*

ΠΕΡΑΣΤΙΚΑ & ΠΑΡΑΜΟΝΙΜΑ | 02:24
Καιρικά σχόλια από τον ΚΩΣΤΑ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗ

Γεώργιος Σεφεριάδης και Μαρία Καλογεροπούλου, θρύλοι μιας άλλοτε ζωής. Λονδίνο, Royal Albert Hall, 27 Φεβρουαρίου 1962.* Ο πρώτος υπηρετούσε τους τελευταίους μήνες της πρεσβευτικής θητείας του στην αγγλική πρωτεύουσα, η δεύτερη έχει έρθει για μια εμφάνιση στο φημισμένο συναυλιακό θέατρο. Τη συνάντησή τους μετά την παράσταση, ο ποιητής δεν τη μνημονεύει στις Μέρες, ίσως δεν ειπώθηκε και τίποτε αξιομνημόνευτο αναμεταξύ τους. «Τραγούδησε, μικρή Αφροδίτη, τραγούδησε…»

(Σημειώσεις, ίσως, για ένα ποίημα.)

*Για την ακριβή χρονολόγηση της φωτογραφίας, ευχαριστώ τον Αλέξανδρο Δαμίγο.

~.~

Η αδιάλειπτη ακτινοβολία του Κωστή Παλαμά (σαν σήμερα πέθανε, στις 27.2.1943) για κάποιο δυσπροσδιόριστο λόγο φαίνεται να ενοχλεί κάμποσους στο ποιητικό μας σινάφι.
«Ποιοι διαβάζουν σήμερα Παλαμά;» ρωτούν και ξαναρωτούν. Στο ερώτημα αυτό προσωπικά έχω επανειλημμένα απαντήσει, αλλά δεν πειράζει, επανάληψις μήτηρ μαθήσεως. Ας (ξανα)δούμε λίγο τα νούμερα.

Η ανθολογία Κασίνη βγήκε τον Δεκέμβρη του 2004. Ώς το 2011 είχαν κυκλοφορήσει άλλες έξι ανατυπώσεις της (έχω την 7η εκτύπωση) και ακολούθησαν κι άλλες (ώς το 2017 τουλάχιστον, κατά τα αναγραφόμενα στην ιστοσελίδα του Πατάκη). Η κλασσική ανθολογία Κατσίμπαλη-Καραντώνη (πρώτη έκδοση 1973), μόνο από το 1994 και εντεύθεν έχει ανατυπωθεί τουλάχιστον 10 φορές από την Εστία. Η ίδια ανθολογία (σε επιτομή) κυκλοφόρησε το 2014 από την Καθημερινή – οι προσφορές της εφημερίδας συνήθως τυπώνονται σε δεκάδες χιλιάδες αντίτυπα.

Σε αυτές πρέπει να προστεθούν: η Ανθολογία Λάγιου (Ερμής, 2001), η Ανθολογία του Κ. Χατζηαντωνίου (Κέδρος, 2018), οι έντεκα τόμοι των παλαμικών ποιημάτων στη σειρά των νέων Απάντων (Ίδρυμα Παλαμά, 2018-2021), η ερωτική ανθολογία Βουτουρή (Μελάνι, 2018), τουλάχιστον άλλες δύο ανθολογίες (ΑΛΔΕ 2017, Ενάλιος 2013) και καμιά 15αριά νέες εκδόσεις μεμονωμένων συλλογών του ποιητή.

Τα Σατιρικά γυμνάσματα και μόνον κυκλοφόρησαν σε 2 (εξαντλητικά σχολιασμένες!) εκδόσεις την τελευταία δεκαετία (Μερακλή και Κοκόλη), ο Δωδεκάλογος κυκλοφόρησε σε 5 διαφορετικές αυτοτελείς νέες εκδόσεις μετά το 2014, κ.ο.κ., κ.ο.κ. Ιδίως μετά την απελευθέρωση των δικαιωμάτων του έργου του το 2013, ο Παλαμάς ζει κανονική εκδοτική αναγέννηση: κοντά 50 διαφορετικές εκδόσεις μετράει η Βιβλιονέτ, σχεδόν 5 νέες τον χρόνο, χώρια οι ανατυπώσεις! Για πόσους άλλους Έλληνες συγγραφείς μπορούμε να πούμε κάτι παρόμοιο;

Ώστε ότι διαβάζουν σήμερα κάποιοι (πολλοί!) τον Παλαμά είναι εντελώς αδιαμφισβήτητο. Το μεγάλο ενδιαφέρον για το έργο του το δείχνουν άλλωστε και οι νέες μελοποιήσεις, οι κριτικές μελέτες, οι σκηνικές παραστάσεις, τα επιστημονικά συνέδρια, οι νέες μεταφράσεις.

Εξίσου αδιαμφισβήτητο είναι όμως και το γεγονός ότι η πλειονότητα των σημερινών ποιητών τον Παλαμά ΔΕΝ τον διαβάζει. (Τονίζω το «πλειονότητα», αρκετοί και διαρκώς αυξανόμενοι είναι τα τελευταία χρόνια οι ποιητές μας, ιδίως οι νεώτεροι, που εμπράκτως έχουν δείξει το ενδιαφέρον τους γι’ αυτόν). Στην ουσία έχουμε να κάνουμε με δύο διακριτούς κόσμους.

Μήπως να αναδιατυπώναμε τότε το ερώτημα; Αυτούς τους πρώτους, τους ποιητές που ΔΕΝ διαβάζουν Παλαμά, ποιοί τους διαβάζουν σήμερα; Τι σημασία έχει τέλος πάντων, ποιον μπορεί να αφορά η όποια γνώμη τους;

~.~

Όταν η ιστορία επείγεται. Στη Γερμανία από την αποποινικοποίηση της ομοφυλοφιλίας, το 1994, ώς την θεσμοθέτηση του πολιτικού γάμου για τα ομόφυλα ζευγάρια, το 2017, μεσολάβησαν μόλις 23 χρόνια! (Ενδιαφέρον: στην «καθυστερημένη» Ελλάδα η ομοφυλοφιλία αποποινικοποιήθηκε το 1951, στην καθολική Ιταλία μάλιστα ήδη από το 1889).

Από την άλλη, σκέφτεται κανείς ανάλογες ραγδαίες θεσμικές μεταπολιτεύσεις του παρελθόντος. Από το 363, χρονιά του θανάτου του «Αποστάτη» Ιουλιανού ώς το 392 όταν ο Θεοδόσιος απαγορεύει οριστικά την εθνική θρησκεία δεν πέρασαν ούτε 30 χρόνια…

Με μία έννοια, αυτή η πρόσφατη ανατροπή έρχεται να ακυρώσει την παλιότερη. Η ήττα της μονόφθαλμης σεξουαλικής ηθικής των Χριστιανών επαναφέρει στο προσκήνιο τον ανεκτικό πολυερωτισμό των Αρχαίων. Αυτά στα χαρτιά βεβαίως. Στο βαθύτερο επίπεδο των συλλογικών στάσεων και νοοτροπιών, που καθότι απαγορευμένες παραμένουν συνήθως ανεκδήλωτες, τα πράγματα έχουν αλλιώς. Ούτε οι χριστιανικοί διωγμοί εξαφάνισαν ποτέ τις σεξουαλικές μειονότητες (κάθε άλλο, πολλά μαρτυρούν ότι τις αναζωογόνησαν…), ούτε η σεξουαλική ανοχή των Αρχαίων ήρε ποτέ τις κοινωνικές επιφυλάξεις κατά των μεταξύ ομοφύλων ερώτων ή και την ανοιχτή περιφρόνηση που ένιωθαν πολλοί γι’ αυτούς. Κάτι τέτοιο θα γίνει και τώρα, όσα κηρύγματα κι αν επιχειρηθούν, όσα φίμωτρα και αν πέσουν.

Και στη μία και στην άλλη περίπτωση πάντως, το νέο καθεστώς επιβλήθηκε εκ των άνω, από τους κρατικούς θεσμούς, όχι από τα κάτω. It’s the state, stupid! Από τον Κωνσταντίνο ώς τον Λούθηρο, και από τους Μπολσεβίκους ώς τους Δικαιωματιστές, το μυστικό της επικράτησης μιας καταπιεσμένης μειονότητας είναι πάντοτε το ίδιο: η κατάληψη του κράτους.

Στοιχειώδης αλήθεια που πάει να ξεχαστεί: Τα δικαιώματα είναι εξουσία, δικαιώματα άνευ εξουσίας δεν νοούνται. Η ιστορία δεν αφήνει πολλά περιθώρια αισιοδοξίας, μακάρι όμως οι τωρινοί σκηπτούχοι να μη μιμηθούν τους προκατόχους τους και να κάνουν συνετή χρήση του νέου τους σκήπτρου.

~.~

Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, όλοι οι μεγάλοι πολιτισμοί τίμησαν τον έρωτα – οι προαβρααμικοί τουλάχιστον. Η εγγραφή στο μεταμοντέρνο εορτολόγιό μας του Αγίου Βαλεντίνου ως προστάτη των ερωτευμένων, είναι ώς έναν βαθμό θεραπεία αυτής της τεράστιας απουσίας που άνοιξε η επιβολή του χριστιανισμού και του ζηλωτικού του αντιερωτισμού.

Ωστόσο, ποιον έρωτα εορτάζουμε αλήθεια την ημέρα εκείνη; Σίγουρα όχι τον αφροδίσιο έρωτα, τον έρωτα της λιβιδούς και της γονιμότητας, τον οργιάζοντα φαλλοφόρο ίμερο της Μεγάλης Παφίας. Ο έρωτας που γιορτάζουμε σήμερα είναι και πάλι ένας έρωτας ιδανιστικός, πλατωνικός ή μεταχριστιανίζων: ο ιδεόπλαστος, ακόμη και άσαρκος έρωτας των αδελφών-ψυχών, των δύο ημίσεων του σπαραγμένου Ανδρόγυνου που ξαναντάμωσαν επιτέλους μέσα στη δίνη του αιώνιου κοσμικού ρομάντσου. Ο έρωτας που γιορτάζουμε είναι, ακόμα, εκείνος του οιονεί γαμήλιου μυστηρίου, της θείας Ενώσεως, του προπατορικού «ους ο θεός συνέζευξεν»…

Με τον έρωτα τον άλλο, τον χοϊκό, πολύ πιο μεγάλη σχέση έχει η φρέσκια Pride Parade ή τα κατά παράδοση οργιαστικά καρναβάλια ή οι τακτές τελετές της σαββατοκύριακης οινοπνευματοποσίας και του αυτοσχέδιου φλερτ στα νυχτερινά ανώγια ή κατώγια.

Παράδοξο δεν είναι ωστόσο; Ότι αυτή η εποχή, η σε πολλά πορνική και έκλυτη στον καταναλωτικό ηδονισμό της, η όλως διόλου ανεπικούρεια, λατρεύει ως θεότητά της ερωτική όχι μια γυμνόστηθη Αναδυομένη αλλά το ίνδαλμα της Εστίας; Ότι αυτή η εποχή, που όλα διαρκώς τα ανατρέπει και τα αθετεί και τα διαλύει σε μονάδες ασύμβατες, και που υπονομεύει εμπράκτως κάθε έννοια γάμου, τουτέστιν ενώσεως, συνεχίζει να ορκίζεται ακούραστα στο ακατάλυτο Ζεύγος;

~.~

Πόσους φίλους έχω, ρωτάς; Το νερό και τον βράχο.
Το πεύκο και την καλαμιά. Το φεγγάρι που παίζει στο λόφο.
Μ’ αυτούς συντρόφους πλάι μου, τι άλλο να ζητήσω;

ΓΙΟΥΝ ΣΕΟΝ-ΝΤΟ
Κορέα, 1587-1671

~.~

Μόλις το 7% των Αμερικανών, σύμφωνα με έρευνα της δημοσκοπικής εταιρείας Ράσμουσσεν, θα αποτολμούσε ή θα ανεχόταν εκλογική νοθεία αν αυτή απέβαινε υπέρ του κόμματός του. Το εντυπωσιακό όμως είναι όταν πρόκειται για το εισοδηματικά ισχυρότερο 1% του δείγματος, εκείνους που κερδίζουν πάνω από 150.000 δολλάρια ετησίως, το ποσοστό εκτοξεύεται στο 69%!!

Ποιο είναι το κοινωνικό και ιδεολογικό προφίλ αυτού του 1%; Έχουν υψηλό μορφωτικό επίπεδο (πολλαπλά πτυχία από διάσημα πανεπιστήμια), κατοικούν σε μεγάλες πόλεις, εμπιστεύονται την κυβέρνηση (κατά 70%, τη στιγμή που το 80% των λοιπών Αμερικανών δεν την εμπιστεύεται), θεωρούν ότι ο βαθμός ελευθερίας που απολαμβάνει ο μέσος πολίτης είναι υπερβολικός, τάσσονται υπέρ των υγειονομικών και οικολογικών απαγορεύσεων του κράτους, εμπιστεύονται τους πολιτικούς θεσμούς, τα ΜΜΕ και την επιστήμη (η πλειοψηφία δεν τους εμπιστεύεται), είναι κατά 86% λευκοί, ανήκουν στις δυναμικές ηλικίες 35-54, και ψηφίζουν… Δημοκρατικούς (το 84% ψήφισε Μπάιντεν).

Στην ουσία, έχουμε εδώ να κάνουμε με μια ακτινογραφία του στρώματος που παλιά αποκαλούσαμε ιθύνουσα ή άρχουσα τάξη, και σήμερα, ευφημιστικά, αποκαλούμε ελίτ. Και η ακρίβειά της επιβεβαιώνεται από άλλες έρευνες, όπως λ.χ. του Γερμανού κοινωνιολόγου Αντρέας Ρέκβιτς.

~.~

Κοινότητα ευθύνης, Verantwortungsgemeinschaft, είναι ο νέος θεσμός με τον οποίο η γερμανική κυβέρνηση επιχειρεί να πλαισιώσει/συμπληρώσει/υποκαταστήσει τον γάμο. (Καθένας ας προσθέσει το ρήμα της αρεσκείας του).

Πλεονέκτημά του: οι μετέχοντες δεν χρειάζεται να έχουν σχέση σεξουαλική μεταξύ τους, ούτε να είναι μόνο δύο – τέτοιες κοινότητες θα μπορούν να έχουν έως έξι «μέλη». (Όμως γιατί μόνο έξι;) Ως τέτοιος ο θεσμός μπορεί να καλύψει διάφορες ανάγκες: από την μεταμοντέρνα πολυσυντροφικότητα και τη μουσουλμανική πολυγαμία ώς ποικίλους αναβαθμούς φιλικών / ερωτικών / υβριδικών / περιουσιακών δεσμών.

Η ειρωνεία φυσικά είναι αλλού. Το ζευγάρι στην γερμανική κοινωνία, όποιου είδους και έμφυλης σύνθεσης, πνέει τα λοίσθια. Περίπου 25 εκατομμύρια ενήλικες Γερμανοί ζουν μόνοι και το ποσοστό τους αυξάνει ραγδαία ιδίως μεταξύ των νέων. Το χρονικό σημείο όπου μόνο μια μειοψηφία του πληθυσμού θα διαβιοί σε όποιου είδους σχέση πλησιάζει ταχύτατα. Τι μπορεί να αντιτάξει μια ακόμη νομική κατασκευή σε αυτή την πραγματικότητα: οι άνθρωποι έχουν ξεμάθει πλέον να ζουν μαζί.

Το βέβαιο είναι ότι όσο η κατάσταση θα επιδεινώνεται, τόσο οι θεσμικοί εγκέφαλοι θα παίρνουν στροφές. Γιατί λόγου χάρη να μην μπορεί να «παντρεύεται» κανείς τον υπηρέτη ή τη νοσοκόμα του; Κι αυτή κοινότητα ευθύνης δεν είναι, αναγκαίο να ρυθμιστεί με ένα «προγαμιαίο» συμβόλαιο; Γιατί οι τρόφιμοι ενός γηροκομείου και οι φροντιστές τους να μην συνιστούν κοινότητα οιονεί γαμήλια;

Γερμανοί πολιτικοί, θυμίζω, είχαν προτείνει παλιότερα όλοι οι γάμοι να είναι περιορισμένης διάρκειας και εφόσον δεν ανανεώνονται από τους συζύγους να διαλύονται αυτοδικαίως στην επταετία. Τι ζητούσαν με αυτό να γλιτώσουν: το κόστος του διαζυγίου!

~.~

Ώς τώρα είχαμε το χάσμα των ηλικιών, τώρα έχουμε το χάσμα των φύλων. Στην πραγματικότητα, κάτω από τα ιδεολογικά ψιμύθια («συντηρητικοί νέοι», «προοδευτικές νέες») κρύβονται σκληροί αγώνες για την ανακατανομή της εξουσίας. Τόσο σκληροί ώστε να απειλούν την ίδια την βιολογική διαιώνιση των κοινωνιών. Η εκατέρωθεν μισανδρία/μισογυνία στη Νότιο Κορέα λ.χ. είναι τόσο προχωρημένη ώστε γάμοι και τεκνοποιία υποχωρούν σε βαθμό πρωτοφανή. Το απόσπασμα από τους FT συνοψίζει πρόσφατα ευρήματα πανεπιστημιακών και δημοσκοπικών ερευνών.

«Σε χώρες κάθε ηπείρου, έχει ανοίξει ένα ιδεολογικό χάσμα μεταξύ των νέων ανδρών και των γυναικών. Δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι που κατοικούν στις ίδιες πόλεις, στους ίδιους χώρους εργασίας, στις ίδιες αίθουσες διδασκαλίας, ακόμη και στα ίδια σπίτια, δεν βλέπουν πλέον με τον ίδιο τρόπο την πραγματικότητα.

Στις ΗΠΑ, τα στοιχεία του Gallup δείχνουν ότι μετά από πολλές δεκαετίες όπου τα δύο φύλα ήταν το καθένα περίπου ισομερώς κατανεμημένο ανάμεσα σε φιλελεύθερες και συντηρητικές κοσμοθεωρίες, οι γυναίκες ηλικίας 18 έως 30 ετών είναι τώρα 30 ποσοστιαίες μονάδες πιο φιλελεύθερες από τους άνδρες συνομηλίκους τους. Αυτό το χάσμα χρειάστηκε μόλις έξι χρόνια για να ανοίξει.

Η Γερμανία παρουσιάζει επίσης τώρα ένα χάσμα 30 ποσοστιαίων μονάδων μεταξύ των όλο και πιο συντηρητικών νέων ανδρών και των όλο και πιο προοδευτικών σύγχρονων γυναικών, ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο το χάσμα είναι 25 μονάδες. Στην Πολωνία πέρυσι, σχεδόν οι μισοί άνδρες ηλικίας 18-21 ετών υποστήριξαν το σκληροπυρηνικό δεξιό κόμμα Συνομοσπονδία, σε σύγκριση με μόλις το ένα έκτο των νεαρών γυναικών της ίδιας ηλικίας.

Έξω από τη Δύση, υπάρχουν ακόμη πιο έντονες διαιρέσεις. Στη Νότια Κορέα υπάρχει πλέον ένα χάσμα που γιγαντώνεται μεταξύ των νέων ανδρών και γυναικών, ενώ παρόμοια είναι η κατάσταση και στην Κίνα. Στην Αφρική, η Τυνησία παρουσιάζει το ίδιο μοτίβο. Αξίζει να σημειωθεί ότι σε κάθε χώρα αυτός ο δραματικός διχασμός είτε αφορά αποκλειστικά τη νέα γενιά είτε είναι πολύ πιο έντονος σε αυτήν απ’ ό,τι στους άνδρες και τις γυναίκες από τα τριάντα και πάνω.»

~.~

Άι Ουέι Ουέι, Γκρέτα Τούνμπεργκ. Όσο υπηρετούσαν τον κυρίαρχο λόγο, δοξάζονταν. Τώρα τόλμησαν να επικρίνουν το Ισραήλ και τα εγκλήματά του στη Γάζα οπότε οι ίδιοι οι παλιοί δοξολογητές τους προσπαθούν να τους μεταβάλλουν σε παρίες. Η λογοκρισία στη Δύση είναι σήμερα εφάμιλλη εκείνης του Μάο στην Κίνα της Πολιτιστικής Επανάστασης, δήλωσε πρόσφατα ο πρώτος.

~.~

Αναρωτιούνται λοιπόν κι εκεί πέρα, στη σωστή πλευρά της ιστορίας;

*

*

*

*