205.

35 Π. Δ. Μαστροδημήτρης, ό. π., σ. 21.

³⁶ Institut Français d’ Athènes, Exposition Valaoritis, Αθήνα, 1956, [64] σ. [Κατάλογος έκθεσης στα γαλλικά και ελληνικά σε 28 panneaux / πίνακες. Η έκθεση μεταφέρθηκε και στη Λευκάδα, Γυμνάσιο, 26.9.-1.10.1956].

37 Merlier Octave, Exposition du centenaire de Solomos. Exposition Solomos, Έκθεση Σολωμού 1857-1957, 8^ο, Institute Francais d’ Athènes, 1957, 239σ. (κείμενο ελληνικά -γαλλικά).

38 Πρόκειται για 8 επιστολές στον Άγγελο Καμίλλο Μάρκου Σικελιανό (1796-1877) από Κέρκυρα, Πίζα, Βενετία, Φλωρεντία, Παρίσι (1846-1852). 1 στον Ιωάννη Οικονομίδη (1812-1884) από Πίζα το 1847. 1 στον Βασιλιά Γεώργιο το 1869(;). 1 στον Aubéron Herbert από Αγία Μαύρα το 1870. 1 στον Victor de Laprade από Αγία Μαύρα το 1871.  3 στον Queux de Saint-Hilaire από Αγία Μαύρα το 1878Merlier Octave, Quinze letters françaises de Valaoritis, Institut Français d’ Athènes. Exposition Valaoritis, Athènes 1956, 40 σ. Δες και Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης, Επιλογή Βιβλιογραφίας για τη Λευκάδα 1814-2020, Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών, 2021, λήμμα 1405.

39 Tarabout Ybon, La langue de Valaoritis, Collection de l’ Institut Français d’ Athènes, Athènes 1970, 644 σ.

40 Γρηγόρης Γεράσιμος (Σύνθεση – επιμέλεια), Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, ο αρματολός της λύρας, 1824-1879, Βίος, έργα, ανθολογία, κριτική, εικόνες, βιβλιογραφία, Αθήνα, Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών, 1975, Αθήνα ²2008, 8+160 σ.

⁴¹ Αφιέρωμα στον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, Νέα Εστία,  τ. 106, τχ. 1259, Χριστούγεννα 1979, 515 σ. και Κείμενα για τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη. Εκατό χρόνια από τον θάνατό του, Τετράδια «Ευθύνης», 10, [Αθήνα 1979], 201 σ.

42 Αστέριος Αργυρίου, Η Μεγάλη Ιδέα στο έργο του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, εκδόσεις Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών, Ιωάννινα 2008, 190 σ. και Γιάννης Παπαθεοδώρου, Ρομαντικά πεπρωμένα. Ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης ως «εθνικός ποιητής», Βιβλιόραμα, 2009, 439 σ.

⁴³ Οδηγός Πολιτισμικής Τεκμηρίωσης και Διαλειτουργικότητας, Κέντρο Πολιτισμικής Πληροφορικής ΙΤΕ, επιμέλεια Πάνος Κωνσταντόπουλος, Χρυσούλα Μπεκιάρη, Μάρτιν Ντερ, Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Κοινωνία της Πληροφορίας», Απρίλιος, 2005, 155σ. Microsoft Word – K3_cidoc_crm_gr.doc (cidoc-crm.org) και Home | CIDOC CRM (cidoc-crm.org)

~.~

*

*

*