Στὸ Φυλὶ λέγομεν ἡμεῖς

To φρούριο της Φυλής την εποχή που το επισκέφθηκε ο Γουίλλιαμ Ληκ, σε απεικόνιση από το έργο του Έντουαρντ Ντόντγουελλ «Views and Descriptions of Cyclopian, or, Pelasgic Remains, in Greece and Italy» (Πηγή: Ίδρυμα Λασκαρίδη – Travelogues).

του ΓΙΩΡΓΟΥ ΠΑΛΛΗ

~.~

Στις 10 Ιανουαρίου του 1806, ανεβαίνοντας στην Πάρνηθα, ο Άγγλος περιηγητής Γουίλλιαμ Μάρτιν Ληκ συνάντησε μετά το μετόχι του Αγίου Νικολάου τα κατάλοιπα ενός στιβαρού αρχαίου τείχους. Στο ίδιο σημείο συνέπεσε να βρίσκεται ένας χωρικός από το Μενίδι και ο Ληκ τον ρώτησε αν είχε δει άλλα τείχη αυτού του είδους στην περιοχή. Τότε ο χωρικός άρχισε να του περιγράφει το αρχαίο φρούριο της Φυλής, που βρίσκεται ψηλότερα στο βουνό, και όταν ο περιηγητής ζήτησε να μάθει ποιό ήταν το όνομα αυτού του κάστρου, ο πρώτος του απάντησε με την εξής φράση: «Στὸ Φυλὶ λέγομεν ἡμεῖς» (έτσι ακριβώς την κατέγραψε ο Ληκ, στα ελληνικά, στο οδοιπορικό του Travels in Northern Greece).

Ο Ληκ ενθουσιάστηκε με την απάντηση. Το «λέγομεν ἡμεῖς» του φάνηκε ελαφρά ειρωνικό — «not without attic salt», σημειώνει. Ο χωρικός από το Μενίδι, ο οποίος γνώριζε ότι το φρούριο ήταν των αρχαίων Ελλήνων, τον ρώτησε με τη σειρά του εάν ήξερε πώς το ονόμαζαν εκείνοι. Όταν άκουσε ότι το όνομα ήταν το ίδιο, Φυλή, έδειξε να χαίρεται· αυτό το μάθημα αρχαιολογίας σε έναν χωρικό της Αττικής, δεν είναι εύκολο να ξεχαστεί, έγραψε ο Ληκ κλείνοντας την περιγραφή της στιχομυθίας.

Στους Αθηναίους της δικής μας εποχής, η Φυλή είναι πιο γνωστή ως όνομα ενός κακόφημου δρόμου και του τερατώδους χώρου ταφής των σκουπιδιών της πρωτεύουσας. Αποτελεί δε την επίσημη ονομασία του Δήμου της Χασιάς, την οποία όμως οι περισσότεροι εξακολουθούν να αποκαλούν με το μεσαιωνικό της τοπωνύμιο. Για τους αρχαίους Αθηναίους, η Φυλή ήταν συνώνυμη της αποκατάστασης της δημοκρατίας τo 403 π.X., μετά την ήττα τους στον Πελοποννησιακό πόλεμο και την κατάλυση του πολιτεύματος από τους Τριάκοντα Τυράννους. Από το οχυρό ύψωμα δίπλα στον ομώνυμο αρχαίο δήμο, εκκίνησαν ο Θρασύβουλος και οι εξόριστοι δημοκρατικοί για να καταλάβουν τον Πειραιά και να επιτύχουν την πτώση των Τυράννων. Τον 4ο αιώνα οι Αθηναίοι έκτισαν στο ύψωμα νέα, ισχυρότερα τείχη — αυτά που σώζονται σε μεγάλη έκταση μέχρι σήμερα.

Η τοποθεσία του φρουρίου της Φυλής ήταν πάντοτε κρίσιμη, στη μεν αρχαιότητα για την επιτήρηση των συνόρων με τη Θήβα, στον δε μεσαίωνα για τον έλεγχο της πρόσβασης από την Αθήνα προς την ίδια πόλη. Φαίνεται ότι στο αρχαίο φρούριο υπήρχε επί μακρόν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, ανθρώπινη παρουσία, και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο διατήρησε το αρχαίο του όνομα, τουλάχιστον μέχρι τον μεσαίωνα. Το 1209 το βρίσκουμε ως Phelin στη βούλλα του πάπα Ιννοκεντίου του Γ΄ που ρύθμισε τα ζητήματα της περιουσίας της καθολικής εκκλησίας των Αθηνών. Αργότερα, από τον 17ο αιώνα, καταγράφεται σε περιηγητικά κείμενα ως Φιλιόκαστρον και —συχνότερα— ως Βίγλα κάστρο· ωστόσο, ο Έντουαρντ Ντόντγουελλ γράφει το 1805 ότι στις μέρες του δεν άκουσε ποτέ αυτά τα δύο ονόματα και σημειώνει ότι το φρούριο αποκαλείται Αργυρόκαστρο.

Ο μενιδιάτης χωρικός που μίλησε με τον Ληκ για το Φυλί, θα γνώριζε από πρώτο χέρι τα τοπωνύμια που χρησιμοποιούσαν οι ντόπιοι κάτοικοι των οικισμών της Πάρνηθας, οι οποίοι κινούνταν στο βουνό και τρέφονταν από αυτό — τούτο υπονοεί εξάλλου το «λέγομεν ἡμεῖς» της φράσης του. Στην Αττική, δίπλα σε μεταγενέστερα βυζαντινά, αρβανίτικα και τουρκικά τοπωνύμια, είχε επιβιώσει μεγάλος αριθμός αρχαίων ονομασιών, ελαφρά παρεφθαρμένων, οπως τα Ακαθήμια (Ακαδήμεια), το Παγκράτι (Παγκράτειον), το Αράκλι (Ηράκλειον), το Μαρούσι (Αμαρύσιον), η Κηφισά (Κηφισιά), η Μεντέλη (Πεντέλη), η Λεψίνα (Ελευσίνα) κ.ά. Το Φυλί ήταν μια τέτοια περίπτωση· η ορθογραφία του ωστόσο, οφείλεται μάλλον στον Ληκ, που θα το κατέγραψε με ύψιλον έχοντας στον νου του τις αρχαίες πηγές για τη Φυλή.

Το ερειπωμένο φρούριο ατενίζει πάντα την Αθήνα και την πεδιάδα της, παρά τις μεγάλες ζημιές που προκάλεσε στα τείχη του ο σεισμός της Πάρνηθας το 1999. Το πυκνό πευκοδάσος που το περιέβαλε μέχρι πρότινος, κάηκε τον Αύγουστο του 2023· θα χρειαστούν πολλά χρόνια για να αναγεννηθεί, αν ποτέ συμβεί αυτό, υπό τις νέες κλιματικές συνθήκες. Άγνωστο είναι αν εξακολουθεί να κατοικεί το φρούριο ο Δράκος, το ένα από τα δυο στοιχειά του βουνού της Πάρνηθας — το άλλο είναι ο Πάνος, που έμενε πιο ψηλά, στη Λυχνοσπηλιά. Τον θρύλο αυτών των δύο γερόντων έχει περιγράψει ο Δημήτριος Καμπούρογλου στον περίφημο Αναδρομάρη του, ένα από τα ωραιότερα αναγνώσματα που υπάρχουν για τον κόσμο της παλαιάς Αττικής.