*

του ΔΗΜΗΤΡΗ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ

Ο Φρανς ντε Βάαλ (Χερτόγκενμπος, Ολλανδία, 29. 10. 1948 – Στόουν Μάουνταιν, ΗΠΑ, 14. 3. 2024) ήταν πρωτευοντολόγος, καθηγητής του Emory University στην Ατλάντα, που έγινε γνωστός για την έρευνά του σχετικά με την ηθική συμπεριφορά και την κοινωνική νοημοσύνη των πρωτευόντων (μαϊμούδων, γορίλων, χιμπατζήδων, μπονόμπο), φέρνοντας ζώα και ανθρώπους «λίγο πιο κοντά». Το έργο του περιλαμβάνει δώδεκα βιβλία και έχει συμβάλει σημαντικά στην κατανόηση της ενσυναίσθησης, της συνεργασίας, της δικαιοσύνης και της επίλυσης συγκρούσεων στα πρωτεύοντα (κυρίως χιμπατζήδες και μπονόμπο), αμφισβητώντας ότι οι συμπεριφορές αυτές είναι αποκλειστικά ανθρώπινες.

Ενσυναίσθηση και συνεργασία: Ο De Waal υπήρξε πρωτοπόρος στη μελέτη της εξελικτικής βάσης της ενσυναίσθησης. Έδειξε ότι ζώα και ειδικά τα πρωτεύοντα δείχνουν σημάδια ενσυναίσθησης που μπορούν να παρατηρηθούν στον τρόπο με τον οποίο παρηγορούν τους στενοχωρημένους συνομηλίκους τους (π.χ. στο πώς παρηγορούν τους ηττημένους των συγκρούσεων), και συνεργατικής συμπεριφοράς για την επίτευξη κοινών στόχων. Κατέδειξε συμπεριφορές συμφιλίωσης στα πρωτεύοντα μετά από συγκρούσεις όπως η περιποίηση (grooming) ή η αγκαλιά, που αποκαθιστούν την αρμονία στην ομάδα.

Δικαιοσύνη: Ένα από τα αξιοσημείωτα πειράματα του Ντε Βάαλ περιελάμβανε μαϊμούδες (καπουτσίνους) που έδειχναν μια αίσθηση δικαιοσύνης. Όταν μια μαϊμού λάμβανε μικρότερη ανταμοιβή από τη διπλανή της μαϊμού για την ίδια εργασία, έδειχνε ορατή αναστάτωση, θυμό και εξέγερση και πέταγε την ανεπιθύμητη τροφή στα μούτρα της ερευνήτριας δείχνοντας ότι τα πρωτεύοντα έχουν μια βασική αίσθηση της δικαιοσύνης.

Πολιτική: Στο πρώτο του βιβλίο Chimpanzee Politics (1982), που τον έκανε διάσημο στην αμερικανική πολιτική, έδειξε ότι οι χιμπατζήδες έχουν εξελιγμένη κοινωνική γνώση, που τους επιτρέπει να διαχειρίζονται πολύπλοκες σχέσεις και κοινωνικές ιεραρχίες. Ήταν το βιβλίο που εισήγαγε τους όρους «άλφα αρσενικό» και «άλφα θηλυκό» στην αρχηγική και «πατριαρχική» ομάδα των χιμπατζήδων. Ό όρος έγινε viral αλλά με παραποιημένο περιεχόμενο. Ο Ντε Βααλ πολλές φορές διευκρίνισε ότι στους χιμπατζήδες το ηγεμονικό αρσενικό, ακόμα και όταν είναι το πιο δυνατό (όχι πάντοτε όμως), δεν μπορεί να σταθεί χωρίς συμμαχίες ιδιαιτερα από τα γεροντότερα πρώην άλφα αρσενικά, αλλά και χωρίς τη συναίνεση των θηλυκών ιδιαίτερα των «άλφα θηλυκών». Επίσης σε περιόδους που το αρσενικό διεκδικεί την εξουσία, είναι ιδιαίτερα φιλικό με τα θηλυκά και δείχνει ξαφνικό ενδιαφέρον για τα μικρά τους, τα οποία τα γαργαλάει για να κερδίσει τη συμπάθεια των μαμάδων. Με λίγα λόγια «άλφα αρσενικό» στους χιμπατζήδες δεν σημαίνει ότι είναι ένας bully που επιδεικνύει συνεχώς τη δύναμη του, αλλά ένας έξυπνος «πολιτικός» που στηρίζεται σε ένα σύστημα συμμαχιών και ανοχής από την υπόλοιπη ομάδα.

Ο Ντε Βααλ έδειξε επίσης ότι στη μητριαρχική ομάδα των μπονόμπο, τον πλησιέστερο εξελικτικά συγγενή του ανθρώπου, οι σχέσεις στην ομάδα είναι πολύ πιο ισότιμες με κυριαρχία των θηλυκών στις αποφάσεις, ενώ οι συγκρούσεις είναι λιγότερο συχνές και μικρότερης διάρκειας και επιλύονται συνήθως με το σεξ, συχνά και μεταξύ των θηλυκών. Ο Ντε Βάαλ έκανε δημοφιλείς τους μπονόμπο και τους χάρισε τη φήμη του είδους «make love – not war».

Ο Ντε Βάαλ υποστήριξε ότι οι ρίζες της ανθρώπινης ηθικής μπορούν να εντοπιστούν σε άλλα είδη, ιδιαίτερα σε πρωτεύοντα θηλαστικά. Εδώ θα μπορούσε να του γίνει μια κριτική, αν και ήταν ιδιαίτερα προσεκτικός ώστε να μην γλιστρήσει προς την κοινωνιοβιολογία. Η έρευνα του πάντως υπέδειξε ότι πολλά χαρακτηριστικά που θεωρούνται αποκλειστικά ανθρώπινα είναι κοινά με άλλα είδη. Το έργο του μας προκαλεί να ξανασκεφτούμε τη σχέση μας με άλλα είδη, ιδιαίτερα τα πρωτεύοντα.

Παραθέτω ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το βιβλίο του Our Inner Ape (2005):

Όντας ταυτόχρονα πιο συστηματικά βάναυσοι από τους χιμπατζήδες αλλά και με μεγαλύτερη ενσυναίσθηση από τους μπονόμπο, είμαστε μακράν ο πιο διπολικός πίθηκος. Οι κοινωνίες δεν είναι ποτέ εντελώς ειρηνικές, ποτέ εντελώς ανταγωνιστικές, ποτέ δεν κυριαρχούνται από καθαρό εγωισμό και ποτέ τέλεια ηθικές. Οι καθαρές καταστάσεις δεν είναι ο τρόπος της φύσης. Ό,τι ισχύει για την ανθρώπινη κοινωνία ισχύει και για την ανθρώπινη φύση. Μπορεί κανείς να βρει και στις δύο καλοσύνη και σκληρότητα, ευγένεια και χυδαιότητα — μερικές φορές όλα μαζί στο ίδιο πρόσωπο. Είμαστε γεμάτοι αντιφάσεις που είναι ελέγχομενες (εξημερωμένες). Η κουβέντα για τις «εξημερωμένες αντιφάσεις» μπορεί να ακούγεται σκοτεινή, ακόμη και μυστικιστική, αλλά αυτές είναι παντού γύρω μας.

~.~

*

*

*