Το μυστικό της θαλάσσιας ανεμώνης

του ΓΙΩΡΓΟΥ ΤΑΡΑΣΛΙΑ

~.~

Παλιό όσο και ο άνθρωπος, το όνειρο της αθανασίας δεν έπαψε ποτέ να θρέφει την ψυχή του ανθρώπου και να δίνει ελπίδα και νόημα στη ζωή του. Ανήμπορο να εξηγήσει το υπαρξιακό του μυστήριο και να διαχειριστεί τον φόβο του θανάτου, το ανθρώπινο ον αναζητά διαρκώς στηρίγματα και αυταπάτες. Παρά την επιστημονική και τεχνολογική πρόοδο, ο άνθρωπος παραμένει θνητός, ανίδεος και ανυπεράσπιστος και ο πολιτισμός μια αναμέτρηση με το κενό και το τίποτα. Στη σκια του θανάτου ο άνθρωπος δημιουργεί, καταστρέφει και πεθαίνει. Οι συνταγές του πολιτισμού είναι ατελέσφορες. Το ανθρώπινο σώμα, πρωταρχική πηγή αγωνίας και βασάνων, εξακολουθεί να κρύβει καλά τα μυστικά του. Το βιολογικό πεπρωμένο παραμένει ακλόνητο. Η θνητότητα τρελαίνει τον άνθρωπο, προκαλεί ρωγμές σε όλα τα οχυρά του και τον κάνει να ψάχνει κάθε λογής παρηγοριές και καταφύγια. Για τη μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων που ζουν και πεθαίνουν χωρίς προνόμια, η θρησκεία και η πίστη στην αιώνια ζωή ήταν και είναι παρηγοριά και ελπίδα. Για τους ανθρώπους όμως της εξουσίας που ονειρεύονται αιώνια βασίλεια και θεϊκούς ρόλους επί της γης, η θρησκεία δεν ήταν ποτέ αρκετή.

Στο βιβλίο της ιστορίας υπάρχουν πολλά κεφάλαια με μάχες ενάντια στο ανέφικτο – μάχες ηρωικές, τραγικές ή γελοίες. Δεν είναι λίγοι οι βασιλιάδες κάθε εποχής που αναζήτησαν διακαώς την αιώνια νεότητα και την αθανασία μέσω ελιξηρίων, αλχημείας και μυστικισμού. Σε Δύση και Ανατολή τα παραδείγματα αφθονούν. Οι Κινέζοι αυτοκράτορες αποτελούν ιδιαίτερο κεφάλαιο. Η εμμονή και η πληγωμένη τους έπαρση είχαν τραγικά αποτελέσματα. Στην προσπάθειά τους να γίνουν αθάνατοι, πολλοί πέθαναν από δηλητηρίαση καθώς πειραματίστηκαν με ελιξήρια που περιείχαν υδράργυρο, αρσενικό, θείο, μόλυβδο και άλλες τοξικές ουσίες. Παρά την τεράστια δύναμή τους ο φόβος της εκμηδένισης και η επιθυμία για αιώνια εξουσία τους οδήγησε στην απόγνωση και την αυτοκαταστροφή. Θνητοί όσο και οι σκλάβοι, θα μπορούσαν να συμβιβαστούν με το ταπεινό μεγαλείο της προσευχής και της ελπίδας αλλά προτίμησαν τη φαντασίωση του απίθανου και τον παραλογισμό της μεγαλομανίας.

Στις μέρες μας οι τρόποι έχουν αλλάξει αλλά ο πόθος για αιώνια ζωή παραμένει αναλλοίωτος. Σε μια συνάντηση Πούτιν και Σι στο Πεκίνο (3 Σεπτεμβρίου 2025) τα ανοιχτά μικρόφωνα τους έπιασαν να μιλούν για βιοτεχνολογία, μεταμοσχεύσεις και αθανασία. Η στιγμή μεταδόθηκε σε ζωντανή μετάδοση από τον κρατικό τηλεοπτικό σταθμό CCTV. Καθώς ο Πούτιν και ο Σι περπατούσαν προς το βάθρο της Πύλης Τιενανμέν, ο μεταφραστής του Πούτιν ακούστηκε να μεταφράζει τα λόγια του Ρώσου προέδρου στα Κινέζικα: «Η βιοτεχνολογία αναπτύσσεται συνεχώς. Τα ανθρώπινα όργανα μπορούν να μεταμοσχεύονται συνεχώς. Όσο περισσότερο ζεις, τόσο πιο νέος γίνεσαι και μπορείς ακόμη και να φτάσεις στην αθανασία» πρόσθεσε. Ο Κινέζος πρόεδρος, που ήταν εκτός κάμερας, ακούστηκε να απαντά: «Κάποιοι προβλέπουν ότι μέσα σε αυτόν τον αιώνα οι άνθρωποι μπορεί να ζουν έως και 150 χρόνια».

///

Αν στο κοντινό ή στο απώτερο μέλλον ο άνθρωπος κατορθώσει μια σημαντική παράταση της ανθρώπινης ζωής στα όρια μιας “αθανασίας” αρκετών εκατοντάδων ή και χιλιάδων χρόνων, τότε θα μιλάμε για μια τελείως διαφορετική υπαρξιακή συνθήκη και για συνέπειες που δεν είναι εύκολο να προβλέψουμε. Για την ώρα η ιδέα της αιώνιας ψυχής παραμένει η έσχατη ελπίδα αυτού του αινιγματικού πλάσματος που σε κάποια στιγμή της ιστορίας του παρουσίασε μια αλματώδη εγκεφαλική ανάπτυξη είτε λόγω μιας εξελικτικής ανωμαλίας είτε λόγω μιας άγνωστης εξωτερικής παρέμβασης. Ανεξάρτητα από την εγκυρότητά της, η ύπαρξη μιας αιώνιας ουσίας που ενοικεί στο ανθρώπινο σώμα και επιβιώνει μετά τον σωματικό θάνατο αποτελεί το μεγαλύτερο και συγκλονιστικότερο υπαρξιακό και μεταφυσικό ερώτημα. Και οι πλέον αρμόδιοι για να απαντήσουν είναι αυτοί που βίωσαν -έστω και προσωρινά- την αδιανόητη εμπειρία του θανάτου.

Οι επιθανάτιες εμπειρίες ή αλλιώς εμπειρίες κοντά στον θάνατο είναι προσωπικά βιώματα και μαρτυρίες ανθρώπων που ήταν κλινικά νεκροί για ορισμένο χρονικό διάστημα (αρκετά λεπτά ή και ώρες) και επανήλθαν στη ζωή είτε ως αποτέλεσμα ιατρικών πράξεων είτε με τρόπους που η ιατρική επιστήμη αδυνατεί να εξηγήσει. Σε πολλές από αυτές τις μαρτυρίες υπάρχουν κοινές περιγραφές για όσα είδαν και ένοιωσαν αυτοί που βίωσαν μια πρόβα θανάτου. Οι πρώτες απόπειρες επιστημονικής μελέτης αυτού του φαινομένου ανάγονται στο 1890 όταν ο Γάλλος ψυχολόγος Βίκτωρ Εγκέρ πρότεινε τον όρο “εμπειρίες επικείμενου θανάτου” για μαρτυρίες ορειβατών οι οποίοι είχαν πανοραμική ανασκόπηση της ζωής τους κατά την πτώση που υπέστησαν. Από τότε πολλοί επιστήμονες από διαφορετικά πεδία ασχολήθηκαν με το θέμα και ο καθένας έβαλε το δικό του κομμάτι στο συγκλονιστικό παζλ της μυστηριώδους επικράτειας που (ίσως) υπάρχει πέρα από τον θάνατο. Το 1980 ο Μπρους Γκρέισον (ψυχίατρος), ο Κέννεθ Ρινγκ (ψυχολόγος) και ο Μάικλ Σάμπομ (καρδιολόγος) εισήγαγαν τη μελέτη των επιθανάτιων εμπειριών στο ακαδημαϊκό περιβάλλον.

Τις τελευταίες δεκαετίες οι επιθανάτιες εμπειρίες αποτελούν αντικείμενο συστηματικής επιστημονικής έρευνας και κλινικών μελετών. Όπως και άλλα φαινόμενα που δοκιμάζουν τα όρια της καθιερωμένης επιστήμης, οι επιθανάτιες εμπειρίες έχουν διχάσει την επιστημονική κοινότητα. Οι περισσότεροι επιμένουν να μελετούν το φαινόμενο με καθαρά βιολογικές και νευροεπιστημονικές προσεγγίσεις. Αρκετοί όμως επιστήμονες παραδέχονται ότι ορισμένες πτυχές αυτών των εμπειριών παραμένουν ανεξήγητες με βάση τις τρέχουσες νευροεπιστημονικές θεωρίες ενώ υπάρχουν και αυτοί που υιοθετούν ανοιχτά την πνευματική διάσταση του φαινομένου παραδεχόμενοι ότι η ανθρώπινη συνείδηση μπορεί να λειτουργεί ανεξάρτητα από το σώμα και μετά τον θάνατο.

///

Οι ερευνητές (γιατροί, νευροεπιστήμονες, ψυχολόγοι) που τα τελευταία πενήντα χρόνια έχουν μελετήσει συστηματικά τις επιθανάτιες εμπειρίες έχουν εντοπίσει κοινά στοιχεία και μοτίβα συμπεριφοράς της ατομικής συνείδησης ή οτιδήποτε είναι αυτό που παραμένει ενεργό στη διάρκεια της προσωρινής παύσης των σωματικών λειτουργιών. Τα βασικότερα κοινά χαρακτηριστικά που έχουν αναφερθεί σε χιλιάδες καταγραφές επιθανάτιων εμπειριών παγκοσμίως είναι τα εξής:

Εξωσωματική εμπειρία. Το άτομο που είναι κλινικά νεκρό αντιλαμβάνεται το σώμα του από μια εξωτερική θέση, αιωρείται πάνω από το σώμα του, και σε αρκετές περιπτώσεις παρατηρεί τους γιατρούς που εκτελούν προσπάθειες ανάνηψης.
Διατήρηση της αίσθησης του εαυτού και συχνά με μεγαλύτερη ένταση και διαύγεια
Αίσθηση γαλήνης, ευεξίας και απουσίας πόνου. Θετικά συναισθήματα. Αίσθηση απομάκρυνσης από τον κόσμο.
Εμπειρία εισόδου σε τούνελ ή σε σκοτάδι. Αίσθηση ανόδου ή εισχώρησης σε έναν διάδρομο ή μια σκάλα.
Ταχεία κίνηση προς ένα ισχυρό φως και/ή ξαφνική βύθιση σε αυτό, το οποίο επικοινωνεί τηλεπαθητικά με το άτομο.
Συνάντηση με πνευματικά όντα ή «όντα του φωτός» ή παρόμοια.
Συνάντηση και επανένωση με θανόντα αγαπημένα πρόσωπα.
Λήψη ανασκόπησης της ζωής του ατόμου σαν σε τρέιλερ ταινίας.
Ξαφνική επιστροφή του ατόμου πίσω στο σώμα του.

Ανεξάρτητα από τις διαφορές των ατομικών επιθανάτιων εμπειριών, όλοι σχεδόν οι προσωρινά νεκροί περιγράφουν μια διαδικασία αποχωρισμού ή αποκόλλησης από το σώμα και μια αίσθηση διατήρησης της συνείδησης και του εαυτού. Αν πράγματι ισχύει μια τέτοια εξέλιξη, τότε η επίγεια παρουσία μας φαίνεται να έχει κάποιο ανώτερο νόημα και μια διάσταση που ξεπερνά τα χρονικά όρια της σύντομης ζωής μας. Αν όχι, η ύπαρξη μας είναι ένας τέλειος παραλογισμός, μια ανεξήγητη φάρσα, ένα πικρό και ανώφελο θαύμα. Όμως ακόμα και σε αυτήν την περίπτωση – ειδικά σε αυτήν – η μόνη λογική στάση ζωής είναι η αξιοπρέπεια, η κατανόηση και η συμπόνια. Κάθε άλλη κοσμοθεωρία με επίκεντρο την απληστία και τη σκληρότητα δεν συμφέρει κανέναν: προσθέτει δυστυχίες πάνω στην υπαρξιακή μας δυστυχία και κάνει ακόμα πιο δυσβάσταχτο το υπαρξιακό μας δράμα.

///

Η ιστορία της Νικόλ Μιους είναι μια τυπική όσο και ξεχωριστή στις λεπτομέρειες της περίπτωση επιθανάτιας εμπειρίας. Δημοσιεύτηκε στην New York Post (21/07/2025). Η 49χρονη νοσηλευόταν μετά την απώλεια του μωρού της και μπήκε εσπευσμένα σε χειρουργείο, αλλά λόγω επιπλοκών άρχισε να χάνει και να ξαναβρίσκει τις αισθήσεις της, όπως αναφέρει η εφημερίδα. Η περιγραφή της μοιάζει απίστευτη, σχεδόν μυθιστορηματική.

«Βρέθηκα να περνάω μέσα από ένα τούνελ μπλε και λευκού φωτός – όχι μια ακτίνα, αλλά έναν διάδρομο που έμοιαζε ζωντανός. Δύο πανύψηλα όντα καθισμένα σε θρόνους από υλικό που έμοιαζε με μάρμαρο, έλαμπαν από ενέργεια. Τα μάτια τους ήταν μεγάλα, λουλακί, γεμάτα καλοσύνη και αναγνώριση. Έμοιαζαν ανθρώπινα, αλλά είχαν απαλές βραγχιακές σχισμές στα μάγουλα».

Αναφέρει πολλές λεπτομέρειες και καταλήγει λέγοντας ότι ο θάνατος «ήταν μια αρχή, όχι ένα τέλος». Όταν λίγα λεπτά αργότερα επανήλθε στη ζωή και αντίκρισε τον σύζυγό της μιλούσε σε μια άγνωστη γλώσσα που θύμιζε τους ήχους που βγάζουν τα δελφίνια. Ο καθένας ας αξιολογήσει την αφήγηση της όπως θέλει. Προσωπικά πιστεύω ότι μέσα σε αυτό το μυστηριώδες και ανεξήγητο σύμπαν τα πάντα είναι πιθανά.

///

Μπορώ να υπάρξω χωρίς σώμα; Μπορεί να υπάρξει συνείδηση χωρίς εγκέφαλο; Θα έχω συνείδηση του εαυτού μου μετά τον σωματικό μου θάνατο; Μπορεί ένα υλικό όργανο όπως ο εγκέφαλος να παράγει αυτόνομα την άυλη εμπειρία του νου και της συνείδησης ή μεσολαβεί κάποιος άλλος, άγνωστος παράγοντας; Σε ποια περιοχή ή περιοχές του εγκεφάλου βρίσκεται η πηγή της συνείδησης; Υπάρχουν αυτές οι περιοχές ή συμβαίνει κάτι άλλο; Πώς δημιουργείται η επίγνωση του κόσμου και του εαυτού μας; Πώς δημιουργείται η υποκειμενική εμπειρία;

Πρόκειται για αινιγματικά και θεμελιώδη ερωτήματα για τα οποία δεν υπάρχουν ακόμα απαντήσεις. Και όσο δεν υπάρχουν απαντήσεις, ο άνθρωπος θα συνεχίσει να έχει πλήρη άγνοια για το υπαρξιακό του μυστήριο την ίδια στιγμή που η τεχνητή νοημοσύνη αναπτύσσεται ραγδαία και δημιουργεί πολύ σοβαρούς κινδύνους που είναι πιθανό να πάρουν μορφές απειλητικές και μη αναστρέψιμες για την ίδια την ύπαρξη του ανθρώπου. Το παράδοξο είναι προφανές: έχουμε δημιουργήσει τεχνητή νοημοσύνη αλλά δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τη δική μας νοημοσύνη και συνείδηση, την πηγή και τον τρόπο με τον οποίο αναδύονται και υπάρχουν. Κανένας νευροεπιστήμονας δεν έχει παρουσιάσει μέχρι τώρα έναν ξεκάθαρο, πειστικό μηχανισμό παραγωγής ψυχικών και νοητικών φαινομένων που να ρυθμίζονται από βιολογικούς και μόνον παράγοντες. Παρότι υπάρχουν εκατοντάδες προτεινόμενες θεωρίες για τη Συνείδηση (350 με βάση ορισμένες καταμετρήσεις στη διεθνή βιβλιογραφία) δεν υπάρχει ούτε μια, οριστική και αυστηρά επιστημονική, που να εξηγεί το πώς οι φυσικές και βιολογικές διεργασίες του εγκεφάλου παράγουν τις σκέψεις, τις αισθήσεις, τα συναισθήματα, την αυτοσυνείδηση και την υποκειμενική εμπειρία. Ενδεικτικό της σύγχυσης και του αδιεξόδου που αντιμετωπίζουν οι νευροεπιστήμονες είναι το γεγονός ότι δεν υπάρχει σύγκλιση για έναν γενικά αποδεκτό ορισμό της συνείδησης. Οι πιο έντιμοι ομολογούν ότι δεν ξέρουν καν από που να ξεκινήσουν την έρευνά τους. Και ενώ κάθε ειδικός στη μελέτη της συνείδησης υποστηρίζει λιγότερο ή περισσότερο φανατικά τη δική του θεωρία, κατά βάθος όλοι νοιώθουν αμήχανα μπροστά στο μέγα μυστήριο της σχέσης Εγκεφάλου και Συνείδησης αδυνατώντας να απαντήσουν στο ερώτημα αν οι εγκεφαλικοί νευρώνες παράγουν τη συνείδηση τελείως αυτόνομα και με καθαρά βιοχημικό τρόπο ή αν προϋπάρχει μια άλλη διάσταση που είναι απρόσιτη στις υπάρχουσες διανοητικές και επιστημονικές μας δυνατότητες, μια μορφή διάχυτης συμπαντικής ενέργειας (πληροφορίας) την οποία ο εγκέφαλός μας λαμβάνει και αποκωδικοποιεί με μηχανισμούς που δεν είμαστε ακόμα σε θέση να κατανοήσουμε.

Για το δεύτερο αυτό ενδεχόμενο είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι μία από τις κυρίαρχες σύγχρονες θεωρίες για τη συνείδηση, η Θεωρία Ολοκληρωμένης Πληροφορίας (Integrated Information Theory), ενσωματώνει στο σκεπτικό της την παλιά φιλοσοφική θεωρία του παμψυχισμού σύμφωνα με την οποία η συνείδηση είναι μια θεμελιώδης καθολική ιδιότητα του σύμπαντος, παρούσα σε όλα τα επίπεδα της ύλης και όχι μόνο σε πολύπλοκους εγκεφάλους. Θεωρεί δηλαδή ότι η ύλη δεν είναι άψυχη ή καθαρά μηχανική και ότι τα στοιχειώδη σωματίδια διαθέτουν μνήμη και κάποια μορφή επεξεργασίας πληροφοριών και εμπειρίας. Έτσι ολόκληρο το σύμπαν είναι μια ζωντανή κοσμική συνείδηση: σκέφτεται, θυμάται, καταγράψει και παρέχει πληροφορίες. Με αυτό το λεπτοφυές πεδίο συμπαντικής συνείδησης είναι συνδεδεμένα όλα τα όντα και όλα τα στοιχεία που συγκροτούν το κοσμικό φαινόμενο. Μπορούμε να το φανταστούμε ως μια μορφή συμπαντικού διαδικτύου όπου όλα αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και ανταλλάσσουν πληροφορίες. Από εκεί λαμβάνει ο ανθρώπινος εγκέφαλος την πληροφορία και με έναν ανεξιχνίαστο τρόπο τη μετασχηματίζει σε υποκειμενική εμπειρία και ατομική συνείδηση. Πρόκειται φυσικά για θεωρία, ασυνήθιστη και γοητευτική. Όμως, μια τέτοια προσέγγιση αλλάζει ριζικά την προοπτική της επιστημονικής έρευνας. Η διαμάχη στους κόλπους των νευροεπιστημόνων είναι έντονη. Οι οπαδοί του υλισμού απορρίπτουν τέτοιες εξωτικές υποθέσεις και ορισμένοι χαρακτηρίζουν τη συγκεκριμένη θεωρία “ψευδοεπιστήμη”. Άλλοι, πιο ανοιχτοί και πιο τολμηροί σε νέες ιδέες, τη θεωρούν ως το πιο υποσχόμενο μοντέλο για την κατανόηση της ανάδυσης της συνείδησης και υποστηρίζουν ότι ο απόλυτος υλισμός από μόνος του δεν μπορεί να εξηγήσει το φαινόμενο της συνείδησης και ειδικά το λεγόμενο “σκληρό πρόβλημα”, δηλαδή το πώς δημιουργείται η υποκειμενική εμπειρία από φυσικές και βιολογικές διεργασίες. Σε κάθε περίπτωση είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι η σύγχρονη επιστήμη απλώνει και πάλι το χέρι στην αρχαία φιλοσοφία και βάζει στο παιχνίδι της γνώσης την ενόραση και τη φαντασία.

///

Η Nematostella vectensis είναι είδος θαλάσσιας ανεμώνης που ζει στον Ατλαντικό Ωκεανό, κοντά στις ανατολικές ακτές των ΗΠΑ και τις βρετανικές παραλίες. Μοιάζει με λουλούδι αλλά είναι ασπόνδυλο θαλάσσιο ζώο. Αυτό που κάνει τις θαλάσσιες ανεμώνες μοναδικές είναι η εκπληκτική ικανότητα αναγέννησης που διαθέτουν: μπορούν να αποκαταστήσουν χαμένα μέρη του σώματός τους ή ακόμα και να αναγεννήσουν έναν ολόκληρο, πλήρως λειτουργικό οργανισμό από ένα μικρό τμήμα τους. Ειδικά το είδος Nematostella vectensis δεν αντικαθιστά απλώς τον χαμένο ιστό αλλά αναδιαμορφώνει ενεργά ολόκληρο το σώμα του για να διατηρήσει τις αρχικές του αναλογίες προσαρμόζοντας ακόμη και μέρη που δεν τραυματίστηκαν. Σε αντίθεση με τον άνθρωπο, του οποίου τα βλαστοκύτταρα φθίνουν με τα χρόνια, η θαλάσσια ανεμώνη όχι μόνο μπορεί και αναγεννά ολόκληρο το σώμα της έπειτα από τραυματισμό αλλά διαθέτει και έναν εκπληκτικό μηχανισμό αντιγήρανσης.

Οι έρευνες για τη θαλάσσια ανεμώνη είναι σε εξέλιξη. Πρόσφατα, ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Βιέννης, υπό τον καθηγητή Ούρλιχ Τέχναου, αποκάλυψαν το μυστικό της «αθανασίας» της. Με τη βοήθεια προηγμένης μονοκυτταρικής γονιδιωματικής ανάλυσης, εντόπισαν για πρώτη φορά πολυδύναμα βλαστοκύτταρα – μικροσκοπικά «εργοστάσια» ανανέωσης. Το εύρημα ρίχνει φως στους μηχανισμούς κυτταρικής ανανέωσης που ίσως κάποτε αξιοποιηθούν και στην ανθρώπινη βιοϊατρική. Η ανακάλυψη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science Advances, ανοίγει νέους δρόμους στην έρευνα για την αντιγήρανση και την αναγεννητική ιατρική αποδεικνύοντας ότι η φύση διαθέτει ακόμη ανεξερεύνητες πηγές νεότητας. Ο δρόμος της γνώσης είναι μακρύς, με ματαιώσεις και πισωγυρίσματα, αλλά σε κάθε περίπτωση το μυστικό της θαλάσσιας ανεμώνης μπορεί να αλλάξει το μέλλον της βιολογίας και να δώσει άλλη προοπτική στην προαιώνια επιθυμία του ανθρώπου για μακροζωία και επίγεια αθανασία.

Όμως –πάντα υπάρχει ένα “όμως”– θα ήταν αφέλεια να πιστέψουμε ότι οι τεχνολογίες παράτασης της ανθρώπινης ζωής στα όρια μιας «αθανασίας» μερικών εκατοντάδων ή και χιλιάδων χρόνων θα ήταν προσβάσιμες σε όλες τις κοινωνικές τάξεις. Στα χέρια των άπληστων υστερικών του χρήματος και της εξουσίας, η δύναμη της νέας γνώσης που συνεχώς συσσωρεύεται είναι σίγουρο ότι δεν πρόκειται να χρησιμοποιηθεί για το καλό της ανθρωπότητας. Με τα διεθνή κέντρα κυρίαρχης εξουσίας να χαρακτηρίζονται από ολοένα και μεγαλύτερη απληστία, κυνισμό και περιφρόνηση για την ιερότητα της ανθρώπινης ζωής, το σενάριο ενός παγκόσμιου τεχνολογικού ολοκληρωτισμού είναι πιο πιθανό και πιο ορατό από μια ισότιμη πρόοδο και μια ουσιαστική βελτίωση των συνθηκών ζωής δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Ιστορικά δεν έχουμε βάσιμους λόγους να πιστέψουμε ότι μπορούν, ως δια μαγείας, να θεραπευτούν τα αρχέγονα πάθη για δύναμη και κυριαρχία. Ολόκληρη η ανθρώπινη ιστορία είναι μια διαρκής υπενθύμιση ότι το δαιμονικό κομμάτι της ανθρώπινης ψυχής είναι ακανίκητο και ότι η εξουσία, από την ίδια της τη φύση ως μηχανισμός αυτοθεοποίησης, είναι μια σταθερή πηγή καταστροφής και δυστυχίας.

Με διαφορές στις συνθήκες και στα μέσα, η ιστορία επαναλαμβάνεται. Στις μέρες μας, σε χιλιάδες εργαστήρια βιοτεχνολογίας, ανυπεράσπιστα ζώα και άνθρωποι χρησιμοποιούνται ως πειραματόζωα σε κάθε λογής αποτρόπαια πειράματα. Το φαινόμενο είναι πολύ παλιό. Υπάρχουν ιστορικές αναφορές (κυρίως από τα χρονικά των δυναστειών Κουίν και Χαν) ότι και στην αρχαία Κίνα τα κινέζικα «ελιξήρια αθανασίας» δοκιμάζονταν πρώτα σε άλλους πριν τα πάρει ο αυτοκράτορας. Kατάδικοι, δούλοι, υπηρέτες της αυλής, ταοϊστές μαθητές εξαναγκάζονταν να γίνουν πειραματόζωα και να δοκιμάσουν μείγματα ουσιών που αποδεικνύονταν θανατηφόρα. Όταν οι κάθε λογής αναλώσιμοι πέθαιναν, τους εξαφάνιζαν από τα αρχεία. Τους μάγους και τους ταοϊστές αλχημιστές που αποτύγχαναν, τους εκτελούσαν. Όσο για τους ίδιους τους αυτοκράτορες… Ο Τσιν Σι Χουάνγκ, ο πρώτος αυτοκράτορας της ενωμένης Κίνας (221–210 π.Χ.), ο πιο διάσημος και ακραίος απ’ όλους, πέθανε από δηλητηρίαση υδραργύρου στα 49 του χρόνια. Ο Σουάνζονγκ των Τανγκ τρελάθηκε και πέθανε κατάκοιτος με μεγάλα έλκη στην πλάτη, θύμα και αυτός του θειούχου υδραργύρου. Και ο Μουζόνγκ των Τανγκ πέθανε μόλις στα 28 του από υπερβολική δόση “χαπιών αθανασίας”. Με βάση τα διαθέσιμα ιστορικά στοιχεία, τουλάχιστον έξι αυτοκράτορες της δυναστείας Τανγκ (618–907 μ.Χ.) πέθαναν με παρόμοιο τρόπο.